Kuramsal-kavramsal makale incelemesi

Ulaştırma Ekonomisi Perspektifinden Uluslararası Ulaştırma Projeleri ve Türkiye

Ulaştırma sektörü, küreselleşme süreciyle birlikte uluslararası ticaretin, bölgesel entegrasyonun ve ulusal rekabet gücünün temel belirleyicilerinden biri haline gelmiştir. Çalışma, bölgesel ulaştırma projelerinin ulusal ekonomiler üzerindeki çarpan etkilerini ve politika tercihlerinin sürdürülebilir büyümedeki rolünü incelemektedir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Kaan ÇELİKOK & Özgür TALİH
Yayın: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi
Tarih: 2023-08-10
DOI: 10.17494/ogusbd.1298169

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küreselleşen dünya ekonomisinde ulaştırma sektörü, mal, hizmet, insan ve bilginin mekân ve zaman içinde etkin dolaşımını sağlayarak ulusal rekabet gücünü ve toplumsal refahı belirleyen stratejik bir hizmet alanıdır. Ulaştırma altyapılarına yapılan yatırımlar, sermaye birikimi yoluyla doğrudan makroekonomik etkiler yaratırken, taşıma süreleri ile maliyetlerin düşürülmesi ve verimliliğin artırılması kanalıyla dolaylı makroekonomik çarpan etkileri üretmektedir. Türkiye, Asya ve Avrupa kıtalarını birbirine bağlayan jeopolitik konumu gereği Doğu-Batı ve Kuzey-Güney ulaştırma koridorlarının odağında yer almaktadır. Ancak küresel ticaret rotalarının yeniden şekillendiği günümüzde, bölgesel ulaştırma projelerinin ve teknolojik altyapı yatırımlarının Türk ekonomisi üzerindeki somut ekonomik etkilerinin bütüncül bir ulaştırma ekonomisi çerçevesinde çözümlenmesi ihtiyacı ortaya çıkmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, uluslararası ulaştırma projelerinin ve Türkiye'deki ulaştırma ile iletişim yatırımlarının ulusal ekonomi üzerindeki etkilerini ulaştırma ekonomisi teorik yaklaşımıyla incelemektir. Araştırmada kavramsal ve nitel derleme yöntemi benimsenmiş; uluslararası ulaştırma politikaları, küresel stratejik belgeler ve T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı verileri analitik bir süzgeçten geçirilmiştir. İnceleme kapsamında Kuşak ve Yol Projesi, Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu Hattı, Karadeniz Tahıl Koridoru Girişimi, TÜRKSAT haberleşme uyduları ve Akıllı Ulaşım Sistemleri ayrıntılı olarak ele alınmıştır. Çalışmada geleneksel ve alternatif ulaştırma ekonomisi modellerinden, türetilmiş talep kavramından ve maliyet-fayda analizi yönteminden yararlanılarak projelerin gayrisafi yurtiçi hasıla, üretim, istihdam ve dış ticaret üzerindeki etkileri değerlendirilmiştir.

Çalışmanın sunduğu temel bulgular, ulaştırma ve iletişim yatırımlarının makroekonomik göstergeler üzerinde belirgin bir pozitif etki yarattığını göstermektedir. 2003-2021 yılları arasında Türkiye'de ulaştırma ve haberleşme altyapısına yapılan 183,7 milyar dolarlık yatırımın GSYH'ye 548,5 milyar dolar, üretime 1.138,9 milyar dolar ve istihdama yıllık ortalama 995,1 bin kişilik katkı sağladığı saptanmıştır. Özel olarak Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu Hattı'nın Türk ekonomisine yıllık 839,6 milyon dolar GSYH, 1,8 milyar dolar üretim ve 168,2 milyon dolar ihracat katkısı sunduğu belirlenmiştir. Ayrıca Çin merkezli Kuşak ve Yol Projesi'nde Türkiye'nin Orta Koridor üzerindeki stratejik konumu ile Karadeniz Tahıl Koridoru Girişimi'nin küresel gıda güvenliği ve gıda fiyatlarının istikrar kazanmasındaki kritik rolü ortaya koyulmuştur.

