BİST Banka Endeksinin Enflasyon, Döviz Kuru, Faiz Oranı, Altın ve Petrol Fiyatları ile İlişkisi: ARDL Sınır Testi Kanıtları

Finansal piyasaların küreselleşmesi ve bütünleşmesi, piyasalar arasındaki bilgi akışını hızlandırırken makroekonomik değişkenlerin hisse senedi getirileri üzerindeki etkisini kritik bir araştırma konusu haline getirmiştir. Bankacılık sektörü, tasarrufları yatırımlara dönüştürme ve finansal sistemin istikrarını sağlama işlevleriyle sermaye piyasalarının temel direğini oluşturmaktadır. Türkiye gibi gelişmekte olan piyasalarda bankacılık endeksinin makroekonomik şoklara duyarlılığı, yatırımcı portföy tercihlerini ve risk yönetimi kararlarını doğrudan etkilemektedir. Ancak literatürde makroekonomik değişkenlerin banka endeksleri üzerindeki etkilerinin yönü ve şiddetine ilişkin tam bir uzlaşı bulunmamakte, kullanılan zaman dilimine ve yöntemlere bağlı olarak farklı sonuçlar elde edilmektedir. Bu doğrultuda, BİST Banka Endeksinin dinamik yapısını makroekonomik faktörlerle açıklamak akademik ve pratik açıdan büyük önem taşımaktadır.

Bu çalışmada, Ocak 2005 ile Ekim 2023 dönemini kapsayan aylık veriler kullanılarak enflasyon, ABD doları döviz kuru, TL mevduat faiz oranları, gram altın fiyatları ve Brent petrol fiyatlarının BİST Banka Endeksi (XBANK) üzerindeki kısa ve uzun dönemli etkileri araştırılmıştır. Değişkenlerin durağanlık düzeyleri Genişletilmiş Dickey-Fuller (ADF) ve Phillips-Perron (PP) birim kök testleriyle sınanmış, serilerin farklı bütünleşme derecelerine (I(0) ve I(1)) sahip olduğunun tespit edilmesi üzerine cointegration analizi için ARDL (Otoregresif Dağıtılmış Gecikme) sınır testi yaklaşımı tercih edilmiştir. Modeldeki optimum gecikme uzunluğu Schwarz bilgi kriterine göre belirlenmiş ve ARDL(2,2,0,0,1,7) yapısı kurulmuştur. Ekonometrik doğrulama testleri sonuçunda otokorelasyon, model kurma hatası veya değişen varyans sorunlarının bulunmadığı saptanmıştır.

ARDL sınır testi bulguları, hesaplanan F-istatistiğinin kritik üst sınır değerini aşması sebebiyle BİST Banka Endeksi ile bağımsız değişkenler arasında ilgili dönemde uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisinin varlığını kanıtlamıştır. Kısa dönem asimetrik ilişki analizlerinde ise Wald testi sonuçları değişkenlerdeki şokların XBANK endeksi üzerinde asimetrik etkiler ürettiğini göstermiştir. Kısa dönem katsayılarına göre, gram altın fiyatlarındaki %1'lik artış endeksi %0,036, TL mevduat faiz oranlarındaki %1'lik artış %0,33 ve ABD doları kurundaki %1'lik artış %1,03 oranında düşürmektedir. Buna karşılık, Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) üzerinden ölçülen enflasyondaki %1'lik artış BİST Banka Endeksi üzerinde pozitif bir etki yaratmıştır. Brent petrol fiyatları ile banka endeksi arasında ise istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki tespit edilememiştir.

Çalışmanın sonuçları, BİST Banka Endeksinin kısa dönemde döviz kuru, faiz ve altın fiyatlarındaki artışlara olumsuz tepki verdiğini, enflasyonist baskıların ise endeksi kısa dönemde desteklediğini ortaya koymaktadır. Hata düzeltme terimi katsayısının negatif ve istatistiksel olarak anlamlı bulunması, kısa dönemli dengesizliklerin uzun dönem dengesine doğru istikrarlı biçimde kapandığını doğrulamaktadır. Bu bulgular Kendirli ve Çankaya (2016) ile Dalkılıç ve diğerlerinin (2021) çalışmalarıyla paralellik göstermekte, Türkiye'de makroekonomik değişkenlerin bankacılık hisse senetleri üzerindeki aktarım kanallarını açıklığa kavuşturmaktadır. Elde edilen ampirik kanıtlar, banka yöneticileri ve portföy yatırımcıları için döviz, faiz ve para arzı şoklarında ihtiyatlı stratejiler geliştirmeleri yönünde somut yol haritaları sunmaktadır.