Düşük Maliyetli Havayollarının Filo Planlaması için Uçak Seçimi Karar Destek Modeli

Hava taşımacılığı sektöründe 1980'li yıllardan bu yana gözlenen deregülasyon, liberalleşme ve özelleşme eğilimleri, havayolu şirketlerinin operasyonel stratejilerini yeniden şekillendirerek düşük maliyetli havayolu iş modelinin yaygınlaşmasına zemin hazırlamıştır. Bu modelde faaliyet gösteren şirketler, maliyetleri düşürme ve fiyat rekabeti üzerinden pazar paylarını artırma amacı taşırken, uzun vadeli sürdürülebilirlik ve rekabet avantajı elde etmede filo planlaması kritik bir öneme sahiptir. Milyonlarca dolarlık sermaye gerektiren uçak seçimi kararları, teknik özellikler, ekonomik faktörler, çevresel etkiler, hatta politik koşullar gibi çok sayıda kriteri içermesi nedeniyle son derece karmaşık ve belirsiz bir karar verme ortamı yaratmaktadır. Bu stratejik kararın doğru alınması, havayolu şirketinin operasyonel verimliliği ve finansal performansı üzerinde on yıllarca sürecek etkiler doğurabileceğinden, karar vericilere destek sağlayacak güvenilir bir modelin geliştirilmesi büyük bir ihtiyaç olarak ortaya çıkmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, düşük maliyetli havayollarının filo planlama süreçlerinde en uygun uçak tipini seçmelerine yardımcı olacak, çok kriterli bir karar destek modeli geliştirmektir. Araştırmacılar, bu modelde Bulanık TOPSIS ve Bulanık MOORA çok kriterli karar verme yöntemlerini kullanmışlardır. Yöntem seçimi, karar vericilerin sektörel dinamikler ve kişisel deneyimlerinden kaynaklanan algı ve belirsizlikleri, üçgensel bulanık sayılarla daha etkin bir şekilde ifade edebilmelerine dayanmaktadır. Çalışma kapsamında, Türkiye'deki havayolu şirketlerinin filo planlama uzmanları ile yapılan görüşmeler neticesinde, teknik, ekonomik, çevresel, politik ve diğer kriterler olmak üzere 5 ana grup altında toplam 21 alt kriter belirlenmiştir. Değerlendirmeye ise Airbus, Boeing, Embraer ve Airbus/Bombardier gibi önde gelen üreticilere ait 17 farklı dar gövdeli uçak tipi alınmıştır.

Modelin uygulanması sonuçunda, hem Bulanık TOPSIS hem de Bulanık MOORA yöntemleri, düşük maliyetli havayolu iş modeli için en uygun uçak tipini Airbus A321NEO olarak belirlemiştir. Her iki yöntemin sıralamaları arasında tam bir tutarlılık gözlemlenmiştir. Elde edilen bulgular, yeni nesil uçak modellerinin, yakıt verimliliği, yölçu memnuniyeti, düşük gürültü kirliliği ve CO2 emisyonları gibi avantajları sayesinde, klasik modellere kıyasla daha fazla tercih edildiğini ortaya koymuştur. Ancak, klasik modellerin fiyat avantajına sahip olduğu da belirtilmiştir. Özellikle bölgesel taşımacılıkta tercih edilen Embraer ve Bombardier uçakları, önemli fiyat avantajlarına rağmen diğer kriterlerde düşük puanlar almaları nedeniyle sıralamanın altlarında yer almıştır. Ekonomik ve teknik ana kriterlerin, düşük maliyetli havayolları için en yüksek öneme sahip olduğu da uzman görüşleriyle doğrulanmıştır.

Bu çalışma, düşük maliyetli havayolları için uçak seçimi karar destek modelinin literatürdeki en geniş kapsamlı örneklerinden birini sunmaktadır. Literatürde ilk kez bu kadar çok sayıda (17 adet) ve farklı üreticilere ait uçak modelini (klasik ve yeni nesil) bir arada değerlendirmesi, çalışmanın temel özgünlüğünü oluşturmaktadır. Ayrıca, Bulanık MOORA yönteminin bu alanda ilk kez uygulanması ve karar modeline politik kriterlerin dahil edilmesi de önemli bir yeniliktir. Elde edilen sonuçlar, daha önceki bazı çalışmaların (Kiracı ve diğ., 2020; Ilgın, 2019) yeni nesil uçakların tercih edilebilirliği konusundaki bulgularıyla uyum göstermekle birlikte, daha geniş bir alternatif setiyle bu tutarlılığı pekiştirmektedir. Geliştirilen karar destek modeli, havayolu yöneticilerine stratejik filo planlaması kararlarında esnek ve kolay uygulanabilir bir araç sunarken, gelecekteki araştırmalar için de metodolojik ve kapsam açısından yeni ufuklar açmaktadır.

Çalışmanın bulguları, düşük maliyetli havayolu işletmeciliğinde Airbus A321 NEO modelinin hem Bulanık TOPSIS hem de Bulanık MOORA sıralamalarında ilk sırada yer alarak en ideal seçenek olduğunu kanıtlamaktadır. Yazarlar bu sonuçu, uçağın yüksek taşıma kapasitesi ve gelişmiş yakıt verimliliğinin, LCC iş modelinin temelini oluşturan düşük maliyet yapısıyla mükemmel uyum sağlamasına bağlamaktadır. Literatürdeki diğer çalışmalarla kıyaslandığında bu bulgu, sektörün verimlilik odaklı yeni nesil teknolojilere yöneldiğini teyit eder niteliktedir.

