Nicel araştırma makalesi incelemesi
Gelişmekte olan ekonomilerde enflasyon oranlarının kontrol altına alınması ve istikrarlı bir fiyat yapısının kurulması, doğru politika araçlarının tespiti için enflasyon dinamiklerinin derinlemesine anlaşılmasını gerektirir.
Enflasyon beklentilerinin başarılı bir şekilde yönetilmesi ve ekonomilerin kronik yüksek enflasyon sarmalına girmesinin engellenmesi, fiyat belirleme mekanizmalarının arkasındaki dinamiklerin net bir şekilde anlaşılmasına bağlıdır. Makroiktisat yazınında, fiyat katılıkları ile rasyonel beklentileri birleştiren Yeni Keynesyen Phillips Eğrisi modelleri, enflasyonun analizi için vazgeçilmez bir zemin sunmaktadır. Ancak Türkiye gibi dışa açık, döviz kuruna ve ithal girdi maliyetlerine yüksek düzeyde duyarlı gelişmekte olan ekonomilerde, geleneksel Phillips eğrisi modellerinin ülkeye özgü dinamikleri açıklamakta yetersiz kaldığı görülmektedir. İthalat fiyat endeksi gibi açık ekonomi bileşenlerinin modele dahil edilmesi ve beklenti terimlerinin rasyonel çerçevede ampirik olarak modellenmesi, politika yapıcılar açısından doğru kararların alınabilmesi adına kritik bir araştırma sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, 2002'nin ilk çeyreği ile 2021'in ilk çeyreği arasındaki dönemde Türkiye ekonomisinin enflasyon dinamiklerini ithalat fiyat endeksiyle genişletilmiş hibrit Phillips eğrisi varyantları aracılığıyla ampirik olarak incelemektir. Analiz kapsamında, beklenti terimlerinden kaynaklanan içsellik sorununu aşmak için Genelleştirilmiş Momentler Yöntemi (GMM) tekniği uygulanmıştır. Potansiyel çıktı ve dolayısıyla çıktı açığı hesaplamalarında ise hem Hodrick-Prescott (HP) filtresi hem de durum uzayı yaklaşımına dayanan Kalman filtresi algoritması kullanılarak iki farklı ölçüm geliştirilmiştir. Ayrıca geleneksel hibrit Phillips eğrisinin zamanla değişen eğim katsayıları yuvarlanan pencere (rolling window) yaklaşımıyla tahmin edilmiş, döviz kuru şoklarını temsil etmek üzere nominal efektif döviz kuru serisi araç değişken setine eklenmiştir.
Yapılan ampirik tahminler, Türkiye'de enflasyon dinamiklerini açıklarken geleceğe yönelik fiyat belirleme davranışının (forward-looking component) geçmişe yönelik eylemsizliğe (backward-looking rule of thumb) kıyasla daha baskın olduğunu ortaya koymaktadır. Model I sonuçlarına göre, reel marjinal maliyeti temsil eden işgücü gelir payı (dlnmc) değişkeninin katsayısı beklentilerle uyumlu olarak 1'den küçük, pozitif ve anlamlı bulunmuştur. Ayrıca en iyi öngörü performansına sahip olan ve çıktı açığı değişkeni içermeyen araç seti modellerinde, ithalattaki yüzde 1'lik bir artışın enflasyonu yaklaşık yüzde 6,8 oranında artırdığı tespit edilmiştir. Çıktı açığına dayalı Model II tahminlerinde ise HP filtresi ile hesaplanan çıktı açığının yer aldığı modeller, Kalman filtresiyle hesaplanan modellere göre teorik beklentilerle daha uyumlu, anlamlı ve pozitif katsayılar üretmiştir.
Çalışmada ulaşılan bulgular, Türkiye'de enflasyonun hem içsel eylemsizlikten hem de ithalat maliyetleri gibi dışsal şoklardan güçlü bir şekilde etkilendiğini göstermektedir. GMM tahminlerinde döviz kuru serisinin araç değişken setine eklenmesinin, modellerin istatistiksel gücünü ve katsayıların teorik tutarlılığını kayda değer şekilde artırdığı gözlenmiştir. Yazar, sadece yerel faktörlere odaklanan geleneksel Phillips eğrisi modellerinin Türkiye'nin gerçek enflasyon yapısını yansıtmakta düzleşme (flattening) sorunu yaşadığını, bu nedenle açık ekonomi değişkenlerini içeren genişletilmiş modellerin tercih edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Bu çerçevede çalışma, Türkiye'de para politikası tasarımı yapacak karar alıcılara maliyet yönlü baskıların ve beklenti yönetiminin önceliğini teorik ve ampirik bir zeminle kanıtlayarak literatüre önemli bir katkı sunmaktadır.
