Türkiye 2023 Cumhurbaşkanlığı Seçiminin Adli Analizi Uzak Bölgelerde Aşırı Oy Kaymalarını Ortaya Koymaktadır

Demokratik yönetimlerde seçim bütünlüğünün korunması, halk iradesinin tecelli etmesi açısından kurumsal bir zorunluluktur. Türkiye'de 2017 referandumuyla kabul edilen ve yürütme yetkisini cumhurbaşkanında toplayan sistemin ardından seçimlerin adilliği ve rekabet koşulları akademik literatürde yoğun biçimde tartışılmıştır. Kamu medyasındaki dengesiz temsil, oy verme süreçlerindeki usulsüzlük iddiaları ve geçmiş seçimlerde gözlemlenen istatistiksel sapmalar, seçim güvenliğine dair kaygıları artırmıştır. Sayısal veri analitiğine dayanan seçim adli incelemeleri, oy ve katılım dağılımlarındaki doğal olmayan örüntüleri saptayarak hile risklerini değerlendirmektedir. Bu doğrultuda 2023 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde olası hile parametrelerinin büyüklüğü ve bölgesel oy kaymalarının yapısı çözümlenmesi gereken temel araştırma problemini oluşturmaktadır.

Bu çalışmanın amacı, 2023 Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimlerinin birinci ve ikinci turlarına ait sandık bazlı oy verilerini nicel adli analiz yöntemleriyle inceleyerek sandık basma ve seçmen baskısı gibi usulsüzlüklerin izlerini tespit etmektir. Yüksek Seçim Kurulu tarafından sağlanan turlar arası sandık düzeyindeki veriler (1. turda 191.872, 2. turda 192.214 seçim birimi) parametrik oy-katılım modelleri ve standartlaştırılmış seçim parmak izi testleri ile analiz edilmiştir. Araştırmada küçük sandıklardaki katılım ve oy artışlarını değerlendirmek için Jiménez ve arkadaşlarının geliştirdiği seçmen yönlendirme testi uygulanmıştır. Ayrıca birinci tur ile ikinci tur arasındaki oy kaymalarını belirlemek amacıyla çekirdek yoğunluk tahmini ve simetrik oy kayma dağılımı modeli kullanılarak aşırı sapma gösteren ilçeler tespit edilmiştir.

Analiz sonuçları, 2023 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde 2018 seçimlerine kıyasla istatistiksel hile parametrelerinin küçüldüğünü göstermektedir. Sandık basma testinde etkilenen sandık oranı birinci turda %2,4 (SD %1,9), ikinci turda ise %1,9 (SD %1,7) olarak hesaplanmış ve istatistiksel olarak anlamlılık düzeyinin altında kalmıştır. Seçmen baskısı testinde ise özellikle 100'den az seçmeni olan veya toplamda iki ve daha az sandığı bulunan uzak alanlarda yüksek oy ve yüksek katılım gösteren iki modlu bir dağılım saptanmıştır. Birinci turdan ikinci tura geçişte Recep Tayyip Erdoğan lehine yaşanan aşırı oy kaymalarının 342.000 ilave oya (%0,64) denk geldiği ve bu kaymaların Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki 38 ilçede yoğunlaştığı belirlenmiştir. Gözlemlenen bu toplam oy sapması, seçim sonuçunu değiştirecek %4,36'lık farkın altında kalmıştır.

Elde edilen bulgular, Türkiye'deki seçimlerde hile iddialarına yol açan istatistiksel sapmaların varlığını sürdürdüğünü ancak 2018 yılına göre etkisinin azaldığını doğrulamaktadır. Yazar, uzak bölgelerde gözlemlenen aşırı oy kaymalarının ve seçmen baskısı izlerinin literatürde tanımlanan ailevi veya ekonomik yönlendirme mekanizmalarıyla uyumlu olduğunu belirtmektedir. Seçim sonuçlarının Türkiye rejimi açısından çoğunlukla özgür fakat adil olmayan yapıyı pekiştirdiği ve siyasal rekabet alanını iktidar lehine eğdiği ifade edilmektedir. Bu çalışma, Türk siyaseti ve seçim güvenliği alanında araştırma yapan akademisyenler için oy sandığı düzeyinde veri madenciliği, adli seçim yöntemlerinin uygulanması ve bölgesel oy kaymalarının modellenmesi konularında somut ampirik ve yöntemsel bir referans sunmaktadır.

2023 cumhurbaşkanlığı seçimlerinin her iki turunda da oy-katılım oranları arasındaki ilişkiler, geçmiş yıllara benzer şekilde Erdoğan lehine sistemik bir sandık basma (ballot stuffing) eğilimine işaret eden kuyruk dağılımları sergilemiştir. Bununla birlikte, bu yöntemin bulaştığı tahmin edilen sandık oranları yüzde 2 civarında kalarak 2018'deki seviyelerin oldukça altında kalmış ve genel sonuç üzerinde doğrudan belirleyici bir boyuta ulaşmamıştır.

