Nicel araştırma makalesi incelemesi
İşgücü piyasalarında cinsiyete dayalı ücret eşitsizliği ve ayrımcılık, işgücü piyasasının yapısından, yatay ve dikey mesleki ayrışmadan hem de piyasa öncesi eğitim ve kariyer fırsat eşitliksizliklerinden beslenen karmaşık ve yapısal bir sorundur.
İşgücü piyasalarında cinsiyete dayalı ücret eşitsizliği, gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerde kadınların işgücüne katılımının artmasına rağmen varlığını sürdüren yapısal bir sorundur. Küresel ve ulusal ölçekte kadın çalışanların belirli sektörlerde ve alt kademelerde yoğunlaşması, piyasa öncesi eğitim ve kariyer fırsatlarındaki eşitsizlikler ile birleşerek kronik bir ücret dezavantajı üretmektedir. Türkiye özelinde bölgeler arasında gözlemlenen belirgin sosyoekonomik gelişmişlik, sanayileşme ve demografik yapı farklılıkları, ulusal düzeyde hesaplanan ortalama ücret göstergelerinin bölgesel dinamikleri örtmesine neden olmaktadır. Ülke genelinde yapılan tekil analizler bölgesel işgücü piyasalarının homojen olmayan yapısını dikkate almadığı için, cinsiyete dayalı ücret farkının ve ayrımcılığın coğrafi boyutunu tahlil etmek maksadıyla daha alt bölgesel düzeylerde ve ücret dağılımının tamamını kapsayan nicel tahlillere ihtiyaç duyulmaktadır.
Bu ihtiyaca yanıt vermek amacıyla hazırlanan ampirik araştırmada, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından sağlanan 2019 yılı Hanehalkı İşgücü Anketi mikro veri seti kullanılmıştır. Analiz kapsamı, özel sektörde kayıtlı olarak tam zamanlı çalışan ücretli ve yevmiyeli bireylerle sınırlandırılmış; tarım sektörü ve çalışma süresi ile ücret bilgisi eksik olan gözlemler çalışma dışında tutulmuştur. Çalışmada bağımlı değişken olarak saatlik ücretlerin doğal logaritması belirlenmiş; eğitim düzeyi, Mincerian potansiyel tecrübe, mevcut işteki kıdem ve firma büyüklüğü açıklayıcı değişkenler olarak modele dahil edilmiştir. Metodolojik yaklaşım olarak, klasik Oaxaca-Blinder ayrıştırma tekniğini nicelik regresyonu temelinde ücret dağılımının geneline genişleten Machado-Mata (Melly yaklaşımı) ayrıştırma yöntemi uygulanmıştır. Bu yöntem sayesinde 12 NUTS1 bölgesinin her biri için gözlemlenen ücret farkı, beşeri sermaye ve işgücü niteliklerinden kaynaklanan açıklanan bileşen ile cinsiyet ayrımcılığına işaret eden açıklanamayan bileşen şeklinde ikiye ayrılmıştır.
Elde edilen ampirik bulgular, cinsiyete dayalı ücret farkının yönü, büyüklüğü ve kaynağının NUTS1 bölgeleri ve ücret dağılımı boyunca belirgin biçimde değiştiğini göstermektedir. İstanbul (TR1) bölgesinde eğitim seviyesi yüksek kadın çalışanların beşeri sermaye avantajı nedeniyle toplam ücret farkı kadınlar lehine görünse de, açıklanamayan ayrımcılık bileşeni her dilimde kadın ücretlerini baskılamaktadır. Batı Marmara (TR2), Doğu Marmara (TR4) ve Ege (TR3) gibi sanayileşmiş ve gelişmiş batı bölgelerinde erkekler lehine ücret farkı ve ayrımcılık öne çıkarken, kadınların daha az nitelikli veya ikincil konumda istihdam edildiği gözlenmektedir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu (TRA, TRB, TRC) bölgelerinde işgücüne katılan az sayıdaki kadın çalışanın yüksek eğitimli ve nitelikli olmasına bağlı olarak açıklanan fark kadınlar lehine çalışmakta, ancak üst ücret dilimlerinde belirginleşen ayrımcılık bu avantajı aşındırmaktadır. Ayrıca neredeyse tüm bölgelerde dağılımın üst yüzdeliklerinde açıklanamayan ayrımcılık şiddetlenmekte ve kadın yöneticiler ile yüksek gelirli kadın profesyoneller üzerinde net bir cam tavan etkisi üretmektedir.
Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde ulaşılan ampirik tespitler, Türkiye işgücü piyasaları üzerine yürütülen önceki literatürle ilişkilendirilerek bölgesel politika tasarımları için nitelikli bir zemin sunmaktadır. Yazar, sadece ortalama ücret farklarına odaklanan politikaların yetersiz kalacağını, her bir NUTS1 bölgesinin sanayi yapısını, kadın işgücünün niteliğini ve ücret dağılımındaki cam tavan dinamiklerini dikkate alan bölgesel müdahale araçlarının geliştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Türkiye'de toplumsal cinsiyet eşitliği ve işgücü piyasası araştırmaları yürüten araştırmacılar için bu çalışma; niceliksel ayrıştırma yöntemlerinin bölgesel ölçekte uygulanması, beşeri sermaye teorisinin bölgesel esneklikleri ve üst ücret gruplarındaki ayrımcılık mekanizmalarının belgelenmesi bakımından yöntemsel ve ampirik bir referans niteliği taşımaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, TÜİK 2019 Hanehalkı İşgücü Anketi verilerini ve Machado-Mata ayrıştırma yöntemini kullanarak Türkiye'deki NUTS1 istatistiki bölge sınıflandırması düzeyinde cinsiyete dayalı ücret eşitsizliğini, bu eşitsizliğe yol açan açıklanan ve açıklanamayan faktörleri ve ücret dağılımı boyunca ortaya çıkan cam tavan ve yapışkan taban etkilerini incelemektir(KILINÇ & Işık, 2023).
Bu çalışmada, Türkiye'deki bölgesel cinsiyete dayalı ücret eşitsizliğini analiz etmek amacıyla Kantil Regresyon tabanlı Machado-Mata (2005) ayrıştırma yöntemi ve Melly (2006) tahmin yaklaşımı kullanılmıştır. Yöntem, ücret farkını gözlemlenebilir işgücü niteliklerinden kaynaklanan 'açıklanan' bileşen ile cinsiyet ayrımcılığına işaret eden 'açıklanamayan' bileşen olmak üzere ikiye ayırarak ücret dağılımının farklı dilimlerinde cam tavan ve yapışkan taban etkilerini izlemeye olanak tanımaktadır(KILINÇ & Işık, 2023).
Çalışmanın kuramsal çerçevesi, Mincerian beşeri sermaye kuramı (eğitim, deneyim ve kıdem değişkenleri), piyasa öncesi ve piyasa içi ayrımcılık yaklaşımları ile işgücü piyasasındaki yatay ve dikey ayrışma dinamiklerine dayanmaktadır. Ayrıca ücret dağılımının üst katmanlarındaki ayrımcılığı açıklayan cam tavan (glass ceiling) ve alt katmanlardaki eşitsizliği açıklayan yapışkan taban (sticky floor) kavramsal modelleri analizde temel tahlil araçları olarak kullanılmıştır.
Literatürde Oaxaca-Blinder ve quantile regresyon yöntemleriyle uluslararası ve ulusal düzeyde yapılan ampirik çalışmalar ele alınmıştır. Uluslararası literatürde Majchrowska ve Strawinski (Polonya), Duraisamy ve Duraisamy (Hindistan), Bacolod (ABD) ve Vaccaro ve diğerleri (Peru) çalışmaları taranmıştır. Türkiye literatüründe ise Eraslan (2012), Cergibozan ve Özcan (2012), Çelik ve Selim (2016), Onuk (2017), Kaya ve Selim (2018), Yalçın ve diğerleri (2019), Aldan (2021) ve Halaçlı ve Karaalp-Orhan (2022) çalışmaları incelenmiş; ortalama ücret farkına odaklanan veya bölgesel birleştirmeler yapan önceki çalışmalardan farklı olarak NUTS1 düzeyinde Machado-Mata ayrıştırma yöntemiyle boşluğun doldurulması hedeflenmiştir.
Türkiye'deki tüm NUTS1 bölgelerinde, yüksek ücret gruplarında yer alan kadın çalışanlar belirgin bir şekilde cinsiyete dayalı ücret ayrımcılığına maruz kalmaktadır ve bu durum cam tavan etkisi yaratmaktadır(KILINÇ & Işık, 2023).
TR1 İstanbul bölgesinde kadın çalışanlar, erkek meslektaşlarına kıyasla gözlemlenebilir işgücü nitelikleri ve eğitim seviyesi bakımından daha donanımlıdır; ancak ayrımcılık bu avantajı sınırlandırmaktadır(KILINÇ & Işık, 2023).
Doğu ve Batı Marmara (TR2 ve TR4) bölgeleri, ülkenin gelişmiş kıyı bölgeleri olmalarına karşın işgücü piyasası nitelik yapısının kadın çalışanların aleyhine işlediği tek bölge grubudur(KILINÇ & Işık, 2023).
Toplumsal olarak kurgulanan roller ve sektörel cinsiyet ayrımcılığı, kadınların eğitim kazanımlarına rağmen işgücü piyasasında ikincil bir gelir kaynağı olarak görülmelerine ve alt pozisyonlarda kalmalarına yol açmaktadır(KILINÇ & Işık, 2023).