Sonuç ve tartışma bölümünde, ulaşım ve haberleşme altyapısının yalnızca fiziki hatlardan ibaret olmayıp dijitalleşme, TÜRKSAT 5A, 5B ve 6A uydu projeleri ile Akıllı Ulaşım Sistemleri üzerinden entegre bir yapıya dönüştürülmesinin önemi vurgulanmaktadır. Yazarlar, ulaştırma politikalarının sürdürülebilir ekonomik büyüme, çevresel emisyonların azaltılması ve bölgesel ticaret liderliği hedefleri doğrultusunda rasyonel kararlarla şekillendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Literatür taraması açısından bu çalışma, uluslararası ulaştırma projelerinin Türkiye ölçeğinde ürettiği somut makroekonomik çıktıları ve jeopolitik avantajları tek bir teorik çerçevede bir araya getirerek ulaştırma ekonomisi ve bölgesel kalkınma araştırmalarına kapsamlı bir referans kaynağı sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, uluslararası ulaştırma projelerinin ve Türkiye'nin ulaştırma ile iletişim altyapı yatırımlarının Türk ekonomisi üzerindeki potansiyel ve mevcut ekonomik etkilerini ulaştırma ekonomisi perspektifinden incelemektir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, ulaştırma ekonomisi kuramsal çerçevesini kullanarak uluslararası ulaştırma projelerinin ile Türkiye ve yakın bölgesinin ulaştırma/iletişim altyapı yatırımlarının ekonomik etkilerini kavramsal ve nitel içerik analizi yaklaşımıyla incelemektedir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, geleneksel mikroekonomik ve makroekonomik ulaştırma ekonomisi kuramlarına dayanmaktadır. Altyapı sermaye yatırımlarının doğrudan etkileri ile ulaştırma hizmetlerindeki iyileşmelerin verimlilik üzerindeki dolaylı etkileri, maliyet-fayda analizi, türetilmiş talep (derivative demand) kavramı ve ulaştırmanın kapasite, maliyet, zaman, güvenilirlik, erişilebilirlik ile konum unsurlarından oluşan altı temel ekonomik etkisi çerçevesinde ele alınmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma, ulaştırma ekonomisi ve uluslararası ulaştırma politikaları alanındaki ulusal ve uluslararası literatürü kapsamaktadır. Lakshmanan ve Anderson'ın altyapı yatırımlarının makroekonomik etkilerine ilişkin modellemeleri, Rodrigue ve Notteboom'un ulaştırmanın ekonomik gelişmedeki işlevleri, Saatçioğlu'nun ulaştırma ekonomisi ve politikaları analizi ile Türkiye'nin kalkınma planları ve T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı'nın strateji belgeleri ve verileri bütüncül şekilde sentezlenmektedir.

Araştırmanın Bulguları

Ulaştırma ve iletişim altyapılarına 2003-2021 yılları arasında yapılan 183,7 milyar dolarlık yatırım, Türkiye ekonomisinde toplam gayrisafi yurtiçi hasılaya 548,5 milyar dolar ve üretime 1,138 trilyon dolar düzeyinde doğrudan ve dolaylı katkı sağlamıştır(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Karadeniz Tahıl Koridoru Girişimi kapsamında 45 ülkeye yaklaşık 25 milyon ton tahıl ve gıda maddesi güvenli şekilde taşınmış, bu süreç küresel gıda fiyatlarının düşmesine ve piyasaların istikrara kavuşmasına kritik bir katkı sunmuştur(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Türkiye'nin yerli ve milli haberleşme uydusu TÜRKSAT 6A projesi, ülkenin uzay sistemlerindeki yetkinliğini artırarak Türkiye'yi kendi haberleşme uydusunu üretebilen dünyadaki ilk 10 ülke arasına dahil etmeyi hedeflemektedir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Türkiye'nin uluslararası ulaştırma koridorlarında söz sahibi olabilmesi ve coğrafi konumunun sunduğu jeopolitik avantajları ekonomik değere dönüştürmesi, güçlü ve entegre bir ulaştırma altyapısının varlığına bağlıdır(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Ulaştırma ve iletişim altyapılarına yapılan ulusal ve uluslararası yatırımlar, Türkiye ekonomisine makroekonomik düzeyde katma değer, istihdam ve üretim artışı olarak yansımaktadır. Özellikle Kuşak ve Yol Projesi, Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu ve Karadeniz Tahıl Koridoru gibi dev projeler, Türkiye'nin jeopolitik konumunu lojistik bir merkeze dönüştürmektedir.

Yazar, ulaştırma sektörünün yalnızca kâr ve zarar hesabı üzerinden değil, kamusal ve toplumsal faydalar çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini ifade etmektedir. Entegre ulaştırma sistemlerinin ve akıllı ulaşım teknolojilerinin yaygınlaştırılması, birim taşıma maliyetlerini düşürürken çevresel sürdürülebilirliğe ve zamandan tasarruf edilmesine imkân sağlamaktadır.

Çalışmada ulaştırma ekonomisinin temel ilkeleri ve mikro/makroekonomik etkileri tartışılırken Lakshmanan ve Anderson (2002) ile Rodrigue ve Notteboom (2022) çalışmalarına atıf yapılmaktadır. Yazar, ulaştırma altyapısının piyasa dengesini sağlayıcı ve çarpan etkisi üreten rolünü literatürdeki kuramsal çerçevelerle doğrulamaktadır.