Bu çalışma, durum uzayı yaklaşımı ve Kalman filtresi yöntemlerini kullanarak 2002Q1-2021Q1 dönemi için Türkiye'deki enflasyon dinamiklerini ithalat fiyat endeksli Phillips eğrisi varyantları üzerinden değerlendirmeyi ve modellerin tahmin performansını karşılaştırmayı amaçlamaktadır(Şanlı, 2023).
Bu çalışmada, Türkiye'deki enflasyon dinamiklerini açıklamak amacıyla durum uzayı yaklaşımı, Kalman filtresi ve Hodrick-Prescott filtresi ile türetilen çıktı açığı göstergelerini içeren açık ekonomi hibrit Yeni Keynesyen Phillips Eğrisi varyantları Genelleştirilmiş Momentler Yöntemi (GMM) tekniğiyle tahmin edilmiştir(Şanlı, 2023).
Çalışmanın teorik çerçevesi, Calvo tipi fiyat ayarlamalarına ve Gali-Gertler (1999) tarafından geliştirilen hibrit Yeni Keynesyen Phillips Eğrisi (NKPC) modeline dayanmaktadır. Bu modele Gordon'un talep yönlü çekme, maliyet yönlü itme ve enflasyon eylemsizliği unsurlarını bir araya getiren 'Üç Köşeli (Triangle) Modeli' entegre edilmiş ve açık ekonomi boyutunu yansıtmak üzere ithalat fiyat endeksi regresörü eklenmiştir.
Makalede, Yeni Keynesyen Phillips Eğrisinin geçerliliğini ve enflasyon eylemsizliğini inceleyen geniş bir ulusal ve uluslararası literatür ele alınmaktadır. Güney Afrika için Du Plessis ve Burger (2006), ABD için Dupuis (2004) ile Türkiye bağlamında Korkmaz (2010), Eruygur (2011), Başer vd. (2013) ve son dönem çalışmalarından Bari ve Şıklar (2021) gibi araştırmacıların çıktı açığı ölçümü, döviz kuru geçişkenliği, ithalat fiyatlarının rolü ve beklentilerin fiyatlama davranışları üzerindeki etkisine dair bulguları tartışılmaktadır.
Model I (reel marjinal maliyetli hibrit NKPC) tahminlerinde, araç değişken kümesi çeşitlemelerinin ezici çoğunluğunda geleceğe dönük fiyatlama parametresi (0,52 üzeri) geçmişe dönük parametreye belirgin şekilde baskın gelmiştir(Şanlı, 2023).
Dinamik örneklem içi tahmin performansları incelendiğinde, Model I'in en düşük sapma gösteren 14 numaralı çıktısında ithalat fiyat endeksindeki %1'lik artışın enflasyonu yaklaşık %6,8 artırdığı tespit edilmiştir(Şanlı, 2023).
Model II (çıktı açıklı hibrit NKPC) kapsamında yapılan sınamalarda Hodrick-Prescott filtresi ile türetilen çıktı açığı, Kalman filtresi algoritmasına göre kuramsal beklentilere daha uygun ve anlamlı katsayılar üretmiştir(Şanlı, 2023).
GMM tahminlerinin başarısı ve katsayıların kuramsal anlamlılığı için araç değişken kümesine nominal efektif döviz kuru serisinin eklenmesinin kritik zorunluluk olduğu gösterilmiştir(Şanlı, 2023).
Elde edilen ekonometrik bulgular, Türkiye'de 2002-2021 döneminde enflasyon dinamiklerinin açıklanmasında geleceğe dönük fiyatlama kararlarının geçmişe dönük adaptif beklentilere kıyasla belirgin şekilde baskın olduğunu göstermektedir. Ayrıca ithalat fiyat endeksinin modele eklenmesi enflasyonun dışsal şoklara hassasiyetini net biçimde ortaya koymaktadır.
Yazar bu durumu, enflasyon hedeflemesi rejiminde karar alıcıların ve firmaların bilgi kümesini rasyonel biçimde kullanarak gelecekteki enflasyonu öngörmeye çalışmalarıyla açıklamaktadır. Ekonometrik açıdan ise araç değişken kümesine döviz kurunun dahil edilmesinin içsellik ve zayıf araç sorununu aşmada kilit rol oynadığı vurgulanmaktadır.