Bölgesel işgücü piyasalarındaki analizler, cinsiyete dayalı ücret farkının homojen olmadığını ve bölgelerin sosyoekonomik yapısına göre hem büyüklüğünün hem de yönünün değiştiğini ortaya koymaktadır. Özellikle İstanbul gibi sanayi ve hizmet sektörünün yoğun olduğu gelişmiş bölgelerde kadınlar yüksek eğitim seviyeleri sayesinde açıklanan bileşende avantajlı konumda bulunurken, bu avantaj ayrımcılık etkisiyle törpülenmektedir.
Yazarlar, Doğu ve Batı Marmara bölgelerinde kadınların erkeklere kıyasla daha az nitelikli olduğunu ve bunun üstüne eklenen ücret ayrımcılığıyla birlikte daha düşük ücretlere mahkum kaldıklarını açıklamaktadır. Bu durum, sanayileşmenin yoğun olduğu bu bölgelerde kadınların genellikle düşük katma değerli, vasıfsız ve yönetim kademelerinden uzak pozisyonlarda istihdam edilmesinden kaynaklanmaktadır.
Elde edilen ampirik sonuçlar, Türkiye literatüründeki önceki çalışmalarla karşılaştırıldığında, Marmara bölgesindeki olumsuz kadın istihdam yapısının ve İstanbul'daki yüksek eğitimli kadın yoğunluğunun tutarlı bir şekilde devam ettiğini doğrulamaktadır. Çalışma, ortalama ücret analizlerinin ötesine geçerek tüm ücret dağılımını incelemesiyle literatüre yenilikçi bir katkı sunmaktadır.
Sonuç olarak, Türkiye'de bölgesel düzeyde cam tavan etkisinin yaygın bir biçimde varlığını koruduğu görülmektedir. Kadınların eğitim yoluyla beşeri sermayelerini artırmaları işgücü piyasasına girişlerini ve belirli bölgelerde ücretlerini olumlu etkileşe de, toplumsal cinsiyete dayalı kalıpların ve kurumsal engellerin aşılması için daha spesifik bölgesel politikalara ve denetim mekanizmalarına ihtiyaç duyulmaktadır.
Yazarlar, İstanbul bölgesinde eğitim seviyesinin yüksek olmasının kadınlar lehine bir açıklanan ücret farkı yarattığına ve Marmara bölgesinde işgücü piyasası koşullarının kadınların aleyhine olduğuna dair bulgularının Eraslan (2012) çalışmasıyla tam bir uyum gösterdiğini belirtmektedir(KILINÇ & Işık, 2023).
Çalışmanın İstanbul bölgesinde kadınların beşeri sermaye donanımının yüksek olmasına rağmen maruz kaldıkları ayrımcılık nedeniyle erkeklerden daha az ücret aldıkları yönündeki bulguları, Kaya ve Selim (2018) tarafından yapılan çalışmanın sonuçlarıyla örtüşmektedir(KILINÇ & Işık, 2023).
Araştırma sonuçunda, Türkiye genelinde tek tip bir cinsiyete dayalı ücret eşitsizliği politikasının uygulanmasının bölgesel dinamikleri gözden kaçıracağı ve bu nedenle bölgesel farklılıkları dikkate alan özgün politikaların geliştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Kadınların işgücüne katılımı ve eğitim düzeylerindeki artışa rağmen, toplumsal cinsiyet rolleri ve işgücü piyasasındaki yatay/dikey ayrışma kadınları ikincil konuma itmeye devam etmekte, bu durumun önüne geçilmesi için kadınların yüksek gelirli mesleklerde ve yönetim kademelerinde temsilini artıracak hedefli mekanizmaların devreye sokulması önerilmektedir(KILINÇ & Işık, 2023).
Bu makale, Türkiye'deki bölgesel işgücü piyasalarındaki cinsiyete dayalı ücret eşitsizliğini ortalama değerlerin ötesine taşıyarak tüm ücret dağılımı boyunca analiz etmesiyle literatürde merkezi bir işlev üstlenmektedir. Önceki çalışmaların büyük ölçüde ulusal düzeydeki ortalamalara ya da kısıtlı bölgesel kümelenmelere odaklandığı göz önüne olduğunda, bu araştırma NUTS1 düzeyindeki 12 bölgeyi ayrı ayrı ele alarak coğrafi heterojenliği ampirik olarak ortaya koymaktadır. Machado-Mata ayrıştırma yöntemini kullanarak, ücret dağılımının farklı dilimlerinde cinsiyetler arası açığı açıklanan beşeri sermaye bileşenleri ve açıklanamayan ayrımcılık bileşenleri bazında ayrıştırması, bölgesel işgücü piyasası politikalarının tasarımı için zengin bir veri tabanı sağlamaktadır.
