Karma yöntem araştırması incelemesi
Düşük ve orta gelirli ülkelerde çocukluk çağı aşı kapsayıcılığının artırılması, küresel kamu sağlığı hedefleri ve Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları açısından kritik bir öneme sahiptir. Nijerya gibi gelişmekte olan ülkelerde aşı kapsayıcılığının yetersiz kalması hem sağlık hizmeti sunumundan hem de toplumsal talep eksikliğinden kaynaklanmaktadır.
Aşılama, çocuk ölümlerini azaltmada ve kamu sağlığını korumada son derece etkili bir müdahale olmasına rağmen, düşük ve orta gelirli ülkelerde aşı kapsayıcılığı istenen düzeylere ulaşamamaktadır. Nijerya'nın Niger Deltası bölgesinde zorlu coğrafi yapı, güvenlik problemleri ve ulaşım güçlükleri aşı sunumunu kısıtlarken; bilgi eksikliği, yanlış inanışlar, sağlık sistemine duyulan güvensizlik ve olumsuz toplumsal etkiler aşı talebini ciddi şekilde baskılamaktadır. Bakım verenlerin aşı takvimini tamamlamaması veya çocuklarına hiç aşı yaptırmaması, aşıyla önlenebilir hastalıkların yayılmasına zemin hazırlamaktadır. Bu çalışma, söz konusu talep engellerini aşmak amacıyla toplum katılımını ve insan odaklı tasarım ilkelerini temel alan katılımcı bir müdahale modelinin etkisini incelemektedir.
Araştırma, Bayelsa ve Rivers eyaletlerinde yer alan 18 öncelikli toplulukta Kasım 2019 ile Mayıs 2021 tarihleri arasında yürütülen yarı deneysel Öncesi-Sonrası müdahale tasarımına dayanmaktadır. Yöntem kapsamında nicel ve nitel verilerin birlikte toplandığı karma yaklaşım benimsenmiştir. Müdahale öncesinde 216 kadınla yürütülen 18 odak grup görüşmesi (FGD) aracılığıyla aşı engelleri saptanmış ve tiyatro senaryolarına temel oluşturan farkındalık, güven, motivasyon ve eylem temaları belirlenmiştir. Lot Quality Assurance Sampling (LQAS) yöntemiyle seçilen 180 hanehalkından müdahale öncesi, ortası ve sonrasında veri toplanmıştır. Yerel bakım verenlerden seçilen 217 kişiye rutin aşılama ve tiyatro performansı eğitimi verilerek toplumsal şampiyonlar yetiştirilmiş, 29 tiyatro gösterimi gerçekleştirilmiştir.
Bulgular, müdahale öncesinde yürütülen odak grup görüşmelerinde aşıların felce veya ölüme yol açtığına dair yanlış inanışların ve yan etki korkularının yaygın olduğunu göstermiştir. Eğitime katılan 217 bakım verenin %72'si eğitim sonrası bilgi düzeyini belirgin şekilde artırmıştır. Toplam 2.258 kadının katıldığı 29 tiyatro gösteriminde katılımcıların %84.2'si gösterimden memnun kaldığını ve %82.4'ü aşı kabulünün arttığını beyan etmiştir. Gösterimler sırasında 270 çocuk aşılanmış, bunların %23'ünü daha önce hiç aşılanmamış sıfır doz çocuklar oluşturmuştur. Hanehalkı izleme taramaları sonuçunda, müdahale topluluklarındaki tam immunization oranının başlangıçtaki %46 seviyesinden müdahale sonunda %84 seviyesine yükseldiği saptanmıştır.
Çalışmanın sonuçları, toplumsal katılım ve insan odaklı tasarım ilkesine dayanan tiyatro müdahalelerinin aşı kararsızlığını azaltmada son derece etkili bir yaklaşım olduğunu ortaya koymaktadır. Geleneksel sağlık eğitimi yöntemlerinin ötesine geçilerek duygusal bağ kuran hikayelerin ve yerel aktörlerin sürece dahil edilmesi, aşı arayışını bir kamu hakkı bilincine dönüştürmüştür. Niteliksel bulgular ile nicel çıktılar arasındaki uyum, katılımcı tiyatronun toplumsal normları değiştirme gücünü doğrulamaktadır. Bu çalışma, benzer coğrafi ve sosyo-kültürel engellere sahip gelişmekte olan bölgelerde aşı talebi oluşturma stratejilerinin tasarlanması ve uygulanması açısından literatüre somut ve uygulanabilir bir model sunmaktadır.
