Vaka çalışması incelemesi

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) Yöntemiyle Kentsel Dönüşüm Uygulamalarının Analizi (Kırıkkale Çalılıöz Mahallesi Örneği)

Kentsel dönüşüm, hızlı kentleşme süreçlerinde çöküntüye uğrayan alanların iyileştirilmesi ve afet risklerinin azaltılması amacını taşır. Türkiye'de 2012 yılında yürürlüğe giren yasal çerçeveyle hız kazanan uygulamalar, sıklıkla bölge ölçeği yerine parsel bazlı bina yenileme şeklinde gerçekleşmektedir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Volkan Gönen & Arzu Çağlar
Yayın: ArtGRID - Journal of Architecture Engineering and Fine Arts
Tarih: 2024-12-31
DOI: 10.57165/artgrid.1515300

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Kentsel alanların zamansal süreçte fiziksel ve işlevsel açıdan bozulması, afet risklerinin bertaraf edilmesi ve sağlıklı yaşam çevrelerinin oluşturulması gerekliliği, kentsel dönüşüm uygulamalarını modern kent planlamasının merkezine taşımıştır. Türkiye'deki kentleşme deneyiminde, özellikle 1980 sonrası dönemde ve 2012 yılında yürürlüğe giren yasal düzenlemeler doğrultusunda hız kazanan dönüşüm hareketleri, plansız gelişen konut stoğunun yenilenmesini hedeflemiştir. Ancak bütüncül ve bölge ölçekli planlama yerine parsel/bina bazında yürütülen uygulamalar, kentlerin altyapı ve sosyal donatı dengesini doğrudan etkilemektedir. Bu çalışma, Kırıkkale kent merkezindeki riskli yapı yoğunluğunu tespit etmek ve kentsel dönüşüm uygulamalarının alan ölçeğindeki mekânsal ve sosyal sonuçlarını Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) yöntemleriyle çözümlemek amacıyla kurgulanmıştır.

Araştırmada nitel ve nicel mekânsal veri analizlerini içeren üç aşamalı bir yöntem izlenmiştir. İlk aşamada, Kırıkkale Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü ile Kırıkkale Belediyesi'nden kent merkezindeki riskli yapılara ilişkin resmi veri ve envanterler temin edilmiştir. İkinci aşamada elde edilen veriler doğrultusunda merkez ilçede riskli bina sayısının en yüksek olduğu Çalılıöz Mahallesi çalışma alanı olarak belirlenmiştir. Üçüncü aşamada ise zamansal uydu görüntüleri (2002, 2010, 2020 ve 2023 yılları) ile CBS yazılımları kullanılarak haritalama, çakıştırma ve mekânsal analiz işlemleri gerçekleştirilmiştir. Mahalledeki 391 konut yapısının 198'inin riskli yapı statüsünde olduğu belirlenmiş ve bu binaların kat adetleri, yapım sistemleri ve arazi kullanım durumları coğrafi veritabanına aktarılmıştır.

Elde edilen bulgular, Çalılıöz Mahallesi'nin Kırıkkale il genelinde riskli yapı stokunun en yoğun toplandığı alan olduğunu göstermektedir. Mahallede bulunan 198 riskli konutun 105'i yığma, 74'ü ahşap/kerpiç ve 19'u betonarme yapım sistemine sahiptir. Kentsel dönüşüm uygulamaları kapsamında bu riskli binaların 191'i yıkılarak yeniden inşa edilmiş, yüzde 49,1 oranında bir dönüşüm gerçekleşmiştir. Uygulamalar müteahhitler aracılığıyla kat karşılığı ve bina bazlı yık-yap yöntemiyle yürütülmüştür. Önceden tek katlı veya zemin+2 katlı olan binaların yerini zemin+3 ve zemin+4 katlı yapıların almasıyla birlikte mahallenin fiziki estetiğinde iyileşme sağlanmış, ancak bina ve nüfus yoğunluğunda belirgin bir artış yaşanmıştır. Bu yoğunlaşma, mahalle ölçeğinde sağlık tesisleri, eğitim alanları, otopark ve yeşil alan gibi sosyal ve teknik donatılarda ciddi yetersizliklere yol açmıştır.

