UEFA Şampiyonlar Ligi Grup Aşamasında Rekabetçi Denge: Yeni Ölçütler Düşüş Yönünde Hiçbir Kanıt Göstermemektedir

Spor ekonomisi ve organizasyonel araştırma yazınında rekabetçi denge, lig veya turnuvalardaki takımların güç dağılımını ve müsabaka sonuçlarının önceden kestirilemezliğini ölçen kritik bir kavramdır. UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasına ilişkin önceki ampirik literatür, son yirmi yılda hem maç öncesi ex-ante hem de maç sonrası ex-post rekabetçi dengede belirgin bir bozulma yaşandığını öne sürmüştür. Bu algı, UEFA yöneticilerinin 2024/25 sezonundan itibaren geleneksel dörder takımlı grup sistemini terk ederek tekli lig formatına geçme kararının ana gerekçelerinden biri olmuştur. Ancak yerleşik çalışmalarda kullanılan UEFA kulüp katsayıları ve Herfindahl-Hirschman endeksi gibi araçların lig maçlarını göz ardı etmesi ve iddiasız kalan son hafta karşılaşmalarındaki teşvik yapısını dikkate almaması, elde edilen bulguların metodolojik açıdan yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

Bu çalışmanın amacı, UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki uzun dönemli rekabetçi dengeyi alternatif ve daha hassas göstergelerle yeniden inceleyerek literatürdeki düşüş iddiasını sınamaktır. Araştırmada 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasındaki 21 sezona ait veriler kapsanmıştır. Yöntembilimsel olarak, takım gücünü geçmiş ulusal ve uluslararası tüm maçları kapsayarak oluşturan Football Club Elo derecelendirmelerine dayalı iki ex-ante denge ölçütü geliştirilmiştir. İkinci olarak, ex-ante beklentiler ile ex-post grup sıralamaları arasındaki değişimi Kendall sıra korelasyonu ile karşılaştıran dört farklı dinamik yoğunlaşma göstergesi tanımlanmıştır. Belirlenen altı göstergenin 21 sezon boyunca sergilediği uzun dönemli eğilimler, sezonluk ortalamalar üzerinden doğrusal regresyon modelleri kestirilerek istatistiksel açıdan test edilmiştir.

Elde edilen ampirik bulgular, 2003/04 ve 2023/24 sezonları arasında UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki rekabetçi dengede uzun dönemli istatistiksel olarak anlamlı hiçbir düşüş eğilimi bulunmadığını göstermektedir. Doğrusal regresyon analizlerinde tüm göstergeler için p-değerleri anlamlılık eşiklerinin çok üzerinde kalmış ve açıklayıcılık katsayıları son derece düşük seviyelerde gerçekleşmiştir. Ex-ante göstergeler alt dönemler itibarıyla incelendiğinde, 2014/15 sezonuna kadar belirgin bir düşüş yaşandığı, ancak 2014/15 ile 2023/24 döneminde rekabetçi dengede istatistiksel olarak anlamlı bir iyileşme meydana geldiği saptanmıştır. Bu durum, son yıllarda gözlenen toparlanmanın uzun dönemli genel eğilimi nötralize ettiğini ortaya koymaktadır.

Çalışmanın sonuçları, Şampiyonlar Ligi grup aşamasında rekabetçi dengenin kronik biçimde bozulduğu yönündeki yaygın kabulü reddetmekte ve önceki araştırmaların metodolojik kısıtlarından kaynaklanan yanılsamalara dikkat çekmektedir. Geleneksel HHI ölçütlerinin, üst tura çıkmayı garantileyen takımların son maçlarda yedek kadroyla sahaya çıkması sonuçu oluşan puan dağılımlarını yapay biçimde dengeli veya dengesiz algılayabileceği vurgulanmaktadır. Yazar, turnuva düzenleyicilerinin radikal format değişikliklerine gitmeden önce tek bir ölçüte dayanmak yerine çok boyutlu gösterge portföylerini değerlendirmeleri gerektiğini savunmaktadır. Bu araştırma, spor ekonomisi ve yöneylem araştırması literatürüne metodolojik bir katkı sağlarken, müsabaka tasarımı üzerine çalışan araştırmacılara nesnel kıyaslama araçları sunmaktadır.

Çalışmanın ex-ante ve dinamik yoğunlaşma bulguları, UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki rekabetçi dengenin son yirmi yılda iddia edildiği gibi sistematik olarak gerilemediğini ortaya koymaktadır. Yazarlar, geleneksel ex-post yoğunlaşma endekslerinin takımların gruptaki motivasyonel teşviklerini ve özellikle iddiasız veya stakeless son hafta maçlarında as kadrolarını dinlendirerek genç oyunculara şans vermelerini rekabetçi denge artışıymış gibi yanlış yorumladığını öne sürmektedir.