Nijerya'nın Niger Deltası bölgesinde yer alan Bayelsa ve Rivers eyaletlerindeki bakım verenleri aşılar ve aşıyla önlenebilir hastalıklar konusunda eğitmek, toplum tiyatrosu ve insan odaklı güven inşa süreçleri aracılığıyla aşı hizmetlerini bir hak olarak talep etmelerini sağlamaktır(Kaduru et al., 2023, s. 3).
Bu çalışma, Nijerya'nın Niger Deltası bölgesindeki iki eyalette aşı talebini, kabulünü ve alımını artırmak amacıyla yarı deneysel bir müdahale deseni olan öncesi-sonrası karşılaştırmalı tasarımını kullanmıştır. İnsan odaklı tasarım ilkelerine dayanan 'Aşı İçin Toplum Tiyatrosu' (CT4I) modeli ile yerel hikayeler ve kültürel ögeler tiyatro performansları aracılığıyla topluluklara aktarılmıştır(Kaduru et al., 2023, s. 3).
Çalışma, insan odaklı tasarım (Human-Centered Design - HCD) yaklaşımını, davranışsal değişim iletişimi ve duygu odaklı hikaye anlatıcılığı kuramlarıyla harmanlamaktadır. HCD çerçevasındaki keşfet, tanımla, geliştir ve sun evreleri; huşu, mizah, gurur ve aile sevgisi gibi evrensel duyguları tetikleyen tiyatro sahneleriyle birleştirilerek toplumsal normların ve aşı arayış davranışlarının dönüştürülmesi hedeflenmiştir.
Makale, çocukluk çağı aşılamalarının küresel sağlık ve ekonomik etkilerini inceleyen Ozawa ve arkadaşları ile Feikin ve arkadaşlarının çalışmalarına dayanmaktadır. Aşı kararsızlığının ve hizmet aksamalarının talep ile tedarik yönlü nedenlerini açıklayan Larson, Dube ve Shea'nın literatüründen faydalanılmaktadır. Ayrıca, toplumsal katılım ve davranış değişikliği iletişiminde toplum tiyatrosunun rolünü vurgulayan GRISP raporu ile Sloman, Rashid ve Pestana'nın araştırmalarına atıfta bulunulmaktadır.
Rutin aşılama ve tiyatro performansı konusunda eğitilen ve oyunlarda rol alan 217 bakım verenden %72'si, eğitim sonrasında uygulanan testlerde bilgi düzeylerinde anlamlı bir artış göstermiştir(Kaduru et al., 2023).
Toplum tiyatrosu müdahalesi sonrasında topluluklardaki tam aşılı çocukların oranı başlangıçtaki %46 seviyesinden bitişte %84 seviyesine yükselirken, sıfır doz çocukların oranı %9 oranında azalmıştır(Kaduru et al., 2023).
Nitel odak grup görüşmelerinde ortaya çıkan güven sorunlarının aksine nicel anketlerde aşı eksikliğinin doğrudan bir nedeni olarak güvensizliğin belirtilmemesi, COVID-19 döneminde hükümete ve kurumlara karşı gelişen genel güvensizlik hissinin nitel görüşmelerde daha derinlemesine ifade bulduğunu göstermektedir(Kaduru et al., 2023, s. 10).
İnsan odaklı tasarım yaklaşımıyla kurgulanan ve yerel dilde sunulan tiyatro gösterimleri, bakım verenlerin bilgi eksikliğini ve motivasyonsuzluğunu azaltarak aşılama hizmetlerine yönelik talebin kalıcı bir hak olarak görülmesini desteklemiştir(Kaduru et al., 2023, s. 11).
Yapılan araştırma, toplum tiyatrosu odaklı müdahalenin hedef topluluklardaki çocukların tam aşılama oranını %46'dan %84'e çıkararak aşı talebini canlandırmada son derece güçlü bir potansiyele sahip olduğunu göstermektedir. Ayrıca eğitim alan ve performans sergileyen yerel bakım verenlerin aşı konusundaki bilgi düzeylerinde meydana gelen %72'lik artış, akran temelli eğitimin kalıcı öğrenme üzerindeki önemini kanıtlamaktadır.
