Nicel araştırma makalesi incelemesi
DOI: 10.1371/journal.pone.0288835Türkiye'deki Bireylerin Çevrimiçi Alışveriş Benimseme Belirleyicileri: Bölgesel Farklılıklar Üzerine Ampirik Bir İnceleme
21. yüzyılda gerçekleşen ağ devrimiyle birlikte internet ve e-ticaret, küresel ticaretin serbestleşmesi ve bilgi iletişiminin kolaylaşmasında temel itici güç haline gelmiştir. Türkiye'de e-ticaretin gelişimi ekonomik, sosyal, hukuki ve kültürel birçok faktörden etkilenmektedir.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Şeyda Ünver et al.
- Yayın
- PLoS ONE
- Tarih
- 2023-07-20
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
21. yüzyılda ağ devrimiyle birlikte internet ve özellikle e-ticaret, küresel ticaretin ve bilgi iletişiminin itici gücü haline gelmiştir. Türkiye'de internet kullanımı 1990'lardan bu yana hızla artmış olsa da, bölgesel kalkınma farklılıkları dijital teknolojilerin benimsenmesinde belirgin eşitsizliklere yol açmaktadır. Bu durum, bilgi ve iletişim teknolojisi altyapısının dengesiz dağılımı ve sosyoekonomik faktörlerin etkisiyle şekillenmektedir. İncelenen makale, bu dijital uçurumun Türkiye'nin batı, orta ve doğu bölgeleri arasındaki e-ticaret kullanım oranlarına ve bu kullanımı etkileyen değişkenlere nasıl yansıdığını Türkiye İstatistik Kurumu verileri üzerinden sorunsallaştırmaktadır.
Araştırmanın temel amacı, Türkiye'nin farklı bölgelerindeki bireylerin e-ticaret kullanımını belirleyen demografik, ekonomik ve kişisel faktörleri ampirik bir yaklaşımla ortaya koymaktır. Çalışmada Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) tarafından 2019 yılında gerçekleştirilen Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması'ndan elde edilen 28.675 kişilik mikro veri seti kullanılmıştır. Veriler; batı, orta ve doğu olmak üzere üç ana bölgeye ayrılarak analiz edilmiştir. Yöntem olarak, bağımlı değişkenin iki durumlu yapısına uygun şekilde her bölge için ayrı ikili lojistik regresyon modelleri kurulmuş ve marjinal etkiler üzerinden faktörlerin e-ticaret benimseme olasılığı üzerindeki etkileri ayrıntılı olarak hesaplanmıştır.
Analiz sonuçları, e-ticaret kullanım oranlarının batıdan doğuya doğru azaldığını, batı bölgesinde yüzde 35,32 olan oranın doğu bölgesinde yüzde 16,55'e düştüğünü göstermektedir. Eğitim seviyesi, gelir düzeyi, sosyal medya kullanımı, çevrimiçi bankacılık ve e-devlet hizmetlerinden faydalanma tüm bölgelerde e-ticaret kullanımını pozitif yönde etkileyen temel değişkenler olarak saptanmıştır. Özellikle yüksek gelir grubundaki bireylerin e-ticaret kullanma eğilimi, düşük gelir grubuna kıyasla tüm bölgelerde anlamlı derecede yüksektir. Öte yandan, yaşın ilerlemesi ve hanehalkı büyüklüğündeki artışın e-ticaret benimseme olasılığını azalttığı, erkeklerin kadınlara oranla daha fazla çevrimiçi alışveriş yaptığı verilerle kanıtlanmıştır.
