Uluslararası Düşük Karbonlu Ekonomi Gelişimi Değerlendirme Endeks Sisteminin Kurulması ve Ampirik Bir Çalışma

Küresel iklim kriziyle mücadele sürecinde, ülkelerin ardı ardına karbon nötr hedefleri ilan etmesiyle birlikte uluslararası yeşil ekonomi rekabeti yeni bir boyuta taşınmıştır. Geleneksel büyüme modellerinin yerini düşük karbonlu ekonomik yapılara bırakması, ülkelerin bu dönüşümdeki performanslarını nesnel bir şekilde ölçmeyi zorunlu kılmaktadır. Ancak akademik yazında, ülkelerin düşük karbonlu ekonomi gelişim düzeylerini makro düzeyde karşılaştıran standart ve kapsamlı bir değerlendirme endeksi eksikliği dikkat çekmektedir. Mevcut çalışmaların büyük oranda bölgesel, kentsel ya da sektörel düzeyle sınırlı kalması, ulusal düzeydeki yapısal kısıtların ve ülkelerin küresel rekabetçi konumlarının analiz edilmesini zorlaştırmaktadır. Bu makale, söz konusu boşluğu doldurmak amacıyla çok boyutlu bir gösterge seti üzerinden ulusal düzeyde yeni bir değerlendirme modeli önermektedir.

Bu çalışmanın temel amacı, küresel ölçekte en yüksek karbon emisyonuna sahip 20 ülkeyi örneklem olarak seçerek, ulusal düzeyde uygulanabilir uluslararası bir düşük karbonlu ekonomi değerlendirme endeks sistemi geliştirmektir. Yazarlar, ekonomik, sosyal, teknolojik, çevresel ve enerji yapısı olmak üzere 5 temel boyutta tanımlanan 40 göstergeyi bir araya getirerek veri setini oluşturmuştur. Değişkenler arasındaki yüksek korelasyonu ve boyut karmaşıklığını gidermek amacıyla Temel Bileşenler Analizi tabanlı faktör analizi yöntemi kullanılmış, Kaiser kriterine ve ortogonal döndürme metoduna başvurulmuştur. Yapılan analizler neticesinde verideki toplam varyansın yüzde 81,54'ünü açıklayan dört ana ortak faktör (enerji, toplumsal, ekonomik ve çevresel faktör) başarıyla çıkarılarak ülkelerin ağırlıklı puanları hesaplanmıştır.

Ampirik analiz sonuçlarına göre, küresel düzeyde en rekabetçi ilk beş düşük karbonlu ekonomi sırasıyla Güney Kore, Fransa, Çin, Kanada ve Almanya olarak belirlenmiştir. Güney Kore teknoloji, çevre ve ekonomi boyutlarında gösterdiği üstün performansla ilk sırada yer alırken; Fransa temiz enerji kullanımı ve nükleer enerjiye dayalı elektrik üretimi sayesinde enerji faktöründe birinci olmuştur. Küresel emisyonların en büyük üreticisi olan Çin ise genel sıralamada üçüncü sırada yer alarak görece avantajlı bir konum elde etmiştir. Çin'in en belirgin gücü ekonomik büyüme hızı ve sermaye birikimiyle ekonomik faktörde ortaya çıkmış, ancak yetersiz Ar-Ge harcamaları ve yüksek yoksulluk oranı nedeniyle sosyal faktörlerde, hava kirliliği nedeniyle çevre faktörlerinde ve fosil yakıtlara olan aşırı bağımlılığı nedeniyle enerji yapısında dezavantajlı olduğu saptanmıştır.

Elde edilen bulgular, ülkelerin düşük karbonlu ekonomiye geçiş süreçlerinde tek tip bir başarılı model olmadığını, her ülkenin kendi yapısal koşullarına göre farklı avantajlar barındırdığını göstermektedir. Yazarlar, Çin'in rekabet gücünü artırabilmesi için gelişmiş ülkelerin deneyimlerinden yararlanması, Ar-Ge harcamalarını teşvik etmesi, enerji sepetindeki kömür payını azaltarak temiz enerji kaynaklarını entegre etmesi gerektiğini savunmaktadır. Literatür taraması bakımından bu çalışma, kentsel ve bölgesel düzeydeki sınırlı endeks çalışmalarını ulusal ve uluslararası karşılaştırma düzeyine taşıyarak kuramsal ve metodolojik bir katkı sunmaktadır. Geliştirilen 40 göstergeli endeks yapısı, gelecekteki ampirik çalışmalarda farklı ülke gruplarının veya zaman serisi verilerinin analiz edilmesinde esnek ve güvenilir bir çerçeve sunar.

Faktör analizi sonuçları, ülkelerin düşük karbonlu ekonomiye geçiş performanslarının en çok enerji tüketim yapısı, fosil yakıt bağımlılığı ve CO2 yoğunluğu gibi doğrudan enerjisel göstergelerden etkilendiğini ortaya koymaktadır. Yazarlar, Fransa'nın nükleer enerjiden elektrik üretimindeki yüksek payı sayesinde enerji faktöründe ilk sırada yer almasını, fosil yakıtlara olan düşük bağımlılığın düşük karbon hedeflerine ulaşmada ne kadar kritik bir kaldıraç olduğunu gösteren bir kanıt olarak açıklamaktadır.