Çalışma, Türkiye literatüründe Oaxaca-Blinder yöntemini kullanan Eraslan (2012) ile Cergibozan ve Özcan (2012) gibi öncü bölgesel araştırmaların üzerine inşa edilmiştir. Ancak bu çalışmaların ortalama ücret farklarına odaklanan sınırlarını aşarak, quantile regression tabanlı Machado-Mata yöntemini uygulamakta ve böylece Çelik ve Selim (2016) ile Kaya (2010) gibi çalışmaların metodolojik yaklaşımını bölgesel ölçeğe taşımaktadır. İstanbul (TR1) bölgesindeki eğitimli kadın avantajını teyit eden Onuk (2017) ve Kaya ve Selim (2018) bulgularını desteklerken, Marmara bölgesindeki (TR2 ve TR4) kadın aleyhine olan benzersiz vasıf yapısını ortaya koyarak önceki literatürle güçlü bir sentez ve farklılaşma ilişkisi kurmaktadır.
Yazın taraması bağlamında bu çalışma, işgücü piyasalarındaki dikey ayrışmayı (cam tavan) ve yatay ayrışmayı bölgesel sosyoekonomik gelişmişlik farklarıyla ilişkilendiren kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır. Bölgesel işgücü piyasalarının homojen olmadığını, aksine coğrafi ve sektörel yapıların ücret eşitsizliğini ve ayrımcılığı doğrudan biçimlendirdiğini sistematik olarak göstermektedir. Araştırmacılara, tek bir ulusal politikanın neden yetersiz kalacağını ve neden bölgeye özgü hedefli istihdam politikalarının geliştirilmesi gerektiğini kuramsal ve ampirik delillerle sunarak toplumsal cinsiyet ve bölgesel kalkınma literatürünün sentezlenmesine katkı sağlamaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Türkiye'de kadınların işgücü nitelikleri ve eğitim seviyeleri artmasına rağmen, yüksek ücret gruplarında cam tavan etkisiyle karşılaşmaktadırlar.
Bu makalenin tüm bölgelerde yüksek ücret gruplarında kadınlar aleyhine ortaya çıkan ampirik ayrımcılık bulguları, literatürde cam tavan etkisinin yaygınlığını kanıtlamak için kullanılır(KILINÇ & Işık, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede NUTS1 düzeyindeki birleştirilmiş yapının iller arasındaki sosyoekonomik farkları gizlediği sınırlılığı vurgulanmış ve gelecek çalışmalar için NUTS2 analizi önerilmiştir(KILINÇ & Işık, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Cinsiyete dayalı ücret açığı ve bunu belirleyen faktörler coğrafi bölgelerin sosyoekonomik yapısına göre farklı yön ve boyutlar kazanmaktadır.
Makalenin NUTS1 bölgeleri bazındaki farklılaşan bulguları, tartışma bölümünde bölgesel heterojenliği ve yerel piyasa koşullarının etkilerini açıklamak için kullanılır(KILINÇ & Işık, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makale özel sektördeki kayıtlı tam zamanlı çalışanlara odaklanmıştır; kamudaki kurumsal ücret yapısının bölgesel ayrımcılık katsayılarını nasıl değiştirdiği literatürdeki önemli bir boşluktur(KILINÇ & Işık, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
İşgücü piyasasındaki ücret eşitsizlikleri sadece piyasa içi ayrımcılıktan değil, piyasa öncesi eğitim ve kariyer fırsat eşitsizliklerinden de beslenir.
Mincerian beşeri sermaye modeli ve pre-market vs. intra-market ayrımcılık teorilerinin entegrasyonunu sağlamak amacıyla bu çalışma referans gösterilir(KILINÇ & Işık, 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin en şaşırtıcı bulgularından biri, Marmara bölgesinde kadınların beşeri sermaye yönünden erkeklerin gerisinde kalması ve ücret açığının kadın aleyhine çok yüksek olmasıdır(KILINÇ & Işık, 2023).
21. yüzyılda gerçekleşen ağ devrimiyle birlikte internet ve e-ticaret, küresel ticaretin serbestleşmesi ve bilgi iletişiminin kolaylaşmasında temel itici güç haline gelmiştir. Türkiye'de e-ticaretin gelişimi ekonomik, sosyal, hukuki ve…
Toplumsal cinsiyet eşitsizliği ve kadına yönelik şiddet, birbirini besleyen ve karşılıklı olarak yeniden üreten karmaşık bir döngü oluşturmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde ve özellikle Nepal gibi belirgin ataerkil normların egemen…
Sağlık sektöründe işyerinde şiddet (WPV), bireysel sağlayıcılardan kurumsal yapılara ve toplumsal düzeye kadar tüm kademeleri etkileyen çok boyutlu bir krizdir. Literatürde şiddetin yaygınlığı ve risk faktörleri sıklıkla araştırılmasına…