Elde edilen bulgular, Türkiye'de e-ticaretin yaygınlaştırılması için sadece internet erişiminin kolaylaştırılmasının yeterli olmadığını, bölgeye özgü müdahalelerin ve bilişim altyapısı yatırımlarının kritik öneme sahip olduğunu göstermektedir. Yazarlar, az gelişmiş bölgelerde e-ticaret hacmini artırmak için e-ticaret uygulamalarının operasyonel verimliliğinin ve müşteri güveninin artırılması gerektiğini savunmaktadır. Bu çalışma, Türkiye bağlamında bölgesel farklılıkları ampirik olarak inceleyen ilk kapsamlı araştırmalardan biri olması yönüyle literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Literatür taraması süreçlerinde, bölgesel kalkınma ve dijitalleşme arasındaki doğrusal ilişkiyi kanıtlayan temel bir kaynak olarak değerlendirilmelidir ve benzer ampirik modellere zemin oluşturmaktadır.
Araştırmanın amacı
Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye'nin farklı gelişmişlik düzeylerine sahip bölgelerinde yaşayan bireylerin e-ticaret kullanımındaki farklılıkları araştırmak ve demografik, ekonomik ve kişisel özelliklerin e-ticaret kullanımıyla olan ilişkisini belirlemektir(Ünver et al., 2023).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Bu ampirik çalışmada, Türkiye'deki bireylerin e-ticaret kullanımını belirleyen demografik, ekonomik ve kişisel faktörlerin bölgesel düzeyde incelenmesi amacıyla ikili lojistik regresyon modeli kullanılmıştır(Ünver et al., 2023).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Çalışma, teknoloji benimseme süreçlerini açıklayan Planlı Davranış Teorisi (TPB) yaklaşımları ve dijital eşitsizlik teorileri çerçevesinde yapılandırılmıştır. Sosyoekonomik statünün internet entegrasyonu üzerindeki belirleyici rolü ve bölgesel altyapı farklılıklarının tüketici davranışlarını nasıl şekillendirdiği kuramsal bir zemin olarak ele alınmıştır.
Makalenin ele aldığı literatür
Makale, e-ticaretin fiyat dağılımı üzerindeki etkilerini inceleyen erken dönem çalışmalarından başlayarak; tüketici davranışlarını demografik, kültürel, psikolojik ve güven faktörleri açısından değerlendiren geniş bir literatürü kapsamaktadır. Özellikle Türkiye'de yapılan ve yaş, cinsiyet, gelir ile eğitim düzeyinin çevrimiçi satın alma davranışları üzerindeki etkilerini analiz eden güncel araştırmalar ile TÜBİSAD verileri referans alınarak bölgesel bir perspektif geliştirilmiştir.
Araştırma Tasarımı
- Evren veya inceleme alanı
- Türkiye sınırları içinde ikamet eden, kurumsal nüfus dışındaki 16-74 yaş aralığındaki tüm bireyler ve haneler çalışmanın evrenini oluşturmaktadır.
- Örneklem veya araştırma materyali
- Türkiye İstatistik Kurumu tarafından 2019 yılında gerçekleştirilen Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması kapsamında batı bölgesinden 10.821, orta bölgesinden 9.852 ve doğu bölgesinden 8.002 olmak üzere toplam 28.675 katılımcının verisi kullanılmıştır.
- Veri toplama süreci
- Veriler, Avrupa Birliği İstatistik Ofisi tarafından geliştirilen model anketin Türkiye koşullarına uyarlanmasıyla elde edilmiş olup, hanelerde Bilgisayar Destekli Kişisel Görüşme Yöntemi ile toplanmıştır.
- Veri analiz yöntemi
- Veri analizinde, ikili bağımlı değişkenler ile açıklayıcı değişkenler arasındaki nedensel ilişkiyi incelemek için SPSS ve Stata yazılımları yardımıyla ikili lojistik regresyon analizi ve marjinal etki hesaplamaları uygulanmıştır.
Araştırmanın Bulguları
Batı, orta ve doğu bölgelerinde yaşayan bireylerin son bir yıl içerisindeki e-ticaret kullanım oranları sırasıyla yüzde 35.32, yüzde 30.29 ve yüzde 16.55 olarak tespit edilmiştir(Ünver et al., 2023).
