Türkiye Bölgesel İşgücü Piyasalarında Cinsiyete Dayalı Ücret Eşitsizliği: NUTS1 Bölgeleri

İşgücü piyasalarında cinsiyete dayalı ücret eşitsizliği, gelişmiş ve gelişmekte olan ekonomilerde kadınların işgücüne katılımının artmasına rağmen varlığını sürdüren yapısal bir sorundur. Küresel ve ulusal ölçekte kadın çalışanların belirli sektörlerde ve alt kademelerde yoğunlaşması, piyasa öncesi eğitim ve kariyer fırsatlarındaki eşitsizlikler ile birleşerek kronik bir ücret dezavantajı üretmektedir. Türkiye özelinde bölgeler arasında gözlemlenen belirgin sosyoekonomik gelişmişlik, sanayileşme ve demografik yapı farklılıkları, ulusal düzeyde hesaplanan ortalama ücret göstergelerinin bölgesel dinamikleri örtmesine neden olmaktadır. Ülke genelinde yapılan tekil analizler bölgesel işgücü piyasalarının homojen olmayan yapısını dikkate almadığı için, cinsiyete dayalı ücret farkının ve ayrımcılığın coğrafi boyutunu tahlil etmek maksadıyla daha alt bölgesel düzeylerde ve ücret dağılımının tamamını kapsayan nicel tahlillere ihtiyaç duyulmaktadır.

Bu ihtiyaca yanıt vermek amacıyla hazırlanan ampirik araştırmada, Türkiye İstatistik Kurumu tarafından sağlanan 2019 yılı Hanehalkı İşgücü Anketi mikro veri seti kullanılmıştır. Analiz kapsamı, özel sektörde kayıtlı olarak tam zamanlı çalışan ücretli ve yevmiyeli bireylerle sınırlandırılmış; tarım sektörü ve çalışma süresi ile ücret bilgisi eksik olan gözlemler çalışma dışında tutulmuştur. Çalışmada bağımlı değişken olarak saatlik ücretlerin doğal logaritması belirlenmiş; eğitim düzeyi, Mincerian potansiyel tecrübe, mevcut işteki kıdem ve firma büyüklüğü açıklayıcı değişkenler olarak modele dahil edilmiştir. Metodolojik yaklaşım olarak, klasik Oaxaca-Blinder ayrıştırma tekniğini nicelik regresyonu temelinde ücret dağılımının geneline genişleten Machado-Mata (Melly yaklaşımı) ayrıştırma yöntemi uygulanmıştır. Bu yöntem sayesinde 12 NUTS1 bölgesinin her biri için gözlemlenen ücret farkı, beşeri sermaye ve işgücü niteliklerinden kaynaklanan açıklanan bileşen ile cinsiyet ayrımcılığına işaret eden açıklanamayan bileşen şeklinde ikiye ayrılmıştır.

Elde edilen ampirik bulgular, cinsiyete dayalı ücret farkının yönü, büyüklüğü ve kaynağının NUTS1 bölgeleri ve ücret dağılımı boyunca belirgin biçimde değiştiğini göstermektedir. İstanbul (TR1) bölgesinde eğitim seviyesi yüksek kadın çalışanların beşeri sermaye avantajı nedeniyle toplam ücret farkı kadınlar lehine görünse de, açıklanamayan ayrımcılık bileşeni her dilimde kadın ücretlerini baskılamaktadır. Batı Marmara (TR2), Doğu Marmara (TR4) ve Ege (TR3) gibi sanayileşmiş ve gelişmiş batı bölgelerinde erkekler lehine ücret farkı ve ayrımcılık öne çıkarken, kadınların daha az nitelikli veya ikincil konumda istihdam edildiği gözlenmektedir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu (TRA, TRB, TRC) bölgelerinde işgücüne katılan az sayıdaki kadın çalışanın yüksek eğitimli ve nitelikli olmasına bağlı olarak açıklanan fark kadınlar lehine çalışmakta, ancak üst ücret dilimlerinde belirginleşen ayrımcılık bu avantajı aşındırmaktadır. Ayrıca neredeyse tüm bölgelerde dağılımın üst yüzdeliklerinde açıklanamayan ayrımcılık şiddetlenmekte ve kadın yöneticiler ile yüksek gelirli kadın profesyoneller üzerinde net bir cam tavan etkisi üretmektedir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde ulaşılan ampirik tespitler, Türkiye işgücü piyasaları üzerine yürütülen önceki literatürle ilişkilendirilerek bölgesel politika tasarımları için nitelikli bir zemin sunmaktadır. Yazar, sadece ortalama ücret farklarına odaklanan politikaların yetersiz kalacağını, her bir NUTS1 bölgesinin sanayi yapısını, kadın işgücünün niteliğini ve ücret dağılımındaki cam tavan dinamiklerini dikkate alan bölgesel müdahale araçlarının geliştirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Türkiye'de toplumsal cinsiyet eşitliği ve işgücü piyasası araştırmaları yürüten araştırmacılar için bu çalışma; niceliksel ayrıştırma yöntemlerinin bölgesel ölçekte uygulanması, beşeri sermaye teorisinin bölgesel esneklikleri ve üst ücret gruplarındaki ayrımcılık mekanizmalarının belgelenmesi bakımından yöntemsel ve ampirik bir referans niteliği taşımaktadır.