Çalışma, bütüncül bir master plan olmaksızın parsel bazında yürütülen kentsel dönüşüm uygulamalarının mekânsal ve sosyal donatı dengesi üzerindeki olumsuz yansımalarını somut verilerle ortaya koymaktadır. Yapı stoğunun yenilenmesi afet riskini azaltmakla birlikte, sosyal ve teknik altyapı yatırımlarıyla desteklenmeyen müteahhit odaklı dönüşümlerin sürdürülebilir mahalle modelleri yaratamadığı görülmüştür. Bu durum, Türkiye'deki orta ölçekli kentlerde uygulanan kentsel dönüşüm politikalarının bölgesel ve ada bazlı bir yaklaşımla yeniden ele alınması gerektiğini göstermektedir. Literatür taraması açısından araştırma, CBS tabanlı mekânsal analizlerin kentsel dönüşüm izleme süreçlerindeki etkinliğini ve veri entegrasyonu kapasitesini göstererek gelecek araştırmalara metodolojik bir zemin sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, 2000-2023 yılları arasında Kırıkkale il merkezinde kentsel dönüşüm geçiren ve riskli yapı sayısı en yüksek olan Çalılıöz Mahallesi'ndeki uygulamaları Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve uydu görüntüleri aracılığıyla incelemek ve mekânsal değişimi analiz etmektir(Gönen & Çağlar, 2024).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, Kırıkkale il merkezindeki kentsel dönüşüm süreçlerini Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve uzaktan algılama teknikleri kullanarak üç aşamalı bir metodoloji ile analiz etmektedir. Araştırma tasarımı, resmi kurumlardan veri temini, en riskli mahallenin mekânsal tespiti ve 2002-2023 yıllarını kapsayan uydu görüntüleri üzerinden değişim analizini içermektedir(Gönen & Çağlar, 2024).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, kentsel dönüşümü fiziksel köhneme, afet riski azaltımı ve mekânsal yenilenme kavramları çerçevesinde ele almaktadır. Kentsel dönüşüm yöntemlerinden bina bazlı yenileme ve yık-yap yaklaşımı teorik arka planı oluşturmakta; mekânsal analiz aracı olarak Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve uzaktan algılama tekniklerinin veri entegrasyonu kapasitesine dayanmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Literatürde kentsel dönüşümün tarihsel gelişimi, dönüşüm yöntemleri (yenileme, iyileştirme, koruma, soylulaştırma, dolgu geliştirme) ve CBS teknolojilerinin mekânsal karar destek sistemlerindeki rolü incelenmektedir. Erbulak (2023), Eyidiker (2021), Yılmaz (2019), Tekeli (2011), Keleş (1998) ve Longley vd. (2005) gibi araştırmacıların kuramsal ve ampirik tanımlamalarına başvurulmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Kırıkkale il merkezi sınırları içerisinde yer alan tüm mahalleler ve bu mahallelerdeki yapı stoğu.
Örneklem veya araştırma materyali: Kırıkkale merkez ilçede riskli yapı sayısı en yüksek olduğu saptanan Çalılıöz Mahallesi ve mahalledeki 391 konut.
Veri toplama süreci: Kırıkkale Belediyesi ile Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü'nden alınan riskli yapı verileri, Google Earth programından elde edilen 2002, 2010, 2020 ve 2023 yılları uydu görüntüleri.
Veri analiz yöntemi: CBS tabanlı haritalama, zamansal uydu görüntüsü karşılaştırması (uzaktan algılama), yapı ve nüfus yoğunluğu hesaplamaları ile mekânsal istatistiksel analizler.

Kentsel dönüşümCoğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)Riskli yapıYapı yoğunluğuSosyal donatı alanlarıNüfus artışı

Araştırmanın Bulguları

Yapılan CBS analizleri sonuçunda Kırıkkale il merkezinde riskli yapı yoğunluğunun en fazla olduğu bölgenin Çalılıöz Mahallesi olduğu belirlenmiş; mahalledeki 391 konuttan 198'inin riskli statüsünde olduğu ve bunların büyük kısmının yıkıldığı saptanmıştır(Gönen & Çağlar, 2024).