Eğitim düzeyinin yükselmesi, tüm bölgelerde bireylerin e-ticaret kullanım olasılığını istatistiksel olarak anlamlı biçimde artırmaktadır(Ünver et al., 2023).
Gelir düzeyinin artması, bireylerin e-ticaret kullanım eğilimini olumlu yönde etkilerken, en üst gelir grubundaki bireylerin e-ticaret kullanım olasılığı referans grubuna göre belirgin şekilde yükselmektedir(Ünver et al., 2023).
Yaş ilerledikçe bireylerin e-ticaret kullanım olasılığı düzenli olarak azalmakta ve özellikle 65 yaş ve üzeri grupta bu düşüş en yüksek seviyeye ulaşmaktadır(Ünver et al., 2023).
Sosyal medya kullanan, internet üzerinden ürün veya hizmet bilgisi arayan, çevrimiçi satış yapan, internet bankacılığı ve e-devlet hizmetlerini kullanan bireylerin e-ticaret kullanım olasılıkları anlamlı düzeyde daha yüksektir(Ünver et al., 2023).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
Çalışmada elde edilen bulgular, Türkiye'deki bireylerin e-ticaret kullanım oranlarının batı bölgesinden doğu bölgesine doğru azaldığını ve bölgesel gelişmişlik farklarının dijital ticarete katılım düzeyini doğrudan şekillendirdiğini ortaya koymaktadır. Yazar bu durumu, bölgeler arasındaki altyapı, ekonomik imkânlar ve nüfus dinamiklerindeki çeşitliliğin bireylerin çevrimiçi alışveriş alışkanlıklarını farklılaştırmasıyla açıklamaktadır.
Eğitim düzeyi ve gelir seviyesinin e-ticaret üzerindeki artırıcı etkisi, literatürdeki önceki çalışmalarla uyumlu bir şekilde, bireylerin dijital okuryazarlık ve teknolojiye erişim kapasitelerinin satın alma davranışlarındaki belirleyici rolünü teyit etmektedir. Yazar, yüksek eğitimli ve gelir sahibi tüketicilerin daha kaliteli hizmet beklentisine sahip olduğunu ve e-ticaret platformlarını daha etkin kullandığını vurgulamıştır.
Yaş değişkeninin e-ticaret kullanımı üzerindeki negatif etkisi, yaşlı bireylerin internet alışveriş süreçlerinde daha fazla zorluk yaşaması ve dijital ortamlara mesafeli durmasıyla ilişkilendirilmiştir. Tartışma kısmında, genç nüfusun teknolojik yeniliklere uyum sağlama hızının yaşlı gruplara kıyasla çok daha yüksek olduğu, ancak gelir ve serbest zaman gibi faktörlerin yaşlı bireylerin internet kullanımını bazı durumlarda destekleyebileceği ifade edilmiştir.
Sonuç olarak, e-ticaret hacminin artırılması ve bölgesel eşitsizliklerin giderilmesi için sadece internet erişiminin kolaylaştırılmasının yetersiz olduğu, bilgi ve iletişim teknolojileri altyapısının iyileştirilmesi ile bölgeye özgü politikaların devreye sokulması gerektiği sonuçuna varılmıştır. Bu kapsamda yapılacak yatırımların ülkenin mikro ve makro ekonomik büyümesine önemli katkılar sağlayacağı belirtilmiştir.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Yazarlar elde ettikleri eğitim düzeyine ilişkin bulgularını literatürdeki diğer çalışmalarla karşılaştırarak, eğitim seviyesinin artmasının bireylerin yenilikleri algılama düzeyini ve gelir seviyesini yükselterek çevrimiçi alışveriş eğilimini olumlu yönde etkilediğini vurgulamışlardır(Ünver et al., 2023).
