Nicel araştırma makalesi incelemesi
Finansal piyasaların küreselleşmesi ve bütünleşmesi, makroekonomik değişkenler ile hisse senedi piyasaları arasındaki etkileşimin incelenmesini zorunlu kılmaktadır. Bankacılık sektörü, fon aktarımı ve finansman sağlama işlevleri sebebiyle hisse senedi piyasalarında stratejik bir yere sahiptir.
Finansal piyasaların küreselleşmesi ve bütünleşmesi, piyasalar arasındaki bilgi akışını hızlandırırken makroekonomik değişkenlerin hisse senedi getirileri üzerindeki etkisini kritik bir araştırma konusu haline getirmiştir. Bankacılık sektörü, tasarrufları yatırımlara dönüştürme ve finansal sistemin istikrarını sağlama işlevleriyle sermaye piyasalarının temel direğini oluşturmaktadır. Türkiye gibi gelişmekte olan piyasalarda bankacılık endeksinin makroekonomik şoklara duyarlılığı, yatırımcı portföy tercihlerini ve risk yönetimi kararlarını doğrudan etkilemektedir. Ancak literatürde makroekonomik değişkenlerin banka endeksleri üzerindeki etkilerinin yönü ve şiddetine ilişkin tam bir uzlaşı bulunmamakte, kullanılan zaman dilimine ve yöntemlere bağlı olarak farklı sonuçlar elde edilmektedir. Bu doğrultuda, BİST Banka Endeksinin dinamik yapısını makroekonomik faktörlerle açıklamak akademik ve pratik açıdan büyük önem taşımaktadır.
Bu çalışmada, Ocak 2005 ile Ekim 2023 dönemini kapsayan aylık veriler kullanılarak enflasyon, ABD doları döviz kuru, TL mevduat faiz oranları, gram altın fiyatları ve Brent petrol fiyatlarının BİST Banka Endeksi (XBANK) üzerindeki kısa ve uzun dönemli etkileri araştırılmıştır. Değişkenlerin durağanlık düzeyleri Genişletilmiş Dickey-Fuller (ADF) ve Phillips-Perron (PP) birim kök testleriyle sınanmış, serilerin farklı bütünleşme derecelerine (I(0) ve I(1)) sahip olduğunun tespit edilmesi üzerine cointegration analizi için ARDL (Otoregresif Dağıtılmış Gecikme) sınır testi yaklaşımı tercih edilmiştir. Modeldeki optimum gecikme uzunluğu Schwarz bilgi kriterine göre belirlenmiş ve ARDL(2,2,0,0,1,7) yapısı kurulmuştur. Ekonometrik doğrulama testleri sonuçunda otokorelasyon, model kurma hatası veya değişen varyans sorunlarının bulunmadığı saptanmıştır.
ARDL sınır testi bulguları, hesaplanan F-istatistiğinin kritik üst sınır değerini aşması sebebiyle BİST Banka Endeksi ile bağımsız değişkenler arasında ilgili dönemde uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisinin varlığını kanıtlamıştır. Kısa dönem asimetrik ilişki analizlerinde ise Wald testi sonuçları değişkenlerdeki şokların XBANK endeksi üzerinde asimetrik etkiler ürettiğini göstermiştir. Kısa dönem katsayılarına göre, gram altın fiyatlarındaki %1'lik artış endeksi %0,036, TL mevduat faiz oranlarındaki %1'lik artış %0,33 ve ABD doları kurundaki %1'lik artış %1,03 oranında düşürmektedir. Buna karşılık, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) üzerinden ölçülen enflasyondaki %1'lik artış BİST Banka Endeksi üzerinde pozitif bir etki yaratmıştır. Brent petrol fiyatları ile banka endeksi arasında ise istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilememiştir.
Çalışmanın sonuçları, BİST Banka Endeksinin kısa dönemde döviz kuru, faiz ve altın fiyatlarındaki artışlara olumsuz tepki verdiğini, enflasyonist baskıların ise endeksi kısa dönemde desteklediğini ortaya koymaktadır. Hata düzeltme terimi katsayısının negatif ve istatistiksel olarak anlamlı bulunması, kısa dönemli dengesizliklerin uzun dönem dengesine doğru istikrarlı biçimde kapandığını doğrulamaktadır. Bu bulgular Kendirli ve Çankaya (2016) ile Dalkılıç ve diğerlerinin (2021) çalışmalarıyla paralellik göstermekte, Türkiye'de makroekonomik değişkenlerin bankacılık hisse senetleri üzerindeki aktarım kanallarını açıklığa kavuşturmaktadır. Elde edilen ampirik kanıtlar, banka yöneticileri ve portföy yatırımcıları için döviz, faiz ve para arzı şoklarında ihtiyatlı stratejiler geliştirmeleri yönünde somut yol haritaları sunmaktadır.
