Nicel araştırma makalesi incelemesi

Afet Yardım Süreçlerinde Rota Optimizasyonu: Kırıkkale İçin Pisagor Bulanık AHP ve TOPSIS Yaklaşımı

Afet yönetimi ve lojistiği süreçlerinde, insani yardımların ve acil durum ekiplerinin hedef bölgelere hızlı ve güvenli bir şekilde ulaştırılması hayati önem taşımaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Muhammet Tümer & Tamer Eren
Yayın: Uluslararası mühendislik araştırma ve geliştirme dergisi
Tarih: 2026-01-31
DOI: 10.29137/ijerad.1700058

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Afet yönetimi ve afet lojistiği, özellikle afet anında ve sonrasında yürütülen yardım faaliyetlerinin etkinliğini doğrudan belirleyen stratejik öneme sahip alanlardır. Afet lojistiğinde temel amaç, arama kurtarma ekiplerinin, tıbbi personelin ve insani yardım malzemelerinin afet bölgesine en hızlı ve güvenli şekilde ulaştırılmasıdır. Bu sürecin başarısı, ulaşım ağındaki belirsizliklerin ve risklerin doğru analiz edilerek alternatif rotaların önceden belirlenmesine dayanmaktadır. Kırıkkale, Türkiye'nin savunma ve enerji sanayisi açısından kritik tesislerine ev sahipliği yapması ve 43 ilin geçiş noktasında yer alması nedeniyle yüksek düzeyde endüstriyel kaza riski barındırmaktadır. Ancak literatürde afet lojistiği üzerine yapılan çalışmaların çoğunlukla depo yeri seçimi ve stratejik planlama düzeyinde kaldığı, afet sonrasındaki operasyonel rota önceliklendirme sorununa yeterince odaklanmadığı görülmektedir. Bu eksiklik, afet anında karayolu ağında meydana gelebilecek kapanmaları ve belirsizlikleri yönetmeyi zorlaştırmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, Kırıkkale ilinde meydana gelebilecek olası bir doğal afet veya endüstriyel kaza durumunda, çevre illerden (Ankara, Çankırı, Çorum, Yozgat ve Kırşehir) gönderilecek afet yardımlarının hızlı ve güvenli bir şekilde ulaştırılmasını sağlayacak alternatif rotaları belirlemek ve önceliklendirmektir. Araştırmada çok kriterli karar verme yöntemlerinden Pisagor Bulanık Analitik Hiyerarşi Süreci (PF-AHP) ve Pisagor Bulanık TOPSIS (PF-TOPSIS) yöntemleri entegre bir şekilde kullanılmıştır. Rota seçiminde rol oynayan kriterlerin ağırlıklandırılması için Kırıkkale İl Özel İdaresi Yol Şube Müdürlüğü'nde görev yapan, sırasıyla 6, 11 ve 17 yıllık mesleki deneyime sahip üç uzman mühendis ile yapılandırılmış mülakatlar gerçekleştirilmiştir. Elde edilen uzman görüşleri, belirsizliği ve öznel yargıları geleneksel bulanık kümelere göre çok daha esnek bir şekilde modelleyen Pisagor bulanık kümeleriyle analiz edilmiş; rota uzunluğu, trafik yoğunluğu, yol kalitesi ve çevresel riskler kriterleri değerlendirilerek her bir komşu il için tanımlanan beş alternatif rota öncelik sırasına konulmuştur.

Araştırma bulgularına göre, Pisagor Bulanık AHP yöntemiyle yapılan değerlendirmede afet lojistiği rotalarının seçiminde en kritik kriter %59'luk ağırlık payı ile 'çevresel riskler' olarak belirlenmiş, bunu %22 ağırlıkla 'rota uzunluğu' takip etmiştir. Trafik yoğunluğu (%11) ve yol kalitesi (%8) ise daha düşük öneme sahip kriterler olarak saptanmıştır. Bu kriter ağırlıklarına göre yapılan Pisagor Bulanık TOPSIS analizi sonuçunda, Ankara'dan Kırıkkale'ye ulaşımda 86 km uzunluğundaki A1 rotası (ξ=0.000) ilk sırada yer alırken; Kırşehir için 111 km'lik A1 rotası (ξ=0.000), Çankırı için ise 105 km'lik A1 rotası (ξ=0.000) en yüksek öncelikli yollar olarak bulunmuştur. Yozgat ve Çorum illerinden gelen yardımlar için ise sırasıyla ilk üç alternatif rotanın (A1, A2, A3) bağıntılı yakınlık indekslerinin eşit çıktığı ve ilk sırada yer aldığı görülmüştür. Bu durum, söz konusu alternatiflerin Kırıkkale girişinde farklı bulvar veya caddeleri kullanmalarına rağmen, şehirlerarası hatta aynı ana karayoluna bağımlı olmalarından kaynaklanmaktadır.

