Hesaplamalı çalışma · 2025
Ranking matters: Does the new format select the best teams for the knockout phase in the UEFA Champions League?
Okur sorusu
Yazarlar, UEFA Şampiyonlar Ligi'nin yeni lig aşamasında uygulanan resmi puana ve averaja dayalı sıralama sisteminin adil bir derecelendirme sunmakta yetersiz kaldığı sonuçuna varmaktadır. Fikstür zorluğu hesaba katıldığında hem doğrudan üst tura yükselen hem de elenen takımlar kümesi belirgin biçimde değişmektedir.
Öne çıkanlar
Spor organizasyonlarında ve turnuva tasarımlarında adalet ilkesi, yarışmacıların performanslarının doğru ve tarafsız bir şekilde derecelendirilmesini gerektirir. 2024/25 sezonundan itibaren UEFA Şampiyonlar Ligi, geleneksel grup aşamasını kaldırarak 36 takımın yer aldığı ve her takımın sekiz farklı rakiple karşılaştığı tamamlanmamış döner turnuva yapısına geçiş yapmıştır. Bu yeni lig aşaması formatında, takımların karşılaştıkları rakiplerin güç dereceleri ve fikstür zorluğu (strength of schedule) önemli farklılıklar göstermektedir. Ancak UEFA'nın kullandığı resmi sıralama sistemi, kazanılan puan, averaj ve atılan gol sayısı gibi geleneksel kriterlere dayanmakta, fikstür zorluğundan kaynaklanan asimetrileri dikkate almamaktadır. Bu durum, eşdeğer puan toplayan fakat oldukça farklı zorluktaki rakiplerle oynayan takımların üst tura yükselme veya elenme kaderini doğrudan etkileyerek turnuva adaletine ilişkin temel tartışmaları beraberinde getirmektedir.
Bu çalışmanın temel amacı, 2024/25 UEFA Şampiyonlar Ligi lig aşaması verileri üzerinde rakiplerin güç derecesini ve fikstür zorluğunu hesaba katan alternatif sıralama yöntemlerini uygulayarak resmi sıralama sisteminin sağlamlığını ve adaletini değerlendirmektir. Araştırmada tamamlanmamış döner turnuvalar için literatürde önerilen dört farklı matris tabanlı sıralama sınıfı incelenmiştir: Landau ilkesine dayanan doğrudan sıralama yöntemi, Colley yöntemi, Genelleştirilmiş Satır Toplamı (GRS) modeli ve en küçük kareler yöntemi. Yöntemsel olarak, her bir model takımların performanslarını ve rakiplerinin göreli güçlerini doğrusal denklem sistemleri veya iyileştirme problemleri çözerek bir derece puanına dönüştürmektedir. Özellikle matrisin indirgenemezliğini sağlamak amacıyla kukla takım ekleme teknikleri kullanılmış ve GRS modelinde parametre duyarlılığı analiz edilerek fikstür zorluğunun sıralama üzerindeki etkisi sistematik olarak simüle edilmiştir.
Elde edilen bulgular, uygulanan sıralama yöntemine bağlı olarak takımların derecelerinde ve üst tura kalma durumlarında kritik değişiklikler yaşandığını ortaya koymaktadır. Resmi puan sisteminde üst sırada yer alan bazı takımların kolay fikstür avantajından yararlandığı, buna karşılık daha zorlu rakiplerle karşılaşan takımların averaj veya averaja bağlı averaj dezavantajları nedeniyle elendiği görülmüştür. Örneğin, Aston Villa resmi sıralamada ilk 8 içerisinde yer alarak doğrudan son 16 turuna kalırken, fikstür zorluğunu yüksek ağırlıkla dikkate alan doğrudan sıralama ve GRS yöntemlerinde 13. ve 15. sıralara gerilemektedir. Buna karşın Real Madrid ve GNK Dinamo gibi takımlar zorlu fikstürlerine rağmen gösterdikleri performansla alternatif yöntemlerde çok daha üst sıralara tırmanmaktadır. En küçük kareler yöntemi ise gol averajına aşırı hassasiyet gösterdiği için puan bazlı genel eğilimden sapan uç sonuçlar üretmektedir.