Bu çalışmanın amacı, Ocak 2005 ile Ekim 2023 arasındaki dönemde enflasyon, döviz kuru, faiz oranları, gram altın fiyatları ve petrol fiyatlarının BİST banka endeksi üzerindeki kısa ve uzun dönemli etkilerini ekonometrik olarak incelemektir(SEZAL, 2024).
Nicel zaman serisi analizi tasarımına dayanan çalışmada, değişkenlerin durağanlık düzeyleri ADF ve PP birim kök testleriyle sınanmış, farklı bütünleşme derecelerine sahip seriler arasındaki ilişkinin belirlenmesi amacıyla ARDL sınır testi ve hatayı düzeltme modeli uygulanmıştır(SEZAL, 2024).
Çalışma, arbitraj fiyatlama teorisi ve finansal piyasaların makroekonomik şoklara duyarlılığı kuramsal zeminine dayanmaktadır. Makroekonomik değişkenlerdeki dalgalanmaların bankacılık sektörünün kârlılığı, varlık kalitesi ve hisse getirileri üzerindeki aktarım mekanizmaları ARDL sınır testi çerçevesinde modellenmektedir.
Çalışmada Pan ve diğerleri (2007), Narayan ve Sharma (2011), Ayaydın ve Dağlı (2012), Khan (2014), Özkul ve Akgüneş (2015), Kendirli ve Çankaya (2016), Çıtak ve Kendirli (2019), Dalkılıç ve diğerleri (2021) ile Yıldırım (2021) tarafından gerçekleştirilen ulusal ve uluslararası literatür ele alınmış, makroekonomik değişkenlerin banka ve hisse endeksleri üzerindeki karmaşık etkileri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir.
Zaman serilerinin durağanlık incelemelerinde Brent petrol fiyatı ile TÜFE düzeyde durağan bulunurken; XBANK endeksi, gram altın, faiz ve dolar kuru birinci farklarında durağanlaşarak I(1) seviyesinde eşbütünleşme analizine uygun hale gelmiştir(SEZAL, 2024).
Hesaplanan F istatistiği değeri 10,2137 ile %1 anlamlılık düzeyindeki kritik üst sınırı aşarak BİST Banka Endeksi ile incelemeye alınan makroekonomik değişkenler arasında uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisinin varlığını ortaya koymuştur(SEZAL, 2024).
Kısa dönemli asimetrik analiz sonuçlarına göre gram altın fiyatlarındaki %1'lik artış bankacılık endeksini %0,036, mevduat faiz oranlarındaki %1'lik artış %0,33 ve ABD doları kurundaki artış %1,03 oranında olumsuz etkilemektedir(SEZAL, 2024).
Tüketici fiyat endeksindeki (TÜFE) %1'lik artışın BİST Banka Endeksi üzerinde kısa dönemde pozitif bir etki yarattığı saptanırken, Brent petrol fiyatları ile bankacılık endeksi arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilememiştir(SEZAL, 2024).
Modeldeki hata düzeltme teriminin katsayısı -0,0435 olarak negatif ve %1 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı bulunmuş, kısa dönemdeki dengesizliklerin kademeli şekilde uzun dönem dengesine uyarlanacağını doğrulamıştır(SEZAL, 2024).
Yapılan ampirik analizler, Ocak 2005 - Ekim 2023 döneminde BİST Banka Endeksi ile ele alınan makroekonomik değişkenler arasında uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisinin varlığını kanıtlamaktadır. ARDL sınır testi F istatistiğinin kritik değerleri aşması, değişkenlerin uzun dönemde birlikte hareket ettiğini gösterirken; hata düzeltme katsayısının negatif ve anlamlı çıkması kısa dönemli sapmaların uzun dönem dengesine geri döndüğünü doğrulamaktadır.
Yazar, kısa dönemdeki katsayıları değerlendirirken döviz kuru, faiz oranları ve altın fiyatlarındaki yükselişin bankacılık hisse senedi getirileri üzerinde baskı oluşturduğunu açıklamaktadır. Dolar kurundaki artışın sermaye maliyetini yükseltmesi ve faiz artışlarının kredi genişlemesini yavaşlatması, piyasa katılımcılarının risk iştahını azaltarak bankacılık endeksinde düşüşlere yol açan temel dinamikler olarak yorumlanmaktadır.