İncelenen bölgedeki riskli yapıların inşaat sistemleri incelendiğinde, binaların yüzde 16'sının yığma, yüzde 19'unun ahşap veya kerpiç, yüzde 17'sinin ise betonarme sistemle inşa edilmiş olduğu verisine ulaşılmıştır(Gönen & Çağlar, 2024).

Kentsel dönüşüm öncesinde çoğunlukla tek katlı veya zemin artı bir katlı olan riskli yapıların yerine, dönüşüm sonrasında zemin artı üç ve üzeri katlı binaların inşa edildiği, bu durumun mahalledeki yapı stoğu karakterini tamamen değiştirdiği görülmüştür(Gönen & Çağlar, 2024).

Uygulamaların parsel bazlı 'yık-yap' yöntemiyle ve yükleniciler aracılığıyla yürütülmesi nedeniyle mahallede bina ve nüfus yoğunluğu artmış; ancak bu artışa rağmen eğitim, sağlık ve sosyal tesis gibi donatı alanlarının yetersiz kaldığı tespit edilmiştir(Gönen & Çağlar, 2024).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Yapılan analizler, Çalılıöz Mahallesi'ndeki kentsel dönüşümün yapı stoğu üzerindeki radikal değişimini ortaya koymaktadır. Özellikle tek katlı ve riskli yapıların yerini zemin artı dört kata varan yüksek yoğunluklu binalara bırakması, bölgenin fiziksel çehresini estetik olarak modernize etmiştir.

Yazarlar bu değişimi, dönüşümün bölgesel veya ada bazlı bir plan yerine parsel bazlı ve yüklenici odaklı yürütülmesine bağlamaktadır. 'Yık-yap' olarak adlandırılan bu yaklaşım, yapıların yenilenmesini sağlarken aynı zamanda kontrolsüz bir nüfus artışını beraberinde getirmiştir.

Literatürdeki ideal kentsel dönüşüm tanımlarıyla kıyaslandığında, Çalılıöz'deki uygulamanın sosyal sürdürülebilirlik açısından eksikleri olduğu vurgulanmaktadır. Özellikle eğitim ve sağlık tesislerinin artan nüfusun gerisinde kalması, mekânsal planlamanın donatı ayağının zayıf olduğunu göstermektedir.

Sonuç olarak çalışma, CBS yönteminin bu tür kentsel değişimleri izlemedeki etkinliğini kanıtlarken, bütüncül bir şehir plancılığı yaklaşımı olmadan gerçekleştirilen dönüşümlerin teknik ve sosyal altyapı sorunlarını derinleştirdiğine işaret etmektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazarlar, Tekeli tarafından tanımlanan ideal kentsel dönüşümün sosyal ve kültürel düzeyi artırma hedefini Çalılıöz örneğiyle karşılaştırmakta ve bölgedeki uygulamanın bu geniş kapsamlı iyileştirmeyi sunamadığını belirtmektedir(Gönen & Çağlar, 2024).

Çalışmada Erbulak'ın vurguladığı sürdürülebilir mahalle modelinin aksine, Çalılıöz'deki dönüşümün otopark, teknik altyapı ve sosyal donatı ihtiyaçlarını tam olarak karşılayamadığı için sürdürülebilir bir model oluşturamadığı tartışılmaktadır(Gönen & Çağlar, 2024).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Çalılıöz Mahallesi'ndeki kentsel dönüşüm süreci mahallenin fiziksel görünümünü modernleştirmiş olsa da parsel bazlı uygulamalar nüfus yoğunluğunu artırarak sosyal donatı ve altyapı yetersizliğine yol açmıştır. Mevcut durum, bütüncül bir planlama eksikliği nedeniyle sürdürülebilir bir kentsel model sunmaktan uzaktır(Gönen & Çağlar, 2024).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, Türkiye'de kentsel dönüşüm süreçlerinin genellikle büyükşehirler odağında incelenmesine karşılık, orta ölçekli kentlerdeki parsel bazlı dönüşüm uygulamalarının mekânsal ve yapısal sonuçlarını Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) aracılığıyla ortaya koyması bakımından literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Kırıkkale Çalılıöz Mahallesi özelinde gerçekleştirilen bu analiz, 'yık-yap' modeliyle yürütülen dönüşüm faaliyetlerinin kentsel donatı alanları ve nüfus yoğunluğu üzerindeki olumsuz etkilerini somut veriler ve mekânsal haritalar eşliğinde inceleyerek planlama literatürüne pratik bir katkı sunar.