Araştırmacılar internet bankacılığı kullanımının e-ticaret ile ilişkisini tartışırken, finansal yetenek ve çevrimiçi finansal araçlara erişimin internet tabanlı alışveriş hacmini artırdığını ve elde ettikleri sonuçların benzer uluslararası bulgularla örtüştüğünü belirtmişlerdir(Ünver et al., 2023).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Çalışma sonuçunda e-ticaret kullanımının demografik, ekonomik ve kişisel faktörlerden etkilendiği ve bu faktörlerin bölgesel gelişmişlik düzeyine göre farklılık gösterdiği tespit edilmiştir. Gelişmekte olan bölgelerde e-ticaretin yaygınlaştırılması için internet erişiminin ötesinde bilgi ve iletişim teknolojisi altyapısının geliştirilmesi ve bölgeye özgü girişimlerin hayata geçirilmesi gerekmektedir(Ünver et al., 2023).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Bu çalışma, Türkiye literatüründe e-ticaret benimseme süreçlerini sadece ulusal düzeyde değil, bölgesel gelişmişlik katmanlarına ayırarak inceleyen ilk ampirik araştırmalardan biri olma özelliğini taşımaktadır. Mevcut literatür çoğunlukla genel tüketici davranışlarına veya belirli bir şehir özelindeki kısıtlı örneklemlere odaklanırken, bu analiz Türkiye İstatistik Kurumu'nun geniş kapsamlı mikro veri setini kullanarak makro bir bakış açısı sunmaktadır. Çalışma, bölgeler arasındaki ekonomik eşitsizliklerin dijital ticarete katılım üzerindeki belirleyici rolünü ortaya koyarak, dijital uçurumun coğrafi boyutlarını teorik ve pratik düzlemde tartışmaya açan bir köprü vazifesi görmektedir.
Araştırma, eğitim, gelir ve yaş gibi demografik faktörlerin çevrimiçi alışveriş üzerindeki etkisini inceleyen önceki çalışmalarla kuramsal bir paralellik kurmakta; ancak bu değişkenlerin her bölgede aynı şiddetle çalışmadığını göstererek mevcut birikimi derinleştirmektedir. Özellikle Akman ve Rehan (2014) ile Akman ve Mishra (2010) tarafından ortaya konan sosyo-demografik etkileri Türkiye'nin doğu, orta ve batı bölgeleri nezdinde ayrıştırarak doğrulamaktadır. Diğer yandan, hanehalkı büyüklüğünün e-ticaret kullanımı üzerindeki negatif etkisini tespit ederek, uluslararası literatürde yer alan ve bu ilişkinin pozitif olduğunu savunan bazı çalışmalarla (Leong ve diğerleri, 2018) farklılaşan yerel bulgular sunmaktadır.
Literatür taramaları için bu çalışma, Türkiye'deki e-ticaret ekosisteminin heterojen yapısını kanıtlayan temel bir referans noktasıdır. Yazarlar, sadece internet erişiminin yeterli olmadığını, bölgesel refah ve dijital beceri seviyelerinin çevrimiçi ticarete entegrasyon için kritik eşikler olduğunu ampirik olarak kanıtlamışlardır. Bu durum, Türkiye'deki dijitalleşme sürecinin homojen bir şekilde ilerlemediğini ve politika yapıcıların bölgeye özgü stratejiler geliştirmesi gerektiğini göstererek kurumsal iktisat ve bilişim sistemleri literatürüne katkı sağlamaktadır. Ayrıca, lojistik hizmet kalitesi ve internet bankacılığı kullanımı gibi yan değişkenlerin e-ticareti nasıl tetiklediğine dair sunduğu verilerle geniş bir sentez imkânı sunmaktadır.
Kaynakça
- Akman, I., & Rehan, M. (2014). Online purchase behaviour among professionals: a socio-demographic perspective for Turkey. Economic Research-Ekonomska Istrazivanja, 27(1), 689-699.
- Cera, G., Phan, Q. P. T., Androniceanu, A., & Cera, E. (2020). Financial capability and technology implications for online shopping. EM Economics and Management, 23(2), 156-172.
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · Giriş
Türkiye'de dijital ticaretin benimsenmesi bölgesel gelişmişlik düzeyine göre heterojen bir yapı sergilemektedir.