Analiz sonuçlarına göre ekonomik ve teknik ana kriterler, uçak seçim sürecinde uzmanlar tarafından en yüksek ağırlıkla değerlendirilen faktörler olmuştur. Yazarlar, özellikle menzil ve koltuk başına mil maliyeti (CASM) gibi unsurların, havayolunun operasyonel karlılığını doğrudan etkilediği için karar mekanizmasında merkezi bir rol oynadığını belirtmektedir. Bu durum, düşük maliyetli taşıyıcıların stratejik kararlarını duygusal veya politik tercihlerden ziyade, veri temelli operasyonel rasyonalite üzerine inşa ettiklerini göstermektedir.

Araştırmada ilk kez ele alınan politik kriterler, özellikle ambargo riski olan bölgelerde yedek parça tedariki ve uçak temini açısından kritik bir önem arz etmektedir. Yazarlar, İran gibi ülkelerin havacılık sektöründe yaşadığı zorlukları örnek göstererek, yabancı politika ve ambargoların filo planlamasında göz ardı edilemeyecek birer risk faktörü olduğunu tartışmaktadır. Bu katkı, literatürdeki mevcut uçak seçimi modellerinin sadece teknik ve ekonomik verilere odaklanan eksik yapısını tamamlayıcı bir bakış açısı sunmaktadır.

Son olarak, bölgesel taşımacılıkta kullanılan Embraer ve Bombardier gibi daha küçük uçak tiplerinin LCC modeli için alt sıralarda kalması, bu uçakların ölçek ekonomisi avantajından yoksun olmalarıyla açıklanmaktadır. Ancak yazarlar, düşük maliyetli havayolunun tamamen bölgesel bir ağda uzmanlaşmayı hedeflemesi durumunda bu modellerin tekrar değerlendirmeye alınabileceğini belirterek, seçimlerin iş modeline göre esnetilebileceğine işaret eder. Bu sonuç, filo çeşitliliğinin operasyonel karmaşıklığı artırabileceği yönündeki genel havacılık kanısını da desteklemektedir.

Bu çalışma, Kiracı ve Akan (2020) tarafından yapılan ve A321Neo modelini en uygun seçenek olarak bulan araştırma ile tam bir tutarlılık göstermektedir. Her iki çalışma da yeni nesil Airbus modellerinin operasyonel verimliliğini vurgulamaktadır (GÜNTUT & Gökdalay, 2023).

Ilgın (2019) tarafından yapılan çalışma ile karşılaştırıldığında, bu araştırmanın sonuçları A321 NEO modelinin üstünlüğü konusunda örtüşmektedir; ancak bu çalışma daha geniş bir alternatif kümesi (17 uçak tipi) sunarak kapsamı genişletmiştir (GÜNTUT & Gökdalay, 2023).

Bu çalışma, havacılık ve ulaşım literatüründe düşük maliyetli havayolu işletmelerinin uzun vadeli filo planlaması ve stratejik uçak tercihi süreçlerine odaklanan öncü bir analitik model sunmaktadır. Havayolu taşımacılığında sermaye yoğun yatırımların şirket performansı üzerindeki on yıllar süren etkisi göz önüne alındığında, makale çok kriterli karar verme teorisini sektörel dinamiklerle harmanlayan sağlam bir kuramsal çerçeve kurmaktadır. Özellikle, otuzdan fazla dar gövde uçak alternatifini ve yirmi bir alt kriteri eş zamanlı olarak değerlendiren kapsamlı yapısıyla, daha önceki sınırlı odaklı çalışmalardan ayrılmakta ve literatürdeki geniş kapsamlı ilk model olma işlevini yerine getirmektedir.

Önceki literatürde yer alan ve genellikle klasik dar gövde uçak modellerine veya askeri/genel havacılık araçlarına odaklanan çalışmalarla kıyaslandığında bu araştırma, hem Airbus ve Boeing gibi ana üreticilerin yeni nesil NEO ve MAX serilerini hem de Embraer ile Bombardier gibi bölgesel ortaklık modellerini ilk kez tek bir havuzda birleştirmektedir. Ayrıca, daha önceki çalışmalarda ihmal edilen politik kriterleri ve ambargo risklerini modele dahil ederek önceki araştırmaların eksik bıraktığı makro çevresel faktörleri literatüre kazandırmaktadır. Yöntemsel açıdan ise, uçak seçimi alanında daha önce yaygın olarak kullanılmayan Bulanık MOORA yöntemini ilk kez uygulayarak Bulanık TOPSIS sonuçlarıyla karşılaştırmalı bir geçerlilik doğrulaması sunmaktadır.

Literatür taraması ve teorik arka plan açısından bu yayın, düşük maliyetli havayolu iş modelinin gerektirdiği operasyonel homojenlik ile teknik verimlilik arasındaki ilişkiyi netleştiren kritik bir sentez sunmaktadır. Araştırmacılara, karar verici uzman görüşlerini dilsel değişkenler ve üçgensel bulanık sayılar aracılığıyla nicelleştirmede kullanılan metodolojik bir yol haritası sağlamaktadır. Ayrıca, ekonomik ve teknik kriterlerin ağırlık merkezinde olduğu bir karar ortamında, yeni nesil uçakların sağladığı yakıt tasarrufu ve düşük emisyon avantajlarının neden birincil tercih sebebi olduğunu ampirik bir temelde ortaya koyarak sonraki çalışmalar için güvenilir kıyaslama verileri üretmektedir.