Sonuç olarak, Türkiye'nin ulaştırma ve iletişim kulvarındaki küresel projelerden maksimum pay alabilmesi, fiziki altyapı yatırımlarının yanı sıra yasal düzenlemelerin ve akıllı ulaşım teknolojilerinin kesintisiz entegrasyonuna bağlıdır. Bu durum sürdürülebilir ekonomik büyüme hedeflerini ivmelendirmektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Çalışma, ulaştırma altyapısındaki iyileşmelerin mikroekonomik ve makroekonomik etkilerini değerlendirirken Lakshmanan ve Anderson (2002) tarafından geliştirilen maliyet-fayda ve verimlilik artışı yaklaşımıyla paralellik kurmakta; altyapı yatırımlarının doğrudan sermaye birikimi ve dolaylı verimlilik artışları üzerinden ulusal rekabet gücünü yükselttiğini vurgulamaktadır(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Yazarlar Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu Hattının jeopolitik ve lojistik etkilerini ele alırken Gülay (2018) tarafından sunulan bölgesel entegrasyon ve transit ülke konumu tezlerini desteklemekte; hattın Türkiye'ye sağladığı gayrisafi yurtiçi hasıla ve ihracat katkılarını makro verilerle pekiştirmektedir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Türkiye'nin uluslararası ticaret koridorlarında söz sahibi olması ve stratejik coğrafi konumunu ekonomik avantaja dönüştürmesi ancak güçlü, sürdürülebilir ve modlar arası entegrasyonu tamamlanmış bir ulaştırma altyapısı ile mümkündür. Kamu ve özel sektörün akıllı ulaşım sistemleri ve dijital teknolojilere yaptığı yatırımlar uzun vadeli büyüme ivmesini desteklemektedir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, ulaştırma ekonomisi kuramsal ilkelerini uluslararası ulaştırma projeleri ve Türkiye'nin altyapı yatırımları ile bütünleştiren geniş kapsamlı bir derleme ve analiz işlevi görmektedir. Uluslararası literatürde ulaştırma yatırımlarının doğrudan ve dolaylı makroekonomik etkilerini inceleyen kuramsal yaklaşımları, Kuşak ve Yol Projesi, Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu, Karadeniz Tahıl Koridoru Girişimi ve TÜRKSAT uydu projeleri gibi somut bölgesel vakalarla bir araya getirmektedir. Böylece soyut ulaştırma ekonomisi ilkelerini Türkiye'nin bölgesel lojistik merkez olma stratejisi bağlamında somutlaştırmaktadır.

Çalışma, ulaştırma altyapı yatırımlarının çarpan etkilerini ve doğrudan/dolaylı makroekonomik mekanizmalarını açıklarken Lakshmanan ve Anderson (2002) ile Rodrigue ve Notteboom (2022) tarafından geliştirilen kuramsal altyapıya dayanmaktadır. Bölgesel koridorlar ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu analizlerinde Üzümcü ve Akdeniz (2014) ile Gülay (2018) tarafından yapılan jeopolitik ve lojistik değerlendirmeleri genişleterek güncel yatırım verileri ve makroekonomik etki rakamlarıyla yeniden sentezlemektedir. Önceki tekil proje odaklı çalışmalardan farklı olarak, ulaştırma ile iletişim altyapılarını tek bir analitik çerçevede birleştirmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu çalışma, Türkiye'nin son yirmi yılda ulaştırma ve iletişim alanında gerçekleştirdiği yatırımların toplu bir envanterini ve makroekonomik dökümünü sunmaktadır. Altyapı harcamalarının GSYH, toplam üretim, ihracat, vergi gelirleri ve istihdam üzerindeki etkilerini sayısal verilerle belgelendirmekte, ayrıca akıllı ulaşım sistemleri ve yeşil senaryo gibi sürdürülebilirlik odaklı vizyon belgelerini tekilleştirilmiş bir çerçevede sentezlemektedir. Bu yönüyle hem kuramsal hem de ampirik ulaştırma araştırmaları için nitelikli bir referans kaynağıdır.

Kaynakça

Lakshmanan, T. R., & Anderson, W. P. (2002). Transportation Infrastructure, Freight Services Sector and Economic Growth: A Synopsis. US Department of Transportation, Federal Highway Administration.
Gülay, İ. (2018). Strategic Challenges and Development of Transportation Systems: (KTB) Kars - Tbilisi - Baku International Railway Project Example. The Journal of International Civilization Studies, 3(1), 105-115.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Ulaştırma altyapı yatırımları, doğrudan sermaye birikimi ve dolaylı verimlilik artışları aracılığıyla makroekonomik büyüme üzerinde çarpan etkisi yaratır.