Yazarlar bu çarpıcı başarıyı, klasik yukarıdan aşağıya yürütülen sağlık iletimi modellerinin aksine, insan odaklı tasarım yaklaşımının getirdiği yerel sahiplenme duygusuna bağlamaktadır. Bakım verenlerin sadece izleyici değil, aynı zamanda oyunların ortak yaratıcısı ve oyuncusu konumuna getirilmesi, topluluk içindeki direnç mekanizmalarını kırarak aşılama hizmetlerine erişimi duygusal düzeyde bir hak arayışına dönüştürmüştür.
Elde edilen sonuçlar, literatürdeki davranışsal değişim iletişimi ve katılımcı tiyatro uygulamalarıyla tam bir uyum sergilemektedir. Nitekim tiyatronun empati, mizah ve toplumsal gurur gibi evrensel duyguları harekete geçirme gücü, aşı kararsızlığı ve yanlış inanışlar gibi psikolojik ve sosyo-kültürel engellerin aşılmasında standart broşür ve bilgi kampanyalarından daha etkili bir araç sunduğunu ortaya koymaktadır.
Çalışmanın pandemi gibi zorlu bir dönemde ve ulaşımı zor nehir bölgelerinde yürütülmüş olması, geliştirilen CT4I modelinin kriz koşullarında bile esnek ve sürdürülebilir çözümler üretebildiğini göstermektedir. Bu bağlamda, aşı talebini artırmaya yönelik müdahalelerin sadece tedarik zinciri iyileştirmelerine değil, güven inşasını temel alan sosyal destek mekanizmalarına da yoğunlaşması gerektiği açıkça ortaya konmaktadır.
Yazarlar, bilgi eksikliği, yanlış inanışlar ve aşılama takvimine dair farkındalık yetersizliğinin aşı talebini engelleyen temel unsurlar olduğunu ortaya koyan bulgularını, gelişmekte olan ülkelerde çocukluk çağı aşı talebini artırmaya yönelik sistematik inceleme sunan Shea ve arkadaşlarının çalışması ile paralellik kurarak tartışmaktadır(Kaduru et al., 2023, s. 11).
Çalışmada odak grup görüşmelerinde dile getirilen kurumsal güvensizlik olgusu, Nijerya bağlamında COVID-19 aşı kararsızlığı ile hükümete duyulan güven arasındaki ilişkiyi inceleyen Sato'nun çalışmasıyla ilişkilendirilerek, pandeminin yarattığı komplo teorilerinin kamu kurumlarına olan inancı zayıflattığı tespitiyle desteklenmiştir(Kaduru et al., 2023, s. 10).
İnsan odaklı tasarım ve toplum tiyatrosu modeli, bakım verenlerin aşılama konusundaki bilgi düzeylerini artırmada, aşı kabulünü güçlendirmede ve sıfır doz çocuk oranlarını azaltmada son derece etkili bir yöntemdir. Toplulukların sürecin her aşamasına aktif katılımı ve yerel dilde hikayeleştirme tekniklerinin kullanılması, aşı kararsızlığı gibi küresel sağlık sorunlarının yerel ve sürdürülebilir çözümlerle ele alınabileceğini göstermektedir(Kaduru et al., 2023, s. 11).
Bu makale literatürde, düşük ve orta gelirli ülkelerdeki çocukluk çağı aşılama eksikliğini çözmede yenilikçi ve katılımcı bir sosyal iletişim modelini ampirik düzeyde test etme işlevi görmektedir. Klasik, yukarıdan aşağıya yürütülen ve yalnızca teknik bilgilendirmeye dayanan sağlık kampanyalarının yetersiz kaldığı noktalarda, toplumun bizzat sürecin tasarımcısı ve oyuncusu olduğu insan odaklı bir yaklaşım sunmaktadır. Sosyal normları, duygusal bağları ve toplumsal değerleri (gurur, sevgi, hayranlık) temel alan bu model, sağlık hizmetlerinin sadece bir arz meselesi değil, aynı zamanda talep ve güven inşasıyla sürdürülebilir kılınacak toplumsal bir hak olduğunu literatüre kabul ettirmektedir.
Çalışma, sağlıkta davranışsal değişim iletişimi ve katılımcı tiyatronun toplumsal kalkınmadaki rolünü ele alan öncü çalışmaların (Sloman, 2011; Donaldson Ushie, 2020) üzerine inşa edilmiştir. Önceki literatürün tiyatroyu çoğunlukla tek taraflı bir mesaj aktarım aracı olarak gören sınırlarını genişleterek, onu insan odaklı tasarımın (HCD) dört aşamasıyla (keşfet, tanımla, geliştir, sun) entegre etmektedir. Ayrıca, küresel aşı kararsızlığı yazınında (Larson ve ark., 2014) sıkça vurgulanan psikolojik ve sosyo-kültürel engelleri ampirik bir saha çalışmasıyla doğrulamakta ve bu engellerin yerel dilde hikayeleştirme yoluyla aşıya dönüştürülebileceğini somut verilerle göstermektedir.
