AHP Yöntemi İle Osmaniye İlinde Yer Fıstığı Yetiştiriciliğine Uygun Alanların Belirlenmesi

Küresel nüfus artışı, sanayileşme ve kentsel dönüşüm baskıları dünya genelinde ve Türkiye'de tarım arazilerinin hızla daralmasına yol açmaktadır. Sürdürülebilir tarım yönetimi çerçevesinde gıda arz güvenliğinin korunması, toprak ve iklim gereksinimlerine en uygun ürün modellerinin mekansal olarak belirlenmesini gerektirmektedir. Türkiye yer fıstığı üretiminin yaklaşık dörtte birini karşılayan ve ticaret merkezi konumunda bulunan Osmaniye ili, yüksek verim potansiyeline karşın daralan alanlar ve kentsel genişleme tehditleriyle karşı karşıyadır. Bu durum, il ölçeğinde yer fıstığı tarımına uygun alanların nicel yöntemlerle belirlenmesini ve mekansal kararların bilimsel temellere dayandırılmasını zorunlu hale getirmektedir.

Çalışmanın amacı, Osmaniye il sınırları içerisinde yer fıstığı yetiştiriciliğine en uygun arazileri belirlemek ve tarımsal sürdürülebilirliğe katkı sağlamaktır. Yöntem kapsamında akarsulara yakınlık, yola yakınlık, yerleşime yakınlık, büyük toprak grupları, arazi kullanım kabiliyeti, toprak derinliği, yıllık ortalama sıcaklık, yıllık ortalama yağış, eğim, bakı ve dijital yükseklik modeli (DEM) olmak üzere 11 farklı agro-çevresel parametre tanımlanmıştır. CBS ve uzaktan algılama verileriyle hazırlanan bu katmanlar Saaty'nin AHP ölçeğine göre ikili karşılaştırma matrisleriyle ağırlıklandırılmış ve Ağırlıklı Örtüştürme Tekniği (WOT) ile uygunluk haritası üretilmiştir. Üretilen modelin doğruluğu, sahada tespit edilen 200 gerçek üretim noktası üzerinden İşlem Karakteristiği Eğrisi (ROC) ve Eğri Altındaki Alan (AUC) analizi ile test edilmiştir.

Yapılan analizler sonuçunda elde edilen parametre ağırlıklarına göre, yer fıstığı yetiştiriciliğinde %20,3 katkı payı ile Büyük Toprak Grupları en belirleyici faktör olarak öne çıkmış; bunu %15,2 ile toprak derinliği, %12,1 ile yıllık ortalama sıcaklık ve %11,6 ile yıllık ortalama yağış izlemiştir. İl genelinde yapılan alan hesaplamalarında Osmaniye topraklarının %25,11'i (823,45 km2) "çok uygun" sınıfında yer alırken, %63,59'u (2085,71 km2) yükselti ve engebe nedeniyle "uygun değil" olarak sınıflandırılmıştır. İlçe düzeyinde Sumbas (%43,91) ve Toprakkale (%58,15) en yüksek uygunluk oranlarına sahipken, Bahçe (%93,67) ve Hasanbeyli (%88,28) yüksek engebeli topografyaları nedeniyle çoğunlukla elverişsiz bulunmuştur. Model doğrulama sonuçunda hesaplanan AUC değeri %78,5 olarak gerçekleşmiş ve analizin yüksek derecede tutarlı ve güvenilir olduğu gösterilmiştir.

Elde edilen bulgular, yer fıstığı tarımının Osmaniye'nin güney ve güneybatısındaki düzlük ve alüvyal topraklarda yoğunlaştırılması gerektiğini, yüksek ve dağlık kesimlerin ise tarım dışı veya alternatif ekonomik faaliyetlere ayrılmasının uygun olacağını ortaya koymaktadır. Literatürde yer alan benzer AHP çalışmalarıyla karşılaştırıldığında, 11 farklı değişkenin entegre edilmesi ve ilçe ölçeğinde detaylı haritalama yapılması araştırmanın özgün yönünü oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, karar vericilere ve yerel üreticilere hassas tarım uygulamaları, sulama altyapısı geliştirme ve arazi koruma politikaları için somut mekansal veriler sunarak sürdürülebilir bölgesel kalkınma planlamasında değerli bir referans sağlamaktadır.

Osmaniye ilinde yer fıstığı tarımına uygun alanların tespiti amacıyla yapılan AHP analizi sonuçları, düz topografyaya ve alluvial toprak yapısına sahip güneybatı kesimlerin fıstık yetiştiriciliği için yüksek derecede potansiyel sunduğunu göstermektedir. Buna karşılık eğimin yüksek, rakımın fazla ve toprağın sığ olduğu dağlık alanlar fıstık tarımı için elverişsiz koşullar taşımaktadır.

