Nicel araştırma · 2022
Adoption of climate-smart agricultural practices by smallholder farmers in rural Ghana: An application of the theory of planned behavior
Okur sorusu
Çalışma, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarını benimsemesinde psikolojik faktörlerin kritik rol oynadığını ortaya koymaktadır. Algılanan davranışsal kontrol niyetin ana yönlendiricisi iken, öznel norm fiili kullanımın en güçlü belirleyicisidir.
Öne çıkanlar
Sahra Altı Afrika bölgesinde iklim değişikliğinin neden olduğu yağış rejimlerindeki düzensizlikler ve artan kuraklık riski, tarımsal gıda sistemleri ile küçük ölçekli üreticilerin geçim kaynakları üzerinde ağır baskılar oluşturmaktadır. Yağışa dayalı geleneksel üretim tekniklerinin hakim olduğu Gana'da, ürün verimliliğindeki kayıpları önlemek ve toplumsal dirençliliği artırmak amacıyla İklim-Akıllı Tarım (CSA) uygulamalarının yaygınlaştırılması hedeflenmektedir. Bununla birlikte, ulusal politika planlarına ve yürütülen destek projelerine rağmen küçük ölçekli çiftçiler arasında benimseme oranlarının düşük seviyelerde kaldığı gözlemlenmektedir. Literatürdeki mevcut araştırmaların büyük bölümü benimseme kararlarını sosyo-demografik özellikler ve ekonomik çıkar mekanizmaları üzerinden açıklamaya çalışırken, kararların arkasındaki bireysel algı ve sosyo-psikolojik etkenleri göz ardı etmiştir. Bu durum, çiftçilerin karar alma süreçlerinin bütüncül biçimde anlaşılmasını engellemekte ve iklim değişimi politikalarının etkinliğini sınırlandırmaktadır.
Bu araştırmanın temel amacı, Icek Ajzen tarafından geliştirilen Planlanmış Davranış Teorisi (TPB) çerçevesini kullanarak kırsal Gana'daki küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına yönelik davranışsal niyetlerini ve fiili benimseme davranışlarını şekillendiren sosyo-psikolojik faktörleri ortaya koymaktır. Çalışma kapsamında Gana'nın Kuzey Doğu Bölgesi'ndeki West Mamprusi Belediyesi ile Üst Doğu Bölgesi'ndeki Bongo İlçesi ve Bolgatanga Belediyesi'nde yer alan yedi farklı tarım topluluğundan rastgele seçilen 350 küçük ölçekli çiftçi ile hanehalkı anketleri gerçekleştirilmiştir. Davranışsal niyet, tutum, öznel norm ve algılanan davranışsal kontrol gibi gizil değişkenler beşli Likert ölçeğiyle, fiili benimseme düzeyi ise en sık kullanılan sekiz CSA uygulamasının kullanım sıklığına dayalı dörtlü Likert ölçeğiyle ölçülmüştür. Toplanan veriler, Doğrulayıcı Faktör Analizi (CFA) ve Maksimum Olabilirlik tahmini kullanan Yapısal Eşitlik Modeli (SEM) vasıtasıyla analiz edilerek hipotezler sınanmıştır.
Yapısal Eşitlik Modeli analiz sonuçları, Planlanmış Davranış Teorisi bileşenlerinin çiftçilerin benimseme niyetindeki varyansın %25'ini, fiili benimseme davranışındaki varyansın ise %30'unu açıkladığını göstermektedir. Çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına yönelik olumlu tutumları (0,25) ve uygulamalar üzerindeki algılanan davranışsal kontrolleri (0,43), benimseme niyeti üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif etkiler üretmiştir. Buna karşılık, aile, komşu ve toplum liderlerinin oluşturduğu toplumsal baskıyı ifade eden öznel normların niyet üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilememiştir. Fiili benimseme davranışı incelendiğinde ise öznel normların doğrudan ve en yüksek pozitif