Tartışma kısmında literatürdeki Bari ve Şıklar (2021) ile Baser ve diğerleri (2013) gibi ampirik çalışmalarla kurulan karşılaştırmalarda, geleneksel modellerin aksine açık ekonomi varsayımı altında HP filtresiyle hesaplanan çıktı açığının ve ithalat maliyetlerinin Türkiye enflasyonunu açıklamada daha yüksek tahmin başarısı sergilediği belirtilmiştir.
Sonuç olarak, enflasyonla mücadele politikalarında yalnız iç talep ve çıktı açığı göstergelerine dayanmanın yetersiz kalacağı, ithalat fiyatları ve döviz kuru gibi dışsal maliyet unsurları ile beklenti yönetiminin eş zamanlı olarak politika çerçevesine entegre edilmesi gerektiği ifade edilmiştir.
Yazar, Bari ve Şıklar (2021) tarafından yürütülen ve Kalman filtresi çıktı açığının daha iyi performans gösterdiğini savunan çalışma ile kendi bulgularını karşılaştırarak, ithalat fiyat endeksi eklendiğinde Hodrick-Prescott filtresine dayalı çıktı açığının enflasyonu açıklamada daha kararlı ve kuramla uyumlu sonuçlar verdiğini saptamıştır(Şanlı, 2023).
Yazar, Baser ve diğerleri (2013) tarafından Bayesian yöntemlerle elde edilen ve çıktı açığının birim işgücü maliyetine göre tüketici enflasyonunu açıklamada daha başarılı olduğu yönündeki tespiti değerlendirmekte, kendi analizinde de açık ekonomi değişkenleri eklendiğinde HP filtreli çıktı açığının güçlü bir açıklama gücüne sahip olduğunu göstermektedir(Şanlı, 2023).
Çalışma, Türkiye ekonomisinde enflasyon dinamiklerinin açıklanmasında açık ekonomi bileşeni olarak ithalat fiyat endeksini içeren hibrit Phillips eğrisi varyantlarının yüksek açıklayıcılık sunduğunu, geleceğe dönük beklentilerin fiyatlama kararlarında belirleyici olduğunu ve doğru araç değişken seçimiyle GMM tahminlerinin tahmin başarısını artırdığını vurgulamaktadır(Şanlı, 2023).
Bu yayın, Türkiye ekonomisindeki enflasyonist süreci 2002-2021 dönemi gibi geniş bir zaman diliminde ele alarak, açık ekonomi dinamiklerini temsil eden ithalat fiyat endeksinin Phillips eğrisi modellerine entegrasyonunu ampirik bir temelde değerlendirmektedir. Çalışma, Gordon'un Üçgen Modeli ile Yeni Keynesyen teoriyi birleştirerek, Türkiye'deki fiyatlama davranışlarının hem geçmişe hem de geleceğe dönük bileşenlerini eş zamanlı olarak test etmektedir. Özellikle GMM tekniği ile beklenti terimlerinin içsellik sorununu aşmaya yönelik yaklaşımı ve iki farklı filtreleme yöntemiyle (HP ve Kalman) çıktı açığını hesaplaması, makaleyi sadece kuramsal bir tartışma olmaktan çıkarıp yöntem odaklı bir kıyaslama zeminine taşımaktadır. Enflasyon tahmin performanslarını model varyantları üzerinden ölçmesi, politika yapıcılar için araç setini zenginleştiren bir rehber niteliği taşımaktadır.
Yazar, kuramsal temelini Gali ve Gertler (1999) tarafından geliştirilen hibrit Phillips eğrisi modeline dayandırarak, bu modeli Türkiye'nin yapısal özellikleri doğrultusunda ithalat maliyetleriyle genişletmektedir. Literatürde daha önce Baser ve diğerleri (2013) tarafından yapılan yerel maliyet ölçümü çalışmalarına, ithalat fiyat endeksini dışsal bir şok faktörü olarak ekleyerek yanıt vermektedir. Ayrıca Bari ve Şıklar (2021) tarafından kullanılan çıktı açığı ölçüm yöntemlerini referans alarak, Kalman filtresi ile HP filtresi arasındaki tahmin gücü farklarını Türkiye özelinde yeniden sınamaktadır. Çalışma, geleneksel NKPC modellerinin Türkiye'deki enflasyon sürekliliğini açıklamada yetersiz kaldığı noktalarda, açık ekonomi bileşenlerinin modele dahil edilmesinin zorunluluğunu vurgulayan ampirik bir köprü kurmaktadır.