Elde edilen sonuçlar, afet lojistiği planlamasında sadece fiziksel mesafenin değil, aynı zamanda rotanın taşıdığı çevresel ve operasyonel risklerin de hayati önemde olduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, Kırıkkale ve çevre iller arasındaki karayolu bağlantılarında tam anlamıyla bağımsız alternatif güzergahların eksikliğini, yani 'rotaya bağımlılık' problemini net bir şekilde gözler önüne sermektedir. Kırıkkale'nin 43 ilin lojistik geçiş noktasında yer alması, olası bir ulaşım kesintisinin sadece bu şehri değil, çevre illerin de lojistik akışını felce uğratabileceğini göstermektedir. Bu doğrultuda yazar, toprak ve stabilize yolların asfaltlanarak yol kalitesinin artırılmasını, çevresel risklere karşı önlemler alınmasını ve afet planlarında diğer sivil toplum kuruluşlarıyla koordinasyonun geliştirilmesini önermektedir. Bu yönüyle çalışma, literatürdeki stratejik tesiş yeri seçimi odağını operasyonel ve dinamik bir rota analizi boyutuna taşıyarak karar vericilere gerçekçi ve sayısal olarak doğrulanmış bir afet müdahale rehberi sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, Ankara, Çankırı, Çorum, Yozgat ve Kırşehir'den Kırıkkale iline gönderilecek afet yardımları için en uygun alternatif rotaları belirlemek ve belirsizlik koşulları altında Pisagor Bulanık AHP ile TOPSIS yöntemlerini entegre ederek bu rotaları önceliklendirmektir(Tümer & Eren, 2026).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Araştırmada, afet lojistiğindeki yüksek belirsizlik ve öznel uzman yargılarını modellemek amacıyla Pisagor Bulanık AHP (PF-AHP) ve Pisagor Bulanık TOPSIS (PF-TOPSIS) yöntemlerinin entegre edildiği hibrit bir çok kriterli karar verme yaklaşımı benimsenmiştir(Tümer & Eren, 2026).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, çok kriterli karar verme metodolojisini temel almakta ve belirsizlik durumlarını daha esnek modelleyebilmek amacıyla Yager ve Abbasov (2013) tarafından geliştirilen Pisagor Bulanık Kümeleri (Pythagorean Fuzzy Sets) kuramını kullanmaktadır. Geleneksel bulanık kümelere kıyasla, üyelik ve üyelik dışı derecelerinin kareleri toplamının bire eşit veya küçük olması şartıyla uzman görüşlerindeki kararsızlıkları ve çelişkileri daha geniş bir matematiksel aralıkta değerlendirmeyi mümkün kılar.

Makalenin ele aldığı literatür

Afet lojistiği literatüründe mevcut çalışmaların büyük bir kısmı depo yeri seçimi, kapasite planlaması ve tedarik zinciri tasarımı gibi stratejik kararlara odaklanmaktadır (Ağdaş ve ark., 2016; Derse, 2022). Ancak, afet sonrasındaki ilk saatlerde operasyonel düzeyde acil rota belirlenmesi ve belirsizlik altında önceliklendirilmesi konuları oldukça sınırlıdır. Bu çalışma, bölgesel ve operasyonel düzeyde alternatif rota planlaması eksikliğini gidererek literatürdeki bu boşluğu doldurmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Afet durumunda Kırıkkale iline birinci grupta destek sağlayacak komşu iller (Ankara, Çankırı, Çorum, Yozgat ve Kırşehir) ile Kırıkkale arasındaki karayolu ulaşım ağı ve lojistik altyapısı çalışmanın evrenini oluşturmaktadır.
Örneklem veya araştırma materyali: Kırıkkale iline komşu 5 ilden Cumhuriyet Meydanı'ndaki dağıtım merkezine kadar ulaşan ve her il için 5 alternatif olmak üzere belirlenen toplam 25 alternatif afet lojistik rotası ile Kırıkkale İl Özel İdaresi Yol Şube Müdürlüğü bünyesinde görev yapan 3 uzman mühendisin ortak görüşleri araştırmanın materyalini oluşturmaktadır.
Veri toplama süreci: Veriler, Kırıkkale İl Özel İdaresi Yol Şube Müdürlüğü'nde görev yapan sırasıyla 6, 11 ve 17 yıllık mesleki tecrübeye sahip 3 uzman mühendisle gerçekleştirilen yapılandırılmış ve konsensüse dayalı eş zamanlı sözlü mülakatlar yoluyla derlenmiştir.
Veri analiz yöntemi: Elde edilen uzman görüşleri Pisagor bulanık kümeleriyle modellenerek, 4 ana kriterin ağırlıklandırılmasında Pisagor Bulanık AHP yöntemi, 25 alternatif güzergahın öncelik sırasının belirlenmesinde ise Pisagor Bulanık TOPSIS yöntemi uygulanmıştır.