Bu yayın, aşı talebi ve kabulü üzerine yapılacak akademik incelemelere metodolojik ve kuramsal açıdan benzersiz bir katkı sağlamaktadır. Nicel anket yöntemlerinin ölçmekte yetersiz kaldığı derin güvensizlik hissinin ve toplumsal dinamiklerin odak grup görüşmeleri gibi nitel tekniklerle nasıl ortaya çıkarılabileceğini metodolojik bir sentez halinde sunar. Aynı zamanda, aşı kararsızlığının giderilmesinde sadece tedarik zinciri iyileştirmelerinin yeterli olmadığını, yerel liderlerin katılımı ve akran temelli akreditasyon süreçleri gibi sosyal destek mekanizmalarının entegre edilmesi gerektiğini kanıtlayarak literatür taramalarına güçlü bir referans kazandırmaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Düşük ve orta gelirli ülkelerde çocukluk çağı aşı kararsızlığının temelinde sadece tedarik sorunları değil, bilgi eksikliği ve motivasyonsuzluk gibi talep yönlü psikolojik engeller yer almaktadır.
Aşı kararsızlığının iki boyutlu (arz ve talep) yapısını kuramsallaştırırken talep boyutunun önemini vurgulamak için kullanılır(Kaduru et al., 2023, s. 3).
Makaleyle bağlantısı: Makaledeki 'Community Theater for Immunization (CT4I)' modelinin, Türkiye'deki kırılgan ve erişimi zor mevsimlik işçi gruplarının sosyo-kültürel bağlamına uyarlanarak aşı kabulü üzerindeki etkisini test etme ihtiyacından türetilmiştir(Kaduru et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · method
İnsan odaklı tasarım (HCD) süreçleri, hedef kitleyi sürecin her aşamasına katarak müdahalelerin yerel düzeyde benimsenmesini sağlar.
Katılımcı eylem araştırmalarında veya insan odaklı tasarım odaklı metodolojik çerçeve tasarımlarında yöntemsel dayanak sağlamak için kullanılır(Kaduru et al., 2023, s. 3).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma kısmında vurgulanan, odak grup görüşmelerinde (FGD) öne çıkan güven temasının nicel anketlerde doğrudan aşı eksikliği nedeni olarak çıkmaması bulgusundan ve COVID-19 dönemi kurumsal güvensizlik tartışmasından türetilmiştir(Kaduru et al., 2023, s. 10).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Geleneksel anket yöntemleriyle saptanamayan kurumsal güvensizlik sorunları, odak grup tartışmaları gibi derinlemesine nitel araştırma araçlarıyla daha net ortaya konabilir.
Metodolojik tartışmalarda karma yöntemlerin veri zenginleştirme gücünü savunurken veya bulguların neden farklılaştığını açıklarken referans gösterilir(Kaduru et al., 2023, s. 10).
Makaleyle bağlantısı: Makalede tiyatro eğitimi alan bakım verenlerin %72'sinin bilgi artışı göstermesi ve sonrasında 'topluluk şampiyonu' (community champions) ilan edilerek aşı savunuculuğu yapmaları sürecinin nitel derinliğini inceleme çağrısından türetilmiştir(Kaduru et al., 2023).
Siyasal iletisim ve secim gelişimleri alaninda, demokratik katılımi zedeleyen etno-dinsel gerilimler ile nefret söyleminin secmelerin tutumlarina etkisi temel bir tartisma konusudur. Nijerya'daki 2023 baskanlik secimlerinde geleneksel…
Küresel ekonomide girişimcilik, ekonomik kalkınmanın, istihdam yaratmanın ve yenilikçiliğin temel sürücüsü olarak konumlandırılmaktadır. Buna rağmen mezunların girişimcilik kariyerine yönelme oranlarının düşük kalması, eğitim…
Erken çocukluk gelişiminde oyunun kritik rolü evrensel olarak kabul edilse de ebeveynlerin bu sürece yönelik bilişsel inançlarının çocukların somut oyun tercihleri üzerindeki etkisi karmaşık bir yapı sergilemektedir. Özellikle…