Makale, Türkiye'deki enflasyon literatürüne özellikle yöntem seçimi ve tahmin başarısı arasındaki ilişki bakımından özgün bir katkı sunmaktadır. Geleceğe dönük beklentilerin fiyatlama kararlarındaki baskınlığını kanıtlayarak, literatürdeki beklenti oluşumu tartışmalarını rasyonel beklentiler lehine güçlendirmektedir. GMM tahminlerinde kullanılan araç değişken setine nominal efektif döviz kurunun dahil edilmesinin katsayıların kuramsal tutarlılığı için elzem olduğunu ampirik olarak göstermesi, yöntemsel bir standart belirlemektedir. Ayrıca ithalat fiyatlarındaki %1'lik bir değişimin yerel enflasyon üzerindeki kantitatif etkisini (%6,8) net bir şekilde ortaya koyarak, açık ekonomi makroiktisadı çalışmalarında dışsal maliyetlerin ağırlığını vurgulayan bir veri seti sağlamaktadır. Bu durum, Türkiye gibi dışa bağımlı ekonomilerde enflasyon analizlerinin kapsamını genişletmektedir.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · Giriş ve Literatür Özeti
Türkiye'de fiyatlama davranışları ağırlıklı olarak geleceğe dönük beklentiler tarafından şekillenmektedir.
Makalenin GMM sonuçlarında geleceğe dönük katsayının 0,52'nin üzerinde çıkması, rasyonel beklentilerin önemini vurgulamak için kanıt olarak kullanılabilir(Şanlı, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede ithalat fiyat katsayılarının yüksek volatilitesi ve enflasyona %6,8'lik etkisi vurgulanmış, ancak endeksin alt kırılımları incelenmemiştir. Bu öneri, yazarın Model I'deki bulgularını sektörel bazda derinleştirmeyi amaçlar(Şanlı, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
İthalat fiyatlarındaki artışlar Türkiye'deki yerel enflasyon üzerinde doğrudan ve yüksek oranda bir baskı oluşturmaktadır.
Model I sonuçlarına göre ithalat fiyatlarındaki %1'lik artışın enflasyonu yaklaşık %6,8 oranında tetiklediği bulgusu, maliyet yönlü enflasyon tartışmalarında kullanılabilir(Şanlı, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Yazar, makalesinde 2020Q1 sonrası potansiyel çıktıda büyük dalgalanmalar gözlendiğini ve HP filtresinin daha iyi sonuç verdiğini belirtmiştir. Bu öneri, o dönemdeki belirsizliğin uzun vadeli etkisini sınamaya odaklanır(Şanlı, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Metodoloji ve Veri Analizi
Türkiye için yapılan Phillips eğrisi tahminlerinde HP filtresi ile hesaplanan çıktı açığı, Kalman filtresine göre daha tutarlı katsayılar üretmektedir.
Ekonometrik model kurulumunda çıktı açığı ölçüm yöntemi seçilirken yazarın Model II analizindeki filtre karşılaştırması gerekçe gösterilebilir(Şanlı, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Yazar, döviz kurunun araç değişken olarak modele eklenmesinin katsayı tutarlılığı için kritik olduğunu belirtmiştir. Bu metodolojik bulgu, benzer ekonomik yapıdaki ülkeler için genelleştirilebilir bir araştırma sorusu oluşturur(Şanlı, 2023).
Dijital teknolojilerin hızla gelişmesi, tüketici davranışlarını kökten değiştirirken, e-ticaret işletmelerinin rekabet avantajı sağlamak için müşteri memnuniyeti ve sadakatini sürdürülebilir kılma zorunluluğunu beraberinde getirmiştir.…
Finansal piyasaların küreselleşmesi ve bütünleşmesi, makroekonomik değişkenler ile hisse senedi piyasaları arasındaki etkileşimin incelenmesini zorunlu kılmaktadır. Bankacılık sektörü, fon aktarımı ve finansman sağlama işlevleri…
İşgücü piyasalarında cinsiyete dayalı ücret eşitsizliği ve ayrımcılık, işgücü piyasasının yapısından, yatay ve dikey mesleki ayrışmadan hem de piyasa öncesi eğitim ve kariyer fırsat eşitliksizliklerinden beslenen karmaşık ve yapısal bir…