Araştırmanın tartışma ve sonuç bölümü, eksik döner turnuva formatlarında sekiz maçlık kısa bir lig aşamasının takımları adil şekilde sıralamak için yetersiz kalabileceğini vurgulamaktadır. Yazar grubu, UEFA'nın kura çekiminde torbaları oluştururken kullandığı kulüp katsayıları yerine Elo reytingi gibi güncel performans ölçütlerinin kullanılmasını ve eşitlik bozma kriteri olarak gol averajı yerine fikstür zorluğuna dayalı Buchholz veya GRS benzeri yaklaşımların benimsenmesini önermektedir. Bu çalışma, spor ekonomisi, yöneylem araştırması ve turnuva tasarımı literatürüne matematiksel modelleme üzerinden somut bir katkı sağlamaktadır. Gelecek araştırmalar ve lisansüstü tez çalışmaları için, farklı spor branşlarındaki lig formatlarının simülasyonlarla karşılaştırılması, parametre seçimlerinin optimize edilmesi ve turnuva adaletini artırıcı kural değişikliklerinin analizi açısından güçlü bir teorik ve ampirik zemin sunmaktadır.
Çalışma, yöneylem araştırması ve eşler arası karşılaştırma (paired comparisons) kuramına dayanmaktadır. Landau doğrusal denklem modeli, Colley derecelendirme matrisi, Chebotarev'in Genelleştirilmiş Satır Toplamı (GRS) aksiyomatik çerçevesi ve Stefani'nin en küçük kareler optimizasyon modeli kuramsal omurgayı oluşturur.
Çalışma; Fearnhead ve Taylor (2010) fikstür zorluğu ölçütleri, Chebotarev (1994) ve González-Díaz ve diğerleri (2014) Genelleştirilmiş Satır Toplamı aksiyomları, Colley (2002) derecelendirme yöntemi, Leiva Bertrán (2025) tamamlanmamış turnuvalarda genelleştirilmiş galibiyet yüzdesi metodu ve Csató (2021, 2024) spor liglerinde adil sıralama ve Elo katsayıları literatürüyle doğrudan ilişki kurmaktadır.
Bu çalışmanın amacı, UEFA Şampiyonlar Ligi'nin yeni lig aşaması formatında uygulanan resmi puana dayalı sıralama sisteminin sağlamlığını değerlendirmek ve fikstür zorluğunu dikkate alan alternatif sıralama yöntemlerinin sonuçlarını incelemektir (Csató et al., 2025).
Çalışmada, 2024/25 UEFA Şampiyonlar Ligi lig aşamasındaki 36 takımın maç verileri üzerinden, tamamlanmamış lig usulü turnuvalarda fikstür zorluğunu hesaba katan dört farklı alternatif sıralama sınıfı (doğrudan sıralama, Colley yöntemi, Genelleştirilmiş Satır Toplamı ve en küçük kareler yöntemi) matris hesaplamaları ve doğrusal denklem sistemleri aracılığıyla uygulanmış ve resmi sıralama sistemiyle karşılaştırılmıştır (Csató et al., 2025).
Fikstür zorluğu dikkate alındığında 16 puan toplayan Aston Villa resmi tabloda ilk 8 içerisinde yer almasına rağmen, doğrudan sıralama yönteminde 13 ve GRS yönteminde 15. sıraya gerilemekte; buna karşın 15 puanlı Real Madrid doğrudan sıralama ve GRS yöntemlerinde 7. sıraya yükselerek doğrudan üst tura çıkmayı hak etmektedir. (Csató et al., 2025).
Aynı puana (11 puan) sahip takımlar arasında GNK Dinamo resmi sıralamada olumsuz averajı nedeniyle elenmiş durumdayken, fikstür zorluğunu hesaba katan tüm alternatif sıralama yöntemlerinde hiçbir zaman 23 sıradan daha aşağı düşmeyerek play-off turuna kalma başarısı göstermektedir. (Csató et al., 2025).
En küçük kareler yöntemi doğrudan gol averajına odaklandığı için resmi sıralamadan en radikal sapmayı göstererek ilk 8 içerisinden üç takımı çıkarmakta ve 15 puan toplamış olan üç farklı takımı doğrudan son 16 turu grubuna yerleştirmektedir (Csató et al., 2025).
Genelleştirilmiş Satır Toplamı (GRS) yönteminde parametre değeri ne olursa olsun yedi takım ilk 8 içerisindeki yerini korumakta, ayrıca tüm alternatif sıralama yöntemleri en üstteki ilk üç takımı (Liverpool, Barcelona, Arsenal) ve elenen son dokuz takımı tutarlı biçimde aynı sıralarda doğrulamaktadır (Csató et al., 2025).