Tartışma bölümünde elde edilen sonuçlar mevcut literatürle karşılaştırılmakta, özellikle Kendirli ve Çankaya (2016) ile Dalkılıç ve diğerleri (2021) çalışmalarının ampirik bulgularıyla doğrudan örtüştüğü belirtilmektedir. Dolar kuru şoklarının ve altın fiyat oynaklıklarının piyasa üzerindeki asimetrik etkileri ise Yıldırım (2021) tarafından ortaya konulan bulgularla kısmi bir paralellik taşımaktadır.
Sonuç kısmında yazar, hisse senetleri BİST Banka Endeksinde işlem gören banka yöneticilerinin ve bireysel/kurumsal yatırımcıların portföy kararlarında makroekonomik göstergeleri dikkate almalarını önermektedir. Yerli paranın değer kaybettiği ve faiz oranlarının yükseldiği dönemlerde banka hisselerine yönelik yatırım kararlarının daha temkinli alınması ve gelecek araştırmalarda Euro/TL gibi farklı döviz kurları ile ons altın fiyatlarının incelenmesi gerektiği ifade edilmektedir.
Elde edilen ampirik bulgular Kendirli ve Çankaya (2016) tarafından yapılan çalışmanın sonuçlarıyla örtüşmekte; döviz kuru ve enflasyon değişkenlerinin BİST Banka Endeksi üzerindeki etkileri açısından literatürdeki benzer dinamikleri doğrulamaktadır(SEZAL, 2024).
Çalışmanın döviz kuru ve faiz oranlarının bankacılık endeksi üzerindeki negatif etkilerine ilişkin bulgusu Dalkılıç ve diğerleri (2021) tarafından ulaşılan ampirik sonuçlarla tam bir uyum ve paralellik göstermektedir(SEZAL, 2024).
Dolar kurundaki artışların bankacılık endeksi üzerindeki baskısını gösteren bulgular Yıldırım (2021) / Kuzu (2021) çalışmasında döviz şoklarının BİST Banka Endeksi üzerindeki asimetrik etkilerine dair elde edilen sonuçlarla kısmen benzerlik taşımaktadır(SEZAL, 2024).
Yazar, BİST Banka Endeksi ile makroekonomik faktörler arasında uzun dönemli eşbütünleşmenin var olduğunu, kısa dönemde ise döviz kuru, faiz oranı ve altın fiyatlarındaki artışların bankacılık endeksini olumsuz etkilediğini vurgulamaktadır. Bu çerçevede Borsa İstanbul'da işlem gören bankaların piyasa değerlerini koruyabilmeleri ve yatırımcıların risklerini mininize edebilmeleri için kur, faiz ve para arzı hareketlerini yakından takip etmeleri gerektiği sonuçuna varılmaktadır(SEZAL, 2024).
Çalışma, gelişmekte olan piyasalarda ve özellikle Türkiye ekonomisinde makroekonomik değişkenler ile sermaye piyasası alt endeksleri arasındaki ilişkinin ampirik olarak modellenmesinde önemli bir işlev üstlenmektedir. BİST Banka Endeksinin (XBANK) döviz kuru, faiz, altın, petrol ve enflasyon gibi değişkenlerle ilişkisini Ocak 2005 - Ekim 2023 dönemini kapsayan uzun bir zaman serisiyle incelemesi, finansal piyasaların makroekonomik şoklara verdiği tepkilerin dönemsel olarak izlenmesini sağlar. ARDL sınır testi ve asimetrik kısa dönem analiz yöntemi kullanılarak gerçekleştirilen bu çözümleme, bankacılık sektörünün makroekonomik duyarlılıklarını nicel boyutta ortaya koyarak alan yazındaki sektör spesifik araştırmalara ampirik bir katkı sunar.
Çalışma, literatürdeki önceki araştırmalarla hem metodolojik hem de bulgu düzeyinde güçlü bir ilişki kurmaktadır. Önceki çalışmalardan Johansen eşbütünleşme veya doğrusal regresyon yöntemlerini kullanan Kendirli ve Çankaya (2016) ile Dalkılıç ve diğerleri (2021) araştırmalarının bulgularını genişleterek, farklı durağanlık düzeylerine sahip serilerde ARDL sınır testi yaklaşımını uygulamaktadır. Döviz kuru ve altın fiyatlarının hisse senedi getirileri üzerindeki olumsuz kısa dönemli etkileri açısından Yıldırım (2021) tarafından elde edilen asimetrik nedensellik bulgularıyla örtüşürken, Brent petrol fiyatlarının XBANK üzerindeki istatistiksel anlamsızlığını göstererek petrol şoklarının Türkiye bankacılık endeksine aktarımı konusundaki tartışmalara netlik getirmektedir.