Tezin kuramsal çerçevesinde ulaştırmanın türev talep niteliği ve doğrudan/dolaylı makroekonomik etki kanalları açıklanırken makaledeki Lakshmanan ve Anderson (2002) ile Rodrigue ve Notteboom (2022) atıflı kavramsal modeller referans verilebilir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Orta Koridor Demiryolarının Lojistik Etkinliğinin Karma Yöntemle Analizi

Araştırma sorusu: Bakü-Tiflis-Kars hattını kullanan lojistik firmalarının gümrük Geçiş süreleri ve birim navlun maliyetleri, Kuzey Koridoru rotasıyla karşılaştırıldığında ne düzeyde rekabetçi avantaj sağlamaktadır?
Yöntem taslağı: Orta Koridor üzerinde faaliyet gösteren 30 uluslararası lojistik firmasının taşımacılık verileri nicel regresyonla analiz edilir; gümrük idarecileri ve firma yöneticileriyle yapılacak nitel mülakatlarla veri doygunluğuna ulaşılana kadar süreçteki darboğazlar nitel içerik analiziyle incelenir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede BTK demiryolu hattının Trans-Sibirya hattına kıyasla mesafe avantajı sağladığı vurgulanmakta, ancak gümrük ve altyapı sorunlarının çözülmesi gerektiği çağrısında bulunulmaktadır. Bu öneri makaledeki söz konusu tespitten türetilmiştir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Türkiye'nin ulaştırma ve iletişim altyapısına yaptığı yatırımlar, GSYH artışı, üretim hacmi, ihracat ve istihdam üzerinde ölçülebilir yüksek ekonomik katkılar sağlamaktadır.

Literatür taraması bölümünde Türkiye'deki altyapı harcamalarının kamu maliyesi ve makroekonomik değişkenler üzerindeki somut etkileri tartışılırken, 2003-2021 dönemi resmi verilerine dayanan istatistiksel çıktılar alıntılanabilir(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Akıllı Ulaşım Sistemlerinin Kent İçi Lojistikte Zaman Tasarrufu ve Emisyon Azaltımına Etkisi

Araştırma sorusu: Büyükşehir belediyelerinde uygulanan akıllı trafik yönetim sistemleri, kentsel yük taşımacılığında rölanti sürelerini ve karbon emisyon miktarlarını ne oranda azaltmaktadır?
Yöntem taslağı: Belirlenen iki pilot büyükşehirde sensör ve GPS veri tabanlarından elde edilen zaman serisi verileri üzerinden panel veri analizi uygulanır; örneklem büyüklüğü etki büyüklüğü tahmini için güç analizi yöntemiyle belirlenir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Türkiye Ulusal Akıllı Ulaşım Sistemleri Strateji Belgesi bağlamında AUS uygulamalarının trafik gecikmelerini ve CO2 emisyonlarını azaltma potansiyeli vurgulanmaktadır(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Uluslararası ulaştırma koridorları ve bölgesel tahıl/lojistik anlaşmaları, küresel gıda güvenliği ve tedarik zinciri istikrarı için kritik insani ve ekonomik rol oynamaktadır.

Tartışma bölümünde Karadeniz Tahıl Koridoru Girişimi gibi bölgesel ulaştırma diploma diploması örnekleri değerlendirilirken, taşınan tahıl miktarı ve küresel gıda fiyatlarını düşürücü etkisi tartışmaya katkı sağlar(ÇELİKOK & TALİH, 2023).

Milli Haberleşme Uydu Yatırımlarının Ticari Lojistik ve İletişim Güvenliğine Katkısının Değerlendirilmesi

Araştırma sorusu: TÜRKSAT 6A ve TÜRKSAT 5B haberleşme uydularının sağladığı bant genişliği artışı, Türkiye merkezli deniz ve kara lojistiği filolarının veri iletişim maliyetleri ve operasyonel verimliliği üzerinde nasıl bir etki yaratmaktadır?
Yöntem taslağı: Uydu kapsama alanındaki lojistik ve denizcilik işletmelerinden anket verileri toplanarak yapısal eşitlik modeli (SEM) ile analiz edilir; örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenir ve firma boyutu kontrol değişkeni olarak eklenir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede TÜRKSAT 5A, 5B ve 6A haberleşme uydularının ulaştırma ve iletişim sektöründeki verimliliği, güvenliği ve yerli üretim imkânlarını artırma potansiyeli detaylandırılmıştır(ÇELİKOK & TALİH, 2023).