Makalenin Türkiye'yi batı, orta ve doğu olarak üç bölgeye ayıran ve kullanım oranlarını veren sayısal verileri giriş bölümünde problemin tanımlanması için kullanılabilir(Ünver et al., 2023).
Dijital Okuryazarlık ve Bölgesel E-Ticaret Entegrasyonu: Doğu Anadolu Örneği
- Araştırma sorusu
- Belirli bir bölgedeki e-ticaret kullanım oranının düşük olmasında teknik altyapı yetersizliği mi yoksa dijital okuryazarlık düzeyi mi daha baskın bir etkendir?
- Yöntem taslağı
- Karma yöntem araştırması tasarlanabilir. Nicel aşamada bölgedeki internet hızı ve cihaz sahipliği ile e-ticaret kullanımı arasındaki ilişki modellenebilir; nitel aşamada ise odak grup görüşmeleriyle dijital yetkinlik algısı ölçülür. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenmelidir.
Makaleyle bağlantısı: Makalenin az gelişmiş bölgelerde internet erişiminden fazlasına ihtiyaç olduğu yönündeki sonuçundan türetilmiştir. Yazar, sadece erişimin yeterli olmadığını, altyapı ve eğitimin önemini vurgulamıştır(Ünver et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Literatür Taraması
Eğitim düzeyi ve internet bankacılığı kullanımı e-ticaret benimseme olasılığını en güçlü artıran faktörler arasındadır.
Makaledeki regresyon analizi sonuçları, demografik ve kişisel faktörlerin e-ticaret üzerindeki etkisini tartışan alt başlıklarda ampirik kanıt olarak sunulabilir(Ünver et al., 2023).
Hanehalkı Yapısı ve Çevrimiçi Tüketim İlişkisi: Kültürel Faktörlerin Rolü
- Araştırma sorusu
- Hanehalkı büyüklüğü arttıkça e-ticaret kullanımının azalmasının arkasında yatan sosyo-kültürel ve ekonomik gerekçeler nelerdir?
- Yöntem taslağı
- Kesitsel bir tarama araştırması kurgulanabilir. Farklı hane büyüklüklerine sahip bireylerden veri toplama aracı olarak yapılandırılmış anket formları kullanılabilir. Veri analizi aşamasında hane içi karar alma süreçleri moderatör değişken olarak modele dahil edilmelidir.
Makaleyle bağlantısı: Makalede hanehalkı büyüklüğü ile e-ticaret arasında saptanan negatif korelasyonun nedenlerini derinlemesine inceleme ihtiyacından kaynaklanmaktadır(Ünver et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Gelişmekte olan bölgelerde dijitalleşmeyi artırmak için internet erişimi tek başına yeterli bir çözüm değildir.
Yazarların az gelişmiş bölgelerde e-ticareti canlandırmak için altyapı ve bölgeye özgü politikalar vurgusu, politika önerileri kısmında referans gösterilebilir(Ünver et al., 2023).
E-Devlet ve İnternet Bankacılığı Kullanımının Dijital Ticaret Güveni Üzerindeki Etkisi
- Araştırma sorusu
- Resmi ve finansal dijital platformları düzenli kullanan bireylerin e-ticarete yönelik güvenlik algıları diğer kullanıcılardan anlamlı derecede farklı mıdır?
- Yöntem taslağı
- Nedensel karşılaştırmalı bir araştırma deseninde, e-devlet ve internet bankacılığı yoğun kullanıcıları ile seyrek kullanıcıları arasında çevrimiçi alışverişe yönelik güven düzeyi bir ölçek aracılığıyla ölçülerek t-testi veya ANOVA ile analiz edilmelidir.
Makaleyle bağlantısı: Makalede e-devlet ve internet bankacılığı kullanımının e-ticaret olasılığını istatistiksel olarak en çok artıran değişkenler olması bulgusuna dayanmaktadır(Ünver et al., 2023).