COVID-19 Döneminde Afrika Darbeleri: Güncel Bir Tarihsel ve Yapısal Analiz

Afrika kıtası, 1946'dan bu yana 222 darbe girişimi ile dünyadaki en istikrarsız bölgelerden biri olma özelliğini korumaktadır. Soğuk Savaş sonrası dönemde demokratik normların yükselişiyle birlikte müdahalelerde geçici bir azalma yaşansa da, 2020-2022 yılları arasındaki süreçte askeri müdahalelerin sayısında dramatik bir artış gözlemlenmiştir. Bu dönemde Mali, Sudan, Gine, Çad ve Burkina Faso gibi ülkelerde gerçekleşen başarılı darbeler, literatürde darbe bulaşıcılığı ve demokratik gerileme kavramlarının yeniden tartışılmasına neden olmuştur. COVID-19 pandemisinin yarattığı ekonomik daralmanın da bu siyasi çalkantılara zemin hazırladığı düşünülmektedir. Makale, bu modern darbe dalgasının nedenlerini anlayabilmek için on bir ayrı vakayı derinlemesine bir tarihsel perspektifle ele alarak küresel bir karşılaştırma sunmaktadır.

Araştırmanın temel amacı, Ağustos 2020 ile Kasım 2022 tarihleri arasında Afrika'da yaşanan on bir darbe girişimini sistematik bir anlatı senteziyle çözümlemek ve bu artışın nedensel faktörlerini belirlemektir. Çalışmada nitel bir araştırma tasarımı benimsenmiş; Colpus veri setinden yararlanılarak vakalar üzerinden karşılaştırmalı bir güncel tarih analizi yürütülmüştür. Yazarlar, darbelerin bölgesel bir bulaşıcılık etkisiyle mi yayıldığını yoksa her ülkenin kendi içsel sosyo-ekonomik şartlarından mı kaynaklandığını sörgülamaktadır. Yöntem olarak hem kronolojik anlatılara hem de makro-ekonomik verilere yer verilerek, darbelerin gerçekleştiği ülkelerin ortak yapısal özellikleri incelenmiştir. Bu sayede, askeri müdahalelerin tetikleyicileri ile uzun vadeli kuramsal eğilimler arasında bir köprü kurulması hedeflenmektedir.

Analiz sonuçları, incelenen dönemdeki darbe girişimlerinin ardındaki temel motivasyonların ülkeye özgü dinamiklere dayandığını göstermektedir. Yazarlar, darbe bulaşıcılığı hipotezini destekleyecek doğrudan kanıtların sınırlı olduğunu; buna karşın yoksulluk, darbe geçmişi ve demokratik konsolidasyon sorunlarının belirleyici olduğunu saptamıştır. Özellikle Batı Afrika'daki (Mali ve Burkina Faso) vakalarda, başarısız güvenlik politikaları ve İslamcı isyanlarla mücadeledeki yetersizliklerin ordu içindeki huzursuzluğu tetiklediği görülmektedir. Sudan ve Çad vakalarında ise daha çok rejim bekası ve elit içi güç mücadelelerinin ön planda olduğu, darbelerin genellikle kırılgan sivil-asker ortaklıklarını hedef aldığı belirlenmiştir. Ayrıca, müdahalelerin yüzde 92 gibi ezici bir oranla Afrika'da yoğunlaşması bölgenin yapısal kırılganlığını kanıtlamaktadır.

Çalışmanın literatüre sağladığı temel katkı, 2020 sonrası darbe salgını olarak adlandırılan süreci ampirik veriler ve tarihsel anlatılarla ilişkilendirerek kapsamlı bir haritalandırma sunmasıdır. Afrika'nın küresel darbelerin merkezi haline gelmesi, kıtadaki ekonomik kırılganlıkların ve güvenlik açıklarının uluslararası darbe karşıtı normlardan daha baskın hale geldiğine işaret etmektedir. Yazarlar, gelecekteki araştırmalar için darbe döngülerinin kırılmasında ekonomik kalkınmanın ve kurumların güçlendirilmesinin seçim süreçlerinden daha öncelikli olabileceğini savunmaktadır. Bu makale, Afrika siyaseti, sivil-asker ilişkileri ve demokratikleşme süreçleri üzerine çalışan araştırmacılar için hem metodolojik hem de kuramsal açıdan zengin bir başvuru kaynağı teşkil etmektedir. Bölgesel örgütlerin darbe karşıtı tutumlarının yeniden gözden geçirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.