Afet LojistiğiRota OptimizasyonuPisagor Bulanık AHPPisagor Bulanık TOPSISÇevresel RisklerYol KalitesiTrafik YoğunluğuRota Uzunluğu

Araştırmanın Bulguları

Uzman mühendislerin değerlendirmeleri sonuçunda, afet lojistiği rotalarının belirlenmesinde en yüksek öncelikli kriter %59 ağırlık derecesiyle çevresel riskler olurken, bunu %22 ağırlık ile rota uzunluğu kriteri takip etmektedir(Tümer & Eren, 2026).

Ankara'dan Kırıkkale'ye ulaşacak afet yardımları için değerlendirilen 5 alternatif güzergah arasında, Elmadağ ve Erenler üzerinden geçen 86 kilometrelik güzergah (A1) tüm kriterler açısından ilk sırada yer almaktadır(Tümer & Eren, 2026).

Kırşehir, Yozgat, Çankırı ve Çorum illerinden Kırıkkale'ye uzanan alternatif rotaların incelenmesinde, güzergahların şehir girişinde ortak yollara bağlanması nedeniyle tam bağımsız alternatif yollar türetmede ciddi bir rota bağımlılığı kısıtı tespit edilmiştir(Tümer & Eren, 2026).

Kırıkkale ili genelinde belirlenen 9 geçici afet barınma alanından Bahşılı ve Yahşihan ilçelerinde yer alan 3 barınma alanının, savunma ve enerji sanayisi tesislerinin 5 kilometrelik yüksek endüstriyel kaza risk bölgesi içinde kaldığı saptanmıştır(Tümer & Eren, 2026).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Yapılan kriter ağırlıklandırma analizinde, çevresel risklerin en yüksek önceliğe sahip kriter olarak saptanması, afet lojistiğinde sadece en kısa yolun tercih edilmesinin yeterli olmadığını göstermektedir. Olası bir afet veya endüstriyel kaza anında, yolların kullanılabilirliği ve çevre koşullarının güvenliği operasyonel hızdan çok daha belirleyici bir rol oynamaktadır.

Kırıkkale'nin 43 ili birbirine bağlayan stratejik bir kavşak noktası olması, bu ildeki afet lojistiği planlamasını ulusal düzeyde kritik kılmaktadır. Ancak Kırşehir, Çankırı, Çorum ve Yozgat'tan gelen alternatif güzergahların bağımsız koridorlar oluşturamaması ve şehir girişinde tek bir hatta bağlanması, bir afet anında bu bağlantı yollarının tamamen tıkanma riskini beraberinde getirmektedir.

Sanayi altyapısı incelendiğinde, TÜPRAŞ ve MKE gibi kritik tesislerin yerleşim yerlerine çok yakın konumlanması Kırıkkale'yi endüstriyel afetler açısından birinci derece hassas yapmaktadır. Nitekim yürürlükteki IRAP raporunda belirlenen geçici barınma alanlarının endüstriyel tesislerin beş kilometrelik kaza etki çemberinin içinde kalması, hazırlık çalışmalarının henüz planlama aşamasını aşamadığına işaret etmektedir.

