Nicel araştırma makalesi incelemesi
DOI: 10.1371/journal.pone.0275925Üniversite Öğrencilerinin Zihinsel İyilik Halini Etkileyen Stres Etkenleri: Stresörler, Algılanan Stres ve İyilik Hali Arasındaki İlişkilerin Kesitsel İncelemesi
Yükseköğretim öğrencilerinin zihinsel iyilik hallerinde gözlenen düşüş ve artan psikolojik sıkıntılar, küresel ölçekte toplum sağlığı ve eğitim politikalarının temel tartışma alanlarından biri haline gelmiştir.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Sybren Slimmen et al.
- Yayın
- PLoS ONE
- Tarih
- 2022-11-07
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
Yükseköğretim öğrencilerinin zihinsel sağlığı ve psikolojik esnekliği, çağdaş toplum sağlığı ve eğitim yönetimi literatüründe stratejik bir öneme sahiptir. Süreğen stres deneyimi, bireylerin akademik başarılarını olumsuz etkilemenin yanı sıra duygusal tükenmişlik ve yaşam doyumunda belirgin kayıplara yol açmaktadır. Bütüncül bir bakış açısıyla ele alındığında, öğrencilerin karşı karşıya kaldığı akademik, finansal ve sosyal sorumlulukların yarattığı baskıların zihinsel iyilik haline yansıma biçimlerinin haritalandırılması gerekmektedir. Bu doğrultuda çalışma, üniversite öğrencilerinde stres kaynakları, algılanan stres düzeyi ve zihinsel iyilik hali arasındaki karmaşık etkileşimleri kavramsal bir model çerçevesinde ele alarak alandaki önemli bir teorik ve ampirik boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.
Araştırmanın amacı, temel stresörlerin (akademik baskı, ailevi durumlar, yan faaliyet baskısı ve finansal durum) algılanan stres ve zihinsel iyilik hali üzerindeki doğrudan ve dolaylı etkilerini belirlemek, algılanan stresin aracı rolünü test etmek ve kişisel kaynakların bu ilişkideki düzenleyici işlevini ortaya koymaktır. Nicel araştırmalar için kesitsel anket tasarımı benimşenmiş ve Hollanda'daki HZ Uygulamalı Bilimler Üniversitesi'nde öğrenim gören 875 öğrenciden (ortalama yaş 21,6; %62,3 kadın) geçerliği kanıtlanmış ölçme araçları (WEMWBS, PSS, Brief COPE, TIPI vb.) aracılığıyla veri toplanmıştır. Verilerin analizinde doğrusal regresyon tekniklerinin yanı sıra Hayes PROCESS eklentisi kullanılarak aracılık (Model 4) ve düzenleyicilik (Model 1) analizleri gerçekleştirilmiştir.
Bulgular, algılanan stresin zihinsel iyilik hali üzerinde güçlü ve negatif bir etkiye sahip olduğunu ve iyilik halindeki varyansın %45'ini tek başına açıkladığını göstermektedir. İncelenen tüm alt stresörler (akademik baskı, ailevi baskı, yan faaliyet baskısı ve finansal baskı) zihinsel iyilik halini olumsuz etkilemektedir. Aracılık analizleri sonuçunda, finansal baskı ve yan faaliyet baskısının zihinsel iyilik hali üzerindeki etkisinin tamamen algılanan stres üzerinden gerçekleştiği; akademik baskı ve ailevi baskının ise algılanan stres aracılığının yanında doğrudan olumsuz etkilerini de sürdürdüğü saptanmıştır. Düzenleyicilik analizlerinde ise yaklaşım odaklı başa çıkma tarzı ile duygusal denge kişilik özelliğinin, algılanan stresin zihinsel iyilik hali üzerindeki tahrip edici etkisini önemli ölçüde tamponladığı tespit edilmiştir.
Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümü, elde edilen ampirik kanıtları önceki literatürle ilişkilendirerek yükseköğretim kurumları için somut çıkarımlar sunmaktadır. Akademik baskının zihinsel iyilik hali üzerindeki en baskın stresör olarak öne çıkması, müdahale stratejilerinin öncelikle müfredat ve değerlendirme yüklerinin hafifletilmesine odaklanması gerektiğini göstermektedir. Ayrıca yaklaşım odaklı başa çıkma stratejilerinin ve psikolojik dayanıklılığın koruyucu işlevi, üniversite rehberlik servislerinin öğrencilere sorun odaklı başa çıkma becerileri kazandıran grupla müdahale programları (RCI gibi) entegre etmesinin kritik önemini ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, öğrenci ruh sağlığı politikalarının hem çevresel stresörleri azaltma hem de bireysel koruyucu kaynakları güçlendirme çift eksenli yürütülmesi gerektiğini kanıtlamaktadır.
Araştırmanın amacı
Bu çalışmanın temel amacı, üniversite öğrencilerinde akademik baskı, ailevi durumlar, yan faaliyet baskısı ve finansal durumdan oluşan alt stresörlerin algılanan stres ve zihinsel iyilik hali ile ilişkisini belirlemek; algılanan stresin bu stresörler ile iyilik hali arasındaki aracı rolünü çözümlemek ve yalnızlık, öz saygı, kişilik özellikleri ile başa çıkma tarzlarının algılanan stresin iyilik hali üzerindeki etkisini tamponlayıp tamponlamadığını incelemektir(Slimmen et al., 2022).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Bu araştırmada, üniversite öğrencilerinin maruz kaldığı çeşitli stres kaynaklarının zihinsel iyilik hali üzerindeki etkilerini ve bu süreçte algılanan stresin aracılık rolü ile kişisel kaynakların düzenleyici etkilerini incelemek amacıyla kesitsel tarama deseni benimsenmiştir(Slimmen et al., 2022).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Araştırmanın kavramsal modeli, Demerouti ve arkadaşlarının İş Talepleri-Kaynakları (Job Demands-Resources) modeli ile Gubbels ve Kappe'nin Öğrenci İyilik Hali modelinden türetilmiştir. Model, öğrencilerin maruz kaldığı çevresel stresörler (akademik, ailevi, finansal, yan faaliyet) ile kişisel kaynaklar (başa çıkma tarzları, öz saygı, kişilik) arasındaki dengenin algılanan stres üzerinden zihinsel iyilik hali üzerindeki çıktısını açıklamaktadır.
Makalenin ele aldığı literatür
Çalışma, üniversite öğrencilerinde stres ve zihinsel sağlık sorunlarını inceleyen uluslararası literatürü temel almaktadır. Özellikle tıp ve sağlık eğitimi alanındaki öğrencilerin stres düzeylerini ele alan önceki araştırmaların (örneğin Bedewy & Gabriel, Frajerman et al., He et al.) yanı sıra; iş talepleri-kaynakları kuramını öğrenci yaşamına uyarlayan (Demerouti et al., Dopmeijer) ve yaklaşım odaklı başa çıkma stratejilerinin stres üzerindeki koruyucu rolünü vurgulayan (Chao, Lazarus & Folkman) literatür tartışmaya dahil edilmiştir.
Araştırma Tasarımı
- Evren veya inceleme alanı
- Hollanda'daki bir uygulamalı bilimler üniversitesinde öğrenim gören tüm ön lisans ve lisans öğrencileri evreni oluşturmaktadır.
- Örneklem veya araştırma materyali
- Araştırma, belirtilen üniversitede öğrenim gören ve çevrimiçi anketi eksiksiz olarak yanıtlayan toplam 875 öğrenciden oluşan örneklem üzerinde gerçekleştirilmiştir.
- Veri toplama süreci
- Veriler, Kasım 2020 ile Ocak 2021 tarihleri arasında Warwick-Edinburgh Mental Wellbeing Scale, Perceived Stress Scale, Brief COPE ve ilgili stres ölçeklerini içeren çevrimiçi bir anket aracılığıyla toplanmıştır.