36 takımlı bir ligde yalnızca sekiz maç oynanması rakiplerin güç dağılımındaki varyansı artıramamakta ve takımların topladığı puanların gerçek performans gücünü yansıtmasında yetersiz kalarak resmi sıralamanın kırılganlaşmasına yol açmaktadır (Csató et al., 2025).
Elde edilen bulgular, UEFA Şampiyonlar Ligi lig aşamasında uygulanan resmi sıralama sisteminin adil bir rekabet ortamı sağlamada ciddi kırılganlıklar taşıdığını göstermektedir. Fikstür zorluğu modele dahil edildiğinde doğrudan son 16 turuna kalacak ve elenecek takımlar listesi gözle görülür biçimde değişmektedir.
Yazarlar bu durumu, 36 takımlı devasa bir grupta yalnızca sekiz maç oynanmasının yarattığı yüksek varyans ile açıklamaktadır. Dört farklı torba oluşturulmasına rağmen takımların karşılaştığı rakiplerin toplam güçleri arasında büyük uçurumlar oluşmakta ve kolay fikstüre sahip takımlar haksız bir avantaj elde etmektedir.
Tartışma bölümünde literatürdeki İsviçre sistemi turnuvalarda uygulanan Buchholz yöntemi ve önceki lig simülasyonlarıyla paralellik kurulmaktadır. Mevcut averaj kuralının takımları daha zayıf rakiplere karşı fark yapmaya teşvik ederek adaletsizliği büyüttüğü, bunun yerine rakiplerin kalitesini dikkate alan GRS modelinin çok daha adil bir eşitlik bozma kriteri sunduğu vurgulanmaktadır.
Sonuç olarak çalışma, UEFA gibi karar alıcılara iki temel politika reformu önermektedir: Birincisi, takımları torbalara ayırırken geçmiş kulüp katsayıları yerine Elo derecelendirme sisteminin kullanılması; ikincisi ise puan eşitliğinde gol averajı yerine fikstür zorluğunu temel alan duyarlı matematiksel sıralama yöntemlerinin devreye sokulmasıdır.
Yazarlar, İsviçre sistemi turnuvalarda yaygın olarak kullanılan Buchholz eşitlik bozma kuralını referans göstererek, UEFA Şampiyonlar Ligi'nde averaj kuralı yerine rakiplerin puan ortalamasını temel alan Genelleştirilmiş Satır Toplamı (GRS) yaklaşımının birincil eşitlik bozma kriteri olarak uygulanabileceğini savunmaktadır (Csató et al., 2025).
2019/20 sezonunda durdurulan liglerde uygulanan GRS yönteminin maç sayısı fazla olduğu için parametre değişimine duyarsız olduğunu saptayan önceki çalışma ile karşılaştırıldığında, Şampiyonlar Ligi lig aşamasındaki 8 maçlık kısıtlı yapının sıralamada parametreye bağımlı yüksek varyans yarattığı ortaya konmuştur (Csató et al., 2025).
UEFA kulüp katsayılarının rakip zorluk dengesini sağlamada yetersiz kaldığını gösteren önceki araştırmaya dayanan yazarlar, torba oluşturma aşamasında kulüp katsayıları yerine FIFA'nın da benimsediği Elo tabanlı bir derecelendirme sistemine geçilmesinin fikstür adaletsizliğini azaltacağını vurgulamaktadır (Csató et al., 2025).
Bu çalışma, spor yöneylemi ve turnuva tasarımı literatüründe tamamlanmamış döner turnuva (incomplete round robin) formatlarında adalet sorununu ampirik olarak ortaya koyan kritik bir araştırma notu işlevi görmektedir. UEFA Şampiyonlar Ligi'nin 2024/25 sezonunda hayata geçirdiği yeni 36 takımlı lig aşamasını inceleyerek, resmi puan ve averaj tablosunun takımların karşılaştığı rakiplerin güç farklılıklarını (strength of schedule) yansıtmakta yetersiz kaldığını göstermektedir. Matematiksel sıralama modellerini (doğrudan sıralama, Colley, Genelleştirilmiş Satır Toplamı ve en küçük kareler) gerçek sezona uygulayarak geleneksel puanlama yöntemlerinin sağlamlığını sörgülatmakta ve spor organizatörlerine adil sıralama sistemleri geliştirmeleri yönünde teorik ile pratik bir çerçeve sunmaktadır.