Literatürde yer alan klasik yer seçimi ve dağıtım çalışmalarının aksine, bu araştırmada Pisagor bulanık mantığının karar verme süreçlerine entegre edilmesi, uzman görüşlerindeki çelişkili ve belirsiz durumların daha esnek bir şekilde çözülmesini sağlamıştır. Bu doğrultuda elde edilen rota önceliklendirme haritaları, karar vericilere gerçek zamanlı afet lojistiği operasyonlarında dinamik bir rehber sunmaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Mevcut literatürdeki afet lojistiği çalışmaları ağırlıklı olarak depo yer seçimi ve dağıtım merkezlerinin optimizasyonuna (Ağdaş vd., 2014) odaklanırken, bu çalışma afet sonrasındaki dinamik ve belirsiz ulaşım ortamını Pisagor bulanık kümeleriyle modelleyerek operasyonel rota önceliklendirmesi sunması bakımından mevcut çalışmalardan ayrışmaktadır(Tümer & Eren, 2026).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Çalışma, Kırıkkale ilinin kritik savunma sanayisi ve enerji altyapısı nedeniyle yüksek endüstriyel kaza riski taşıdığını ve olası bir afet durumunda komşu illerle olan ulaşım hatlarının güvenliğinin hayati önemde olduğunu ortaya koymaktadır. Mevcut afet planlarının kağıt üzerinde kalmaması için barınma alanlarının endüstriyel risk bölgelerinin dışına taşınması, komşu illerle alternatif bağımsız ulaşım yollarının geliştirilmesi, stabilize yolların asfaltlanarak iyileştirilmesi ve AFAD dışındaki sivil toplum kuruluşlarıyla koordinasyonun sürekli kılınması gerekmektedir(Tümer & Eren, 2026).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Afet yönetimi literatüründe bu çalışma, stratejik planlama aşamasından ziyade operasyonel uygulama evresine odaklanan bir karar destek mekanizması işlevi görmektedir. Literatürdeki çalışmaların büyük bir kısmı lojistik depo yer seçimi ve kapasite planlama gibi uzun vadeli kararları ele alırken, bu makale afet anında ve hemen sonrasında yardım ekiplerinin kullanabileceği alternatif güzergahların hiyerarşik olarak önceliklendirilmesini konu edinmektedir. Özellikle Pisagor bulanık kümelerinin kullanımı, uzman görüşlerindeki öznel yargıların ve belirsizliklerin standart bulanık kümelere göre daha geniş bir üyelik derecesiyle modellenmesine imkân tanıyarak yöntemsel bir esneklik sunmaktadır. Çalışma, bölgesel bazda Kırıkkale özelinde bir risk haritası ve rota matrisi oluşturarak, afet lojistiği planlamasının dinamik doğasına uygun bir çerçeve çizmektedir.

Araştırma, önceki literatürle hem yöntem hem de kapsam açısından doğrudan bir ilişki kurmaktadır. Ağdaş ve diğerleri tarafından 2016 yılında yapılan SMAA-2 temelli dağıtım merkezi yer seçimi veya Derse tarafından 2022 yılında Ege bölgesi için gerçekleştirilen depo konumu çalışmalarıyla stratejik düzeyde paralellik gösterse de, Tümer ve Eren rotalama problemine odaklanarak literatürden ayrışmaktadır. Kırıkkale'nin endüstriyel kaza riskini vurgulayan bu çalışma, Tezcan ve arkadaşlarının 2023'te aynı il için önerdiği geçici depo yer seçimi yaklaşımını, bu depolara ulaşımı sağlayacak koridorları analiz ederek genişletmektedir. Yazarlar, geleneksel deterministik yaklaşımların afet anındaki belirsizliği açıklamadaki yetersizliğini vurgulayarak, literatürdeki 'belirsizlik altında karar verme' tartışmasına Pisagor bulanık mantığı ile katkı sağlamaktadır.

Bu çalışma, afet lojistiği taramalarında bölgesel hassasiyetlerin ve endüstriyel risklerin bir arada değerlendirilmesi gerektiğini savunan bütüncül bir yaklaşım sunmaktadır. Türkiye'nin afet yönetim planları olan TAMP ve TARAP çerçevesinde belirlenen destek illeri kavramını operasyonel bir düzleme taşıyarak, kağıt üzerindeki planların gerçek saha koşullarında nasıl uygulanabileceğine dair ampirik bir model önermektedir. Özellikle barınma alanlarının endüstriyel kaza etki bölgeleriyle çakıştırılması, literatürde sıklıkla göz ardı edilen 'ikincil afet riski' konusunu gündeme getirmektedir. Bu yönüyle makale, sadece lojistik bir optimizasyon sunmakla kalmayıp, şehir planlama ve afet riski azaltma disiplinleri arasında bir köprü kurarak akademik taramalarda disiplinlerarası bir derinlik sağlamaktadır.

Kaynakça

Ağdaş, M., Bali, Ö., & Ballı, H. (2014). Afet Lojistiği Kapsamında Dağıtım Merkezi İçin Yer Seçimi: Smaa-2 Tekniği ile Bir Uygulama. Beykoz Akademi Dergisi, 2(1), 75-94. https://doi.org/10.14514/BYK.m.21478082.2014.2/1.75-95

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal Çerçeve

Afet lojistiğinde rota seçimi, yalnızca mesafe bazlı değil, çevresel risk odaklı bir karar verme süreci gerektirir.