Yazarlar, elde edilen bu mekansal dağılımı fıstık bitkisinin fizyolojik iklim ve toprak istekleriyle açıklamaktadır. Fıstığın kök gelişimi ve meyve bağlaması için 50 santimetreden derin, iyi drenajlı topraklar ile 15 santigrat derecenin üzerindeki sıcaklıklar kritik rol oynamakta; bu durum alluvial ovalarda verimliliği artırırken yüksek irtifalarda üretimi kısıtlamaktadır.

Tartışma bölümünde araştırma bulguları uluslararası literatürle ilişkilendirilmiştir. Nguyen ve arkadaşlarının (2021) Vietnam'da, Salifu ve arkadaşlarının (2022) Ghana'da AHP yöntemiyle yürüttüğü fıstık uygunluk analizleriyle yöntemsel tutarlılık gösterilmiş; ancak bu çalışmada 11 farklı parametrenin entegre edilmesiyle literatürdeki sınırlı parametreli modeller genişletilmiştir.

Çalışmanın kapsamı ve uygulanabilirliği açısından, geliştirilen 30 metre çözünürlüklü AHP modelinin ROC-AUC doğrulamasıyla %78,5 güvenilirlik düzeyine ulaşması, yerel tarım politikalarının şekillendirilmesinde ve arazi kullanım planlamalarında karar vericiler için uygulanabilir somut bir rehber niteliği taşıdığını kanıtlamaktadır.

Yazarlar Vietnam Nghe An bölgesindeki yer fıstığı ekim alanlarını AHP yöntemiyle analiz eden Nguyen ve arkadaşlarının (2021) çalışmasıyla kendi metodolojilerini karşılaştırmıştır. Mevcut çalışma literatürdeki benzer AHP uygulamalarıyla uyum gösterirken, kullanılan parametre sayısını 11'e çıkararak agro-çevresel çeşitliliği daha kapsamlı biçimde modele yansıtmıştır (Orhan et al., 2025).

Çin'in Shandong eyaletinde AHP tekniğiyle yer fıstığı kuraklık risk bölgelerini haritalandıran Jiang ve arkadaşlarının (2022) araştırmasına atıfta bulunularak, AHP yönteminin fıstık yetiştiriciliğindeki çevresel risklerin ve uygunluk sınırlarının belirlenmesinde uluslararası literatürde kabul görmüş güvenilir bir yaklaşım olduğu vurgulanmıştır (Orhan et al., 2025).

Bu çalışma, tarımsal uygunluk analizleri literatüründe uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemleri entegre edilmiş çok ölçütlü karar verme modellerinin bölgesel ölçekte nasıl uygulanabileceğini gösteren ampirik bir rehber işlevi görmektedir. Özellikle kentsel dönüşüm ve sanayileşme baskısı altındaki yüksek verimli tarım havzalarında, stratejik ürünlerin sürdürülebilir yönetimini sağlamak amacıyla bilimsel bir çerçeve sunar. Çalışma, yerel düzeyde 11 farklı iklim ve toprak parametresini hiyerarşik bir yapıda birleştirerek karar vericiler ve tarım planlamacıları için somut, doğrulanmış ve yüksek çözünürlüklü haritalandırma araçları sağlamaktadır.

Önceki çalışmalar genellikle daha sınırlı sayıda agro-çevresel parametre kullanarak ve yalnızca belirli toprak ya da iklim özelliklerine odaklanırken, bu araştırma literatürdeki bu boşluğu 11 bütünleşik parametreyi tek bir analitik çerçevede birleştirerek doldurmaktadır. Nguyen vd. (2021) ve Salifu vd. (2022) gibi fıstık yetiştiriciliğine uygun alanları belirlemeyi hedefleyen önceki çalışmaların AHP tabanlı yaklaşımlarını devralmakta, ancak bu yöntemleri bölgesel bir Türk havzasının (Osmaniye) özgün toprak ve iklim verileriyle zenginleştirerek yerel geçerliliğini doğrulamaktadır.

Bu araştırma, Türkiye'deki yer fıstığı üretiminin ticari merkezi olan Osmaniye havzasına yönelik mekansal olarak açık ve parametre tabanlı ilk kapsamlı uygunluk analizini sunarak ulusal literatüre önemli bir katkı sağlamaktadır. Tarımsal sürdürülebilirlik ile arazi kullanım politikalarını, kentsel dönüşüm baskısı perspektifinden bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır. ROC-AUC doğrulaması kullanarak modelin performansını %78,5 güvenilirlik düzeyinde kanıtlaması, çok kriterli karar destek sistemlerinin tarımsal yönetimdeki pratik değerini ortaya koymakta ve benzer akdeniz iklim bölgeleri için tekrarlanabilir bir metodolojik şablon sunmaktadır.