Çalışma, Landau (1895) ve Chebotarev (1994) tarafından temelleri atılan matematiksel sıralama ve eşleştirme teorilerine dayanmaktadır. Eşitsiz fikstür zorluklarını ölçümleme noktasında Fearnhead ve Taylor (2010) ile Csató (2021) tarafından geliştirilen yaklaşımı izleyen araştırmacılar, Leiva Bertrán (2025) tarafından önerilen genel galibiyet yüzdesi yönteminin Genelleştirilmiş Satır Toplamı (GRS) modeliyle olan aksiyomatik eşdeğerliğini doğrulamaktadır. Aynı zamanda Lasek ve arkadaşları (2013) ile Stefani (1977, 1980) tarafından geliştirilen en küçük kareler yöntemini averaja dayalı bir alternatif olarak modele dahil ederek, mevcut UEFA katsayı sisteminin (Csató, 2024) eksikliklerini matematiksel kanıtlarla görünür kılmaktadır.
Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu eser, spor liglerinde adalet, turnuva formatı optimizasyonu ve fikstür zorluğu analizi konularında metodolojik bir referans kaynağıdır. Özellikle 36 takımlı devasa gruplarda az sayıda maç (8 maç) oynatılmasının oluşturduğu varyansın sıralama sağlamlığını nasıl bozduğunu ampirik verilerle belgelemektedir. Ayrıca GRS metodolojisinin parametrik değişimlerini (ε parametresi) ve bunun Colley yöntemiyle ilişkisini ispatlayan Matematiksel Önerme 1 ile aksiyomatik eşleştirmeler sunarak, sıralama teorisindeki yöntem karşılaştırma literatürüne doğrudan katkı sağlamaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Bu iddia, Şampiyonlar Ligi lig aşamasında 36 takımın farklı güçte sekiz rakiple oynamasının yarattığı puan ve averaj çarpıklıklarını ampirik olarak gösteren makale verileriyle desteklenebilir (Csató et al., 2025).
Makaleyle bağlantısı: Bu öneri, makalenin 36 takımlı UEFA formatında gösterdiği fikstür zorluğu asimetrisi bulgusundan ve GRS metodolojisinin basketbol gibi yüksek skorlu tamamlanmamış liglere uygulanabilirliği fikrinden türetilmiştir (Csató et al., 2025).
Spor matematiği ve yöneylem araştırması tezi yazan bir araştırmacı, GRS yönteminin aksiyomatik üstünlüklerini ve parametrik esnekliğini açıklarken bu teorik dayanaktan faydalanabilir (Csató et al., 2025).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma bölümünde UEFA organizatörlerine sunulan Elo tabanlı torba belirleme önerisinden (Csató, 2024) ve Buchholz/İsviçre sistemi eşleşme tartışmalarından türetilmiştir (Csató et al., 2025).
Turnuva tasarımı veya spor yönetimi konularında yazılan lisansüstü tezlerin tartışma bölümünde, UEFA için geliştirilen politika önerileri ve adalet düzeltmeleri emsal gösterilerek argüman inşa edilebilir (Csató et al., 2025).
Makaleyle bağlantısı: Makalede gol averajının zayıf rakiplere karşı fark yapmayı teşvik ederek haksız avantaj yarattığına ve en küçük kareler yönteminin bu nedenle sapmalı sonuçlar verdiğine dair yapılan tartışmadan türetilmiştir (Csató et al., 2025).
Ulusal futbol federasyonlarının performansı bireysel kulüplerin performansına kıyasla zaman içinde daha düşük değişkenlik göstererek belirgin biçimde daha kararlı bir yapı sunmaktadır.
Łászló Csató ve Dóra Gréta Petróczy · Central European Journal of Operations Research · Sosyal Bilimler
Yeni iRR formatı, maçların heyecan dozajını belirleyen rekabetçi karşılaşma oranını %86,82'den %93,94'e yükselterek UEFA'nın daha rekabetçi bir turnuva iddiasını istatistiksel olarak doğrulamaktadır.
Karel Devriesere ve 2 yazar · Journal of Quantitative Analysis in Sports · Sosyal Bilimler
Doğrusal regresyon analizlerine göre, altı rekabetçi denge göstergesinin hiçbirinde 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasında istatistiksel olarak anlamlı uzun dönemli bir düşüş eğilimi bulunamamıştır.
Łászló Csató ve Dóra Gréta Petróczy · Annals of Operations Research · Sosyal Bilimler