Yazarın çevresel risklere %59 gibi yüksek bir ağırlık vermesi, teorik modelde güvenliğin operasyonel hızın önünde tutulması gerektiğini desteklemek için kullanılır(Tümer & Eren, 2026).

Deprem ve Endüstriyel Kaza Karma Senaryolarında Dinamik Rota Önceliklendirme: Marmara Bölgesi Örneği

Araştırma sorusu: Olası bir İstanbul depremi tetikli endüstriyel kazalarda (Natech), Kocaeli-Sakarya hattındaki lojistik koridorlar Pisagor bulanık mantığı ile nasıl optimize edilebilir?
Yöntem taslağı: Makaledeki PF-AHP ve PF-TOPSIS modeli temel alınarak; sismik veriler, tehlikeli madde depoları ve gerçek zamanlı trafik yoğunluğu kriterleri modele dahil edilmelidir. Veri toplama aşamasında AFAD ve bölge sanayi odalarından uzman görüşleri alınmalı, örneklem büyüklüğü uzman panelinde görüş birliği sağlayan delphi tekniği veya veri doygunluğu ile belirlenmelidir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın çevresel risklere verdiği %59'luk ağırlık ve endüstriyel tesislerin 5 km'lik risk bölgesi analizi, Natech olaylarının lojistik planlamadaki belirleyiciliğini kanıtlamaktadır(Tümer & Eren, 2026).

Tez veya makalede kullanım · Yöntem

Pisagor Bulanık AHP ve TOPSIS yöntemleri, afet senaryolarındaki yüksek belirsizliği ve uzman yargılarındaki çelişkileri modellemede esneklik sağlar.

Araştırmanın metodolojik gerekçesi, belirsiz karar ortamlarında Pisagor bulanık kümelerinin geleneksel bulanık setlere göre üstünlüğünü savunmak için kaynak gösterilir(Tümer & Eren, 2026).

Afet Lojistiğinde Yol Bağımlılığı Sorunu: Karasal Bağlantı Noktalarında Alternatif Koridor Kapasite Analizi

Araştırma sorusu: Lojistik kavşak noktası olan illerdeki 'tek yol bağımlılığı', afet anında yardım akışını ne derecede kısıtlamaktadır ve bu risk CBS tabanlı modellerle nasıl minimize edilebilir?
Yöntem taslağı: Kırşehir, Yozgat ve Çankırı'dan gelen rotaların şehir girişindeki çakışma noktaları (rota bağımlılığı) Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) üzerinde modellenmelidir. Makaledeki kriterler (yol kalitesi, yoğunluk) CBS katmanlarına dönüştürülerek, bağımsız yeni koridor önerilerinin maliyet-etkinlik analizi yapılmalıdır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın çalışmasında tespit ettiği, komşu illerden gelen alternatiflerin bağımsız yollar oluşturamaması ve tek bir artere bağlanması bulgusu bu araştırmanın temel problematiğini oluşturur(Tümer & Eren, 2026).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Afet barınma alanlarının belirlenmesinde endüstriyel kaza etki çemberleri (Seveso direktifleri) kritik bir kriterdir.

Kırıkkale'deki barınma alanlarının endüstriyel tesislerin risk bölgeleriyle çakışması bulgusu, mevcut şehir afet planlarının eksikliklerini tartışırken ampirik kanıt olarak sunulur(Tümer & Eren, 2026).

İnsani Yardım Lojistiğinde Sivil Toplum Kuruluşları ve Kamu Koordinasyonu: Kapasite ve Rota Paylaşımı Modeli

Araştırma sorusu: AFAD ve sivil toplum kuruluşlarının (NGO) envanter ve araç kapasiteleri, ortak bir rota optimizasyon modelinde nasıl entegre edilebilir?
Yöntem taslağı: Makalede sunulan kriterlere 'organizasyonel koordinasyon' kriteri eklenmelidir. Nitel araştırma deseniyle Kızılay ve AFAD yetkilileriyle derinlemesine mülakatlar yapılarak veri toplanmalı, mülakatlardan elde edilen veriler bulanık sayılara dönüştürülerek TOPSIS analizine dahil edilmelidir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın sonuç bölümünde yaptığı, AFAD dışındaki sivil toplum kuruluşlarıyla istişarelerin yapılması ve kapasite değerlendirmesi çağrısı bu çalışma için doğrudan bir dayanak noktasıdır(Tümer & Eren, 2026).