- Veri analiz yöntemi
- İstatistiksel analizler SPSS sürüm 27 kullanılarak yürütülmüş, değişkenler arası ilişkiler için korelasyon, doğrudan etkiler için doğrusal regresyon ve aracılık ile düzenleyicilik testleri için Hayes PROCESS makrosu uygulanmıştır.
Araştırmanın Bulguları
Algılanan stres düzeyi, zihinsel iyilik hali ile güçlü ve negatif bir ilişki sergilemekte olup, zihinsel iyilik halindeki toplam varyansın yüzde kırk beşini açıklamaktadır(Slimmen et al., 2022).
Akademik baskı, aile baskısı, yan faaliyet baskısı ve finansal baskı unsurlarının tümü zihinsel iyilik hali üzerinde doğrudan ve olumsuz bir etki yaratmaktadır(Slimmen et al., 2022).
Temel stresörlerin zihinsel iyilik hali üzerindeki etkisinde algılanan stres kısmi veya tam aracı rol oynamakta, akademik ve aile baskısı ise doğrudan etkilerini sürdürmektedir(Slimmen et al., 2022).
Yaklaşım odaklı başa çıkma tarzı ile duygusal denge kişilik özelliği, algılanan stresin zihinsel iyilik hali üzerindeki olumsuz yansımalarını hafifleten tamponlama etkisi göstermektedir(Slimmen et al., 2022).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
Yürütülen analizler, öğrencilerin deneyimlediği algılanan stres seviyesinin zihinsel iyilik halleri üzerinde yıkıcı bir baskı kurduğunu ve toplam varyansın neredeyse yarısını tek başına açıkladığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bu durum, akademik ortamdaki stres yükünün sadece geçici bir rahatsızlık olmadığını, doğrudan bireylerin psikolojik işlevselliğini ve yaşam kalitesini sarstığını kanıtlamaktadır.
Yazarlar, bu durumun arkasındaki mekanizmaları açıklarken akademik ve ailevi baskıların hem dolaylı olarak algılanan stres üzerinden hem de doğrudan zihinsel iyilik halini zedelediğini vurgulamaktadır. Öğrencilerin ders dışı etkinlikler veya finansal yükler nedeniyle yaşadığı gerilimler ise büyük ölçüde algılanan stres yoluyla etki göstererek dolaylı bir yordayıcı çerçeve çizmektedir.
Elde edilen bu sonuçlar, alanyazındaki benzer çalışmalarla kıyaslandığında, pandemi döneminin getirdiği ek belirsizliklerin öğrencileri çok daha kırılgan bir konuma getirdiğini doğrulamaktadır. Önceki araştırmalar genellikle sağlık disiplinlerindeki yüksek stres oranlarına odaklanırken, mevcut bulgular bu riskin tüm yükseköğretim kademesine yayıldığını ve genişletilmiş bir perspektifle ele alınması gerektiğini göstermektedir.
Sonuç olarak yazarlar, öğrencilerin psikolojik dayanıklılığını artırmak için yükseköğretim kurumlarında yaklaşım odaklı başa çıkma becerilerini geliştiren erken müdahale programlarının entegre edilmesini önermektedir. Akademik baskı kaynaklarının yeniden yapılandırılması ve bireysel başa çıkma kaynaklarının güçlendirilmesi, gelecekteki öğrenci refahı açısından hayati önem taşımaktadır.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Yazar, elde ettiği bulguların hemşirelik öğrencilerinde görülen yüksek stres düzeyleriyle uyumlu olduğunu, ancak mevcut örneklemde saptanan ilişkilerin önceki çalışmalardan daha güçlü çıktığını, bu durumun veri toplama sürecinin corona pandemisi dönemine denk gelmesiyle açıklanabileceğini belirtmektedir(Slimmen et al., 2022).