Araştırmada ortaya konan bir diğer önemli dinamik, seçmen sayısının az olduğu ya da tek sandıklı ücra bölgelerde gözlemlenen seçmen baskısı ve yönlendirmesidir. İstatistiksel analizler, küçük seçim birimlerindeki standartlaştırılmış oy ve katılım oranlarının, büyük kentsel birimlerden anlamlı derecede farklılaşarak Erdoğan lehine bimodal bir yığılma yarattığını kanıtlamaktadır; bu durum gözlemci eksikliği ve denetimsizlikle doğrudan ilişkilidir.

Seçimin iki turu arasında gerçekleşen oy kaymaları incelendiğinde, Kılıçdaroğlu lehine olan oyların ikinci turda asimetrik bir biçimde Erdoğan'a yönelmesiyle ortaya çıkan 'beş standart sapma' üzerindeki aşırı sapmalar dikkat çekicidir. Bu asimetrinin, normal koşullarda milyonlarca gözlemde bir kez gerçekleşebilecek olasılıkta olmasına rağmen, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'daki belirli ilçelerde yoğunlaşması istatistiksel olarak doğal bir seçmen davranışı değişimi ile açıklanamamaktadır.

Elde edilen sonuçlar uluslararası seçim bütünlüğü literatürü çerçevesinde değerlendirildiğinde, Türkiye'deki seçimlerin tamamen adil olmaktan uzaklaştığını doğrulamaktadır. Bulgular, medyanın tek taraflı kullanımı ve yargısal müdahalelerin yanı sıra, fiziki seçim güvenliğinin zayıf olduğu uzak bölgelerde asimetrik oy kaydırma ve baskı mekanizmalarının hala etkin birer araç olarak kullanıldığını göstererek literatüre katkı sağlamaktadır.

Yazarlar, ücra ve az nüfuslu bölgelerdeki seçmen baskısı bulgularını Mares vd. (2018) tarafından Romanya ve Bulgaristan'da belgelenen ve küçük yerleşim yerlerinde işveren gücü veya ekonomik baskı gibi yöntemlerle seçmen iradesinin manipüle edildiğini gösteren ampirik literatürle ilişkilendirerek tartışmaktadır (Klimek et al., 2023).

Guatemala'daki kırsal kesimde seçmenlerin kentsel alanlara göre daha fazla sindirme ve tehdit taktiğiyle karşılaştığını ortaya koyan Gonzalez-Ocantos vd. (2020) çalışmasının bulguları, Türkiye'deki küçük ve denetimsiz sandıklarda tespit edilen istatistiksel sapmalarla paralellik taşımakta ve bu tür baskıların ücra bölgelerde ifşa riskinin düşüklüğü sebebiyle tercih edildiğini desteklemektedir (Klimek et al., 2023).

Bu makale, seçim adli analizi literatüründe gelişmekte olan hile tespit modellerini ampirik bir düzleme taşıyarak önemli bir işlev görmektedir. Özellikle, otoriterleşme eğilimindeki hibrit rejimlerde seçim güvenliğinin sadece teorik düzeyde değil, aynı zamanda sandık bazında mikro verilerle nasıl test edilebileceğini somutlaştırmaktadır. Çalışma, iki turlu başkanlık seçimlerindeki asimetrik oy kaymalarını ölçen yeni bir istatistiksel test prosedürü sunarak metodolojik bir boşluğu doldurmaktadır. Böylece, seçim güvenliğine dair iddiaları spekülatif olmaktan çıkarıp nesnel ve matematiksel bir çerçeveye oturtarak literatürdeki ampirik kanıt tabanını güçlendirmektedir.

Çalışma, Klimek ve diğerlerinin (2018) Türkiye'deki 2017 referandumu ve 2018 seçimlerine yönelik gerçekleştirdiği adli analizlerin üzerine inşa edilmiştir. Önceki çalışmalarda geliştirilen "sandık basma" (Klimek et al., 2012) ve "seçmen manipülasyonu/baskısı" (Jiménez et al., 2017) istatistiksel test modellerini doğrudan 2023 seçimlerine uygulayarak bir süreklilik analizi sunmaktadır. Önceki literatürle kurulan bu ilişki, Türkiye'deki seçim düzensizliklerinin zaman içindeki değişim seyrini ve asimetrik yapısını karşılaştırmalı bir biçimde anlamamıza olanak tanır. Yazar, bu doğrultuda önceki bulguların sunduğu metodolojik arka planı genişleterek iki tur arasındaki asimetrik oy kayması modelini literatüre eklemlemiştir.

Bu makale, Türkiye'deki seçim sistemleri, demokratik gerileme ve seçim güvenliği üzerine yapılacak kapsamlı literatür taramalarına çok boyutlu bir katkı sunmaktadır. Siyaset bilimi ve seçim coğrafyası araştırmalarında sıklıkla dile getirilen "kırsal bölgelerin iktidar lehine manipüle edilmesi" hipotezine, mikroskobik düzeyde (sandık düzeyinde) doğrulanabilir istatistiksel kanıtlar sağlamaktadır. Derleme çalışmalarında, seçim adli analizi araçlarının hibrit rejimlerdeki etkinliğini göstermek adına güçlü bir vaka analizi olarak kullanılabilir. Ayrıca, seçim güvenliği önlemlerinin (muhalefetin sandık güvenliği çabaları gibi) usulsüzlüklerin azalmasındaki rolünü tartışarak pratik ve teorik literatür arasında köprü kurmaktadır.