Yazarların geliştirdiği iki ex-ante endeks, UEFA kulüp katsayıları yerine ulusal lig ve kupa performanslarını da yansıtan daha hassas Football Club Elo derecelendirmelerini temel almaktadır. Bu yaklaşım, sadece uluslararası maçları kapsayan resmi UEFA katsayılarının aksine, yükselen kulüplerin gücünü daha doğru ve olasılıksal bir çerçevede yansıtarak taraftarların ve yayıncıların algıladığı belirsizlik düzeyini daha iyi açıklamaktadır.

Dinamik yoğunlaşma göstergelerinin analizi, torba dağılımları ile Elo sıralamalarının nihai grup sıralamalarını tahmin etmede rastgele bir olasılıktan belirgin şekilde daha başarılı olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki turnuva içi hareketliliğin istatistiksel olarak istikrarlı kaldığına işaret ederek, önceki literatürün öne sürdüğü aşırı monopolleşme tezlerini doğrudan çürütmektedir.

Tartışma kısmında, önceki çalışmaların rekabetçi dengede düşüş bulmasının nedenleri irdelenmektedir; eski çalışmaların veri setlerinin son yıllardaki toparlanma eğilimlerini kapsamaması ve UEFA kulüp katsayılarının zengin kulüpler lehine yapay bir yoğunlaşma göstermesi bu farkın temel kaynakları olarak sunulmaktadır.

Ramchandani ve diğerleri (2023), 2002/03 ve 2019/20 sezonları arasında Şampiyonlar Ligi'nde ex-post rekabetçi dengede bariz bir düşüş rapor ederken; bu çalışma, son dönemlerdeki iyileşme eğilimlerini ve stakeless maçların etkisini hesaba katarak uzun dönemli anlamlı bir düşüşün olmadığını savunmaktadır (Csató & Petróczy, 2025).

Triguero-Ruiz ve Avila-Cano (2023) tarafından kullanılan UEFA kulüp katsayılarına dayalı ex-ante endeksi rekabetçi dengede sürekli bir kötüleşme ortaya koyarken; bu çalışmada kullanılan ve saha performansını daha iyi yansıtan Elo derecelendirmeleri, uzun vadede herhangi bir anlamlı bozulma trendi göstermemektedir (Csató & Petróczy, 2025).

Bu çalışma, spor ekonomisi ve yönelim araştırmaları yazınında kökleşmiş olan 'UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasında rekabetçi denge sürekli kötüleşmektedir' şeklindeki hakim iddiayı ampirik olarak sörgülayan yöntemsel bir müdahale işlevi görmektedir. Literatürde daha önce kullanılan Herfindahl-Hirschman Endeksi ve UEFA kulüp katsayılarına dayalı durağan ölçütlerin sınırlılıklarını göstererek, Elo derecelendirmelerine dayalı ex-ante olasılıksal göstergeler ile Kendall sıra korelasyonunu esas alan dinamik yoğunlaşma endekslerini sunmaktadır. Çalışma, 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasındaki 21 yıllık kesintisiz veriyi inceleyerek uzun dönemli bir bozulma trendinin bulunmadığını kanıtlamakta ve turnuva formatı reformlarının ampirik temellerini metodolojik açıdan tartışmaya açmaktadır.

Çalışma, Ramchandani ve diğerleri (2023) ile Triguero-Ruiz ve Avila-Cano (2023) tarafından yapılan geleneksel rekabetçi denge analizleriyle doğrudan bir karşıtlık ve yöntemsel ayrışma ilişkisi kurmaktadır. Söz konusu önceki çalışmalar, HHI ve resmi UEFA katsayılarına dayanarak rekabetçi dengenin istikrarlı biçimde düştüğünü savunurken, mevcut çalışma UEFA katsayılarının yerel lig performanslarını kapsamadığını ve HHI endeksinin iddiasız maçlardaki motivasyon eksikliğini yanlış biçimde dengesizlik gibi ölçtüğünü göstermektedir. Groot (2008) tarafından sezonlar arası hareketliliği ölçmede önerilen Kendall tau katsayısını tek bir sezon içerisindeki ex-ante ve ex-post sıralama değişimine uyarlayarak dinamik bir boyut kazandırmakta ve Gerrard ile Kringstad (2023) tarafınca savunulan 'tek bir endeks yerine endeks portföyü kullanılması' ilkesini ampirik olarak desteklemektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, turnuva tasarımı ve spor ekonomisinde yöntem seçiliminin ampirik sonuçları nasıl doğrudan belirleyebileceğini gösteren kritik bir epistemolojik örnek sunmaktadır. Önceki derlemelerde tek düze kabul edilen 'Şampiyonlar Ligi elit kulüplerin hegemonyasına girmiştir' tezinin, kullanılan ölçütün metodolojik varsayımlarına ne kadar duyarlı olduğunu açıkça kanıtlamaktadır. Ayrıca resmi organizasyonel katsayılar yerine dinamik Elo modellerinin ve sıra korelasyonu temelli hareketlilik ölçütlerinin literatüre dahil edilmesinin, spor organizasyonlarının format değişiklikleri kararlarını değerlendirirken ne derece hayati rol oynadığını metodolojik bir açıklıkla sergilemektedir.