Araştırmacı, yaklaşım odaklı başa çıkma stratejisinin stresin olumsuz etkilerini azalttığına yönelik bulgusunun, alanyazındaki problem odaklı başa çıkmanın koruyucu rolünü vurgulayan önceki araştırmaların sonuçlarıyla birebir örtüştüğünü vurgulamaktadır(Slimmen et al., 2022).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Araştırmanın sonuçları, algılanan stresin öğrencilerin zihinsel iyilik halini tehdit eden en belirleyici unsurlardan biri olduğunu ve akademik baskının bu süreçte öncelikli rol oynadığını göstermektedir. Öğrencilerin ruh sağlığını korumak amacıyla algılanan stresin kaynağındaki baskı unsurlarının azaltılması ve yaklaşım odaklı başa çıkma becerilerinin kazandırılması acil bir gerekliliktir(Slimmen et al., 2022).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Bu akademik yayın, yükseköğretim öğrencilerinin deneyimlediği psikolojik sıkıntıların ve düşük zihinsel iyilik halinin yapısal dinamiklerini inceleyerek literatürde bütüncül bir kuramsal model sunmaktadır. Çalışma, Job Demands-Resources modeli ile Student Wellbeing modelini sentezleyerek, farklı stresörlerin algılanan stres üzerindeki dolaylı ve doğrudan yansımalarını ampirik olarak haritalandırmaktadır. Alanyazında çoğunlukla parça parça ele alınan akademik baskı, ailevi koşullar, finansal yükler ve yan faaliyet baskısı gibi unsurların ortak bir çerçevede nasıl birleştiğini gösteren öncü bir işlev üstlenmektedir.
Çalışma, önceki araştırmaların sınırlılıklarını aşarak sağlık disiplinleri dışındaki geniş öğrenci popülasyonlarında da benzer ve hatta daha derin risklerin bulunduğunu ortaya koymaktadır. Daha önceki bazı çalışmalar akademik baskının veya yalnızlığın tek başına stres üzerindeki etkilerine odaklanırken, bu makale yaklaşım odaklı başa çıkma ve duygusal denge gibi kişisel kaynakların stres ile iyilik hali arasındaki ilişkiyi nasıl düzenlediğini moderasyon analizleriyle test etmiştir. Böylece önceki literatürün bulgularını genişletmekte ve kriz dönemlerinin (pandemi gibi) bireysel kırılganlıkları nasıl tetiklediğini ampirik verilerle doğrulamaktadır.
Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu makale, öğrenci refahı araştırmalarında kullanılan ölçeklerin (WEMWBS, PSS, Brief COPE vb.) bir arada nasıl modellenebileceğine dair metodolojik bir kılavuz sunmaktadır. Stresörlerin doğrudan etkileri ile algılanan stres aracılığıyla gerçekleşen dolaylı etkilerin ayrıştırılması, gelecekteki tarama çalışmalarında hangi değişkenlerin kontrol edilmesi gerektiği konusunda net bir perspektif kazandırmaktadır. Ayrıca, üniversitelerin müfredatlarına entegre edebileceği somut psikolojik müdahale alanlarını işaret ederek teorik bilgiyi pratik uygulama stratejileriyle buluşturmaktadır.
Kaynakça
- He, F. X., Turnbull, B., Kirshbaum, M. N., Phillips, B., & Klainin-Yobas, P. (2018). Assessing stress, protective factors and psychological well-being among undergraduate nursing students. Nurse Education Today, 68, 4-12.
- Chao, R. C. L. (2011). Managing stress and maintaining well-being: Social support, problem-focused coping, and avoidant coping. Journal of Counseling & Development, 89(3), 338-348.
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Algılanan stres düzeyi, zihinsel iyilik hali ile güçlü ve negatif bir ilişki sergilemekte olup, zihinsel iyilik halindeki toplam varyansın yüzde kırk beşini açıklamaktadır.
Yükseköğretim öğrencilerinde stresin ruh sağlığı üzerindeki yıkıcı istatistiksel payını literatür taraması bölümünde kanıt olarak sunmak için kullanılır(Slimmen et al., 2022).