Bu çalışma, gelişen piyasalarda bankacılık hisselerinin makroekonomik risk faktörlerine hassasiyetini derleyen bir literatür taraması için kapsayıcı bir referans oluşturmaktadır. Ocak 2005 - Ekim 2023 gibi geniş bir zaman aralığını kapsaması, küresel finansal kriz, pandemi ve yerel para politikasındaki değişimlerin etkilerini içeren bütüncül bir ampirik veri seti sunar. Taramalarda bankacılık endeksinin faiz, kur ve altın fiyatlarındaki kısa dönemli artışlardan negatif etkilendiğini, buna karşın TÜFE artışlarının pozitif etki yaptığını göstererek literatürdeki kuramsal beklentiler ile ampirik gerçekler arasındaki uyumu sentezleme imkânı verir.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Gelişmekte olan ülke piyasalarında döviz kuru artışları bankacılık hisse senedi endeksleri üzerinde kısa dönemde olumsuz etki yaratmaktadır.
Bu çalışma, Ocak 2005 - Ekim 2023 dönemi verileriyle ABD doları kurundaki %1'lik artışın BİST Banka Endeksini kısa dönemde %1,03 oranında düşürdüğünü gösteren ARDL sınır testi bulgusuyla ampirik literatür taraması bölümünde iddiayı desteklemek için kullanılır(SEZAL, 2024).
Makaleyle bağlantısı: Sezal'ın (2024) gelecekteki araştırmalar için önerdiği dolar yerine Euro kuru ve gram yerine ons altın kullanılması çağrısına dayanarak kurgulanmıştır(SEZAL, 2024).
Tez veya makalede kullanım · method
Zaman serilerinin farklı durağanlık derecelerine [I(0) ve I(1)] sahip olduğu durumlarda uzun dönemli eşbütünleşme ilişkisi ARDL sınır testi ile incelenebilir.
Tezin yöntem bölümünde, değişkenlerden Brent petrol ve TÜFE'nin seviyede I(0), bankacılık endeksi, altın, faiz ve kurun ise I(1) durağan çıkması durumunda ekonometrik model tercihi gerekçelendirilirken bu makalenin metodolojik yaklaşımı referans gösterilir(SEZAL, 2024).
Makaleyle bağlantısı: Sezal'ın (2024) mevduat faizlerindeki %1'lik artışın XBANK endeksini kısa dönemde %0,33 oranında azalttığına dair ampirik bulgusundan türetilmiştir(SEZAL, 2024).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Tüketici fiyatlarındaki artışlar kısa dönemde bankacılık hisse senetleri getirilerini pozitif etkilerken, mevduat faizi ve altın fiyatı artışları olumsuz etkilemektedir.
Tartışma bölümünde, mevduat faizlerindeki %1 artışın XBANK'ı %0,33, gram altındaki %1 artışın %0,036 düşürdüğü, TÜFE'deki %1 artışın ise pozitif etkilediği bulgusuyla makroekonomik değişkenlerin sektörel hisse getirilerine farklı yönlü etkileri tartışılır(SEZAL, 2024).
Makaleyle bağlantısı: Sezal'ın (2024) XBANK ile Brent petrol fiyatları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki bulunamadığı yönündeki bulgusunun sektörel duyarlılık farkları açısından sınanması amacıyla kurgulanmıştır(SEZAL, 2024).
Kuresellesen dunya ekonomisinde enerji girdileri, özellikle de ham petrol, surdurulebilir buyumenin ve endustriyel uretimin en temel motoru olarak kabul edilmektedir. Petrol fiyatlarinda meydana gelen dalgalanmalar, yalnizca enerji…
Küresel ölçekte artan jeopolitik gerilimler, savaşlar, terör eylemleri ve siyasi belirsizlikler, gelişmekte olan ülkelerin makroekonomik istikrarı üzerinde doğrudan ve dolaylı baskılar yaratmaktadır. Özellikle coğrafi konumu itibarıyla…
Sınıf yönetiminde etkililiği bilimsel araştırmalarla doğrulanmış kanıta dayalı stratejilerin kullanımı, öğrenci başarısını ve ders katılımını artırırken problem davranışları azaltmakta; öğretmenlerin ise mesleki doyumunu artırarak…