Sosyal faktörlerin analizi, Ar-Ge harcamaları, araştırmacı sayısı ve yükseköğretim katılım oranlarının düşük karbonlu yaşam ve üretim tarzının benimsenmesinde belirleyici olduğunu göstermektedir. Gelişmiş ülkelerin bu alandaki yüksek puanları, toplumsal refah ve teknolojik yetkinliğin çevre dostu teknolojilerin geliştirilmesini kolaylaştırdığını, gelişmekte olan ülkelerdeki yetersiz Ar-Ge bütçelerinin ise düşük karbonlu dönüşümün önündeki temel sosyal engellerden biri olduğunu doğrulamaktadır.

Ekonomik canlılık ve büyüme hızı boyutunda gelişmekte olan ülkelerin sergilediği yüksek performans, bu ülkelerin yeşil yatırımlar ve sermaye birikimi için güçlü bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir. Çin ve Hindistan gibi ülkelerin ekonomik faktörde üst sıralarda yer alması, yüksek sabit sermaye oluşumu ve ekonomik dinamizm sayesinde altyapısal dönüşümü finanse etme güçlerinin yüksek olduğunu ancak bu büyümenin sürdürülebilir kılınması için hizmet sektörü gibi katma değeri yüksek ve emisyon yoğunluğu düşük alanlara kaydırılması gerektiğini işaret etmektedir.

Çevresel taşıma kapasitesi ve orman varlığı analizleri, ada ve yarımada ülkelerinin rüzgar sirkülasyonu ve yüksek orman örtüsü avantajıyla PM2.5 yoğunluğunu düşük tutabildiğini göstermektedir. Buna karşın, çöl iklimine sahip ve petrol üreticisi olan Suudi Arabistan ve İran gibi ülkelerin çevresel faktörlerde en son sıralarda yer alması, coğrafi kısıtların ve karbon yoğun endüstrilerin çevresel sürdürülebilirliği ciddi şekilde tehdit ettiğini ortaya koymaktadır; bu durum literatürdeki ekolojik dengenin korunması tartışmalarıyla doğrudan uyuşmaktadır.

Yazarlar, Fu ve Zheng (2011) gibi önceki araştırmacıların düşük karbon ekonomisi üzerine yaptıkları çalışmaları incelemiş, ancak mevcut literatürün genel olarak sektörel veya eyalet/şehir düzeyine odaklandığını, ulusal düzeyde kapsamlı uluslararası göstergeler kurarak ülkeler arası karşılaştırma yapma konusundaki eksikliğini gidermek amacıyla bu çalışmayı tasarladıklarını belirtmişlerdir (Zhongyu & Zhongxiang, 2021).

Bu çalışma, düşük karbonlu ekonomi literatüründe yerel, bölgesel veya sektörel (örneğin turizm, ulaşım veya imalat) düzeydeki analizlerden sıyrılarak, makro-ulusal ölçekte karşılaştırmalı bir değerlendirme metodolojisi sunma işlevini üstlenmektedir. Küresel emisyonların yaklaşık %80'inden sorumlu olan en büyük 20 ülkeyi kapsayarak, ülkelerin yeşil ekonomik dönüşüm süreçlerindeki göreli konumlarını, güçlü ve zayıf yönlerini standartlaştırılmış bir endeks aracılığıyla ölçmeyi mümkün kılmaktadır. Böylece politika yapıcıların uluslararası arenadaki rekabet gücünü izlemesi için objektif bir araç sağlamaktadır.

Önceki çalışmalar (örneğin Fu ve Zhuang, 2010; Fu ve Zheng, 2011; Luo ve Tong, 2011) ağırlıklı olarak Çin'in eyaletleri düzeyinde ya da belirli şehirler ölçeğinde analitik hiyerarşi süreci (AHP) ve entropi ağırlıklandırma yöntemlerini kullanmıştır. Bu çalışma, söz konusu dar kapsamlı yaklaşımları uluslararası düzeye taşıyarak genişletmektedir. Geliştirilen 40 değişkenli 5 boyutlu endeks yapısı, literatürdeki mevcut teorik çerçeveleri sentezleyerek ulusal düzeyde karşılaştıran ve bunu yaparken temel bileşenler faktör analizi (PCA) ile çok boyutlu karmaşıklığı azaltan yenilikçi bir metodoloji ortaya koymaktadır.

Çalışma, düşük karbonlu ekonomi gelişimini yalnızca emisyon azaltımı veya enerji tüketimiyle sınırlı görmeyip; ekonomik, sosyal, bilimsel-teknolojik, çevresel ve enerji yapısı olmak üzere beş temel boyutu bütünleştirerek literatür taramalarına kapsamlı bir taksonomi kazandırmaktadır. Özellikle ampirik analizlerle Çin, Güney Kore, Fransa gibi ülkelerin yapısal dengesizliklerini ortaya koyarak, salt emisyon hacmine dayalı değerlendirmelerin eksik taraflarını tamamlamaktadır. Bu yönüyle sürdürülebilir kalkınma ve karbon nötrlüğü literatürüne metodolojik bir olgunluk ve geniş bir karşılaştırma matrisi sunmaktadır.