Akademik Baskinin Zihinsel İyilik Haline Doğrudan ve Dolayli Etkilerinin Boylamsal İncelenmesi
- Araştırma sorusu
- Üniversite öğrencilerinde akademik baskının zihinsel iyilik hali üzerindeki doğrudan ve algılanan stres aracılı dolaylı etkileri akademik yıl boyunca nasıl bir değişim göstermektedir?
- Yöntem taslağı
- Aynı üniversitenin farklı lisans programlarından güç analiziyle belirlenen temsil edici örneklemle, akademik yılın başında ve sonunda iki aşamalı anket uygulanarak veri toplanacak; veriler yapısal eşitlik modellemesiyle analiz edilecektir.
Makaleyle bağlantısı: Mevcut makalede akademik baskının zihinsel iyilik hali üzerinde hem algılanan stres aracılığıyla dolaylı hem de kalıcı bir doğrudan etki bırakması, bu ilişkinin zaman içindeki seyrinin boylamsal olarak incelenmesi yönündeki yazar çağrısından türetilmiştir(Slimmen et al., 2022).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Temel stresörlerin zihinsel iyilik hali üzerindeki etkisinde algılanan stres kısmi veya tam aracı rol oynamakta, akademik ve aile baskısı ise doğrudan etkilerini sürdürmektedir.
Kavramsal çerçeve bölümünde stresörlerin ve algılanan stresin mekanizmasını çok boyutlu bir modelle açıklamak amacıyla temel alınır(Slimmen et al., 2022).
Yakin Donem Stres Yönetimi Müdahale Programlarinin Öğrenci Dayanikliligina Etkisi
- Araştırma sorusu
- Yaklaşım odaklı başa çıkma becerilerini geliştirmeye yönelik kısa süreli müdahale programları üniversite öğrencilerinin algılanan stres düzeylerini ve zihinsel iyilik hallerini istatistiksel olarak anlamlı düzeyde artırmakta mıdır?
- Yöntem taslağı
- Deney ve kontrol gruplu ön test-son test yarı deneysel desen kullanılarak, üniversite öğrencileri arasında rastgele atamayla oluşturulan örneklem üzerinde üç seanslık yapılandırılmış grup oturumları yürütülecek ve varyans analizi ile değerlendirilecektir.
Makaleyle bağlantısı: Makale sonuçlarında yaklaşım odaklı başa çıkmanın tamponlama etkisi gösterdiği bulgusuna dayanarak ve yazarların Resilience and Coping Intervention gibi programların eğitime entegre edilmesi önerisinden hareketle tasarlanmıştır(Slimmen et al., 2022).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Yaklaşım odaklı başa çıkma tarzı ile duygusal denge kişilik özelliği, algılanan stresin zihinsel iyilik hali üzerindeki olumsuz yansımalarını hafifleten tamponlama etkisi göstermektedir.
Tartışma bölümünde bireysel kaynakların ve başa çıkma stratejilerinin koruyucu rolünü yorumlamak için referans olarak kullanılır(Slimmen et al., 2022).
Farklı Disiplinlerdeki Öğrencilerde Yan Faaliyet ve Finansal Baskilarin Karşılaştırmali Analizi
- Araştırma sorusu
- Çalışan ve öğrenci kimliğini bir arada yürüten üniversite öğrencilerinde yan faaliyet baskısı ve finansal baskının algılanan stres üzerindeki yordayıcı gücü fakültelere göre farklılık göstermekte midir?
- Yöntem taslağı
- Farklı fakültelerden tabakalı örnekleme yöntemiyle seçilen öğrencilerle kesitsel anket çalışması yürütülecek, çoklu doğrusal regresyon analizleri ve Hayes PROCESS model 4 aracılık testleri ile veriler çözümlenecektir.
Makaleyle bağlantısı: Makalede yan faaliyet baskısının en yüksek ortalamaya sahip olmasına rağmen etkisinin tamamen algılanan stres üzerinden yürüdüğü bulgusundan ve örneklem çeşitliliği sınırlılığından türetilmiştir(Slimmen et al., 2022).