Çalışma, kentsel dönüşümün tarihsel ve kuramsal arka planını ele alırken Eyidiker (2021), Yılmaz (2019) ve Erbulak (2023) gibi araştırmacıların kentsel yenileme, sürdürülebilirlik ve yapısal rehabilitasyon üzerine geliştirdikleri kavramsal tanımlardan faydalanmaktadır. Önceki çalışmaların teorik düzeyde bıraktığı veya büyük metropollerde incelediği parsel bazlı dönüşümün olumsuz altyapısal ve sosyal donatı etkilerini, Kırıkkale gibi gelişmekte olan bir sanayi kentinin mahalle ölçeğine indirgeyerek test etmekte ve literatürdeki mevcut ampirik bulguları genişletmektedir.

Çalışma, kentsel dönüşüm alanında yapılacak literatür taramaları için CBS'nin mekânsal izleme ve karar destek süreçlerindeki rolünü gösteren güçlü bir örnek oluşturmaktadır. Dönüşüm öncesi ve sonrası çok zamanlı uydu görüntülerini (2002-2023) analiz ederek, parsel bazlı kontrolsüz kat artışının kent bütünündeki donatı dengesini nasıl bozduğunu metodolojik olarak ortaya koyar. Bu yönüyle, kentsel planlama, coğrafi bilgi bilimleri ve yerel yönetim politikaları arasındaki disiplinler arası etkileşimi kurmak isteyen araştırmacılara sistematik ve güncel bir referans kaynağı sağlamaktadır.

Kaynakça

Tekeli, I. (2011). City, urbanization and turkey experience, city, citizens' rights, urbanization and urban transformation, İlhan Tekeli Collected Works.20, Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
Erbulak, A. (2023). An Evaluation on Sustainable Urban Suggested Model: İzmir-Uzundere. Izmir Katip Çelebi University, Institute of Science and Technology.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Parsel bazlı kentsel dönüşüm uygulamaları, bölgesel planlama eksikliği nedeniyle sosyal donatı alanlarında yetersizliklere yol açmaktadır.

Bu makale, Kırıkkale Çalılıöz Mahallesi'nde parsel bazlı 'yık-yap' projeleri sonuçunda nüfus yoğunluğunun artmasına rağmen donatı alanlarının (sağlık ve eğitim tesisleri) yetersiz kaldığını doğrudan ampirik verilerle kanıtlamak için kullanılabilir(Gönen & Çağlar, 2024).

Orta Ölçekli Kentlerde Parsel Bazlı Kentsel Dönüşümün Sosyal Donatı Dengesi Üzerindeki Etkisi: Kırıkkale İli Örneği

Araştırma sorusu: Kırıkkale ilinde parsel bazlı kentsel dönüşüm süreçlerinde artan nüfus yoğunluğu ile mevcut sosyal donatı alanları (yeşil alanlar, eğitim ve sağlık tesisleri) arasındaki dengesizlik mekânsal olarak nasıl dağılmaktadır?
Yöntem taslağı: CBS tabanlı bir mekânsal analiz tasarımı kullanılacaktır. Kırıkkale'deki dönüşüm geçiren mahallelerin tamamından elde edilen parsel verileri ve belediye nüfus kayıtları CBS ortamına aktarılacaktır. Donatı alanlarının erişilebilirliği ve yeterliliği tampon bölge (buffer) ve ağ analizleri (network analysis) yöntemleriyle ölçülerek mekânsal dengesizlikler haritalandırılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Çalılıöz Mahallesi'nde dönüşüm sonrasında eğitim ve sağlık alanlarının yetersiz kaldığı, nüfus artışına rağmen sosyal alanların planlanmadığı bulgusundan (Örn. bir sağlık ocağının kapatılması) esinlenilmiştir(Gönen & Çağlar, 2024).

Tez veya makalede kullanım · method

Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ve uzaktan algılama yöntemleri, kentsel dönüşüm süreçlerindeki zamansal ve mekânsal değişimleri izlemek için etkin araçlardır.

Yöntem bölümünde, uydu görüntülerinin CBS platformuna aktarılarak yıllara göre bina yoğunluğu ve mülkiyet durumlarının analiz edilmesine dair pratik adımlar bu makalenin metodolojisi referans gösterilerek açıklanabilir(Gönen & Çağlar, 2024).

Afet Riski Altındaki Konutlarda Yapısal Dönüşüm Kararlarını Etkileyen Faktörlerin CBS Destekli Analizi

Araştırma sorusu: Maliklerin kentsel dönüşüme başvuru kararları ile riskli binaların yapısal özellikleri (yığma, ahşap, betonarme) ve coğrafi konumları arasında nasıl bir ilişki vardır?
Yöntem taslağı: Mekânsal istatistiksel analiz tasarımı benimsenecektir. Kırıkkale genelinde tespit edilen 1324 riskli binanın yapı malzemesi, kat sayısı, ana arterlere yakınlığı ve mülkiyet sahipliği verileri toplanacaktır. Bu veriler lojistik regresyon analiziyle incelenerek, hangi yapısal ve mekânsal özelliklerin dönüşüm sürecini hızlandırdığı veya engellediği modellenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin riskli binaların yapı türlerine (yığma, ahşap, betonarme) ve mülkiyet sahiplerinin yüklenicilerle anlaşma biçimlerine dair sunduğu istatistiki ve mekânsal verilerden yola çıkılmıştır(Gönen & Çağlar, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Kentsel dönüşüm uygulamalarının başarıya ulaşması için sadece fiziksel yenilenme değil, donatı alanlarının da entegre edildiği sürdürülebilir bir planlama gereklidir.

Tartışma bölümünde, kentsel dönüşümün sadece binaların yenilenmesinden ibaret olamayacağı, aksi takdirde altyapı ve sosyal donatı krizleri yaratacağı argümanını desteklemek üzere Çalılıöz örneğindeki bulgular tartışmaya dahil edilebilir(Gönen & Çağlar, 2024).

Kentsel Dönüşüm Alanlarında Çok Zamanlı Uydu Görüntüleri ile Yeşil Alan Değişiminin İzlenmesi

Araştırma sorusu: 2012 yılından itibaren uygulanan kentsel dönüşüm projeleri, Çalılıöz ve benzeri yoğun mahallelerdeki açık-yeşil alan miktarını ve mekânsal dağılımını zamansal olarak nasıl etkilemiştir?
Yöntem taslağı: Uzaktan algılama ve CBS tabanlı zamansal analiz tasarımıdır. 2012, 2016, 2020 ve 2024 yıllarına ait yüksek çözünürlüklü uydu görüntüleri üzerinden NDVI (Normalleştirilmiş Fark Bitki Örtüsü İndeksi) analizi yapılarak yeşil alan miktarındaki değişim pikseller bazında hesaplanacak, imar planlarındaki yeşil alan fiili durumlarıyla karşılaştırılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalede 2002, 2010, 2020 ve 2023 yıllarına ait uydu görüntüleri üzerinden yapılan mekânsal yoğunlaşma ve yeşil alan gözlemlerinin nicel ve daha hassas uzaktan algılama yöntemleriyle geliştirilmesi ihtiyacından türetilmiştir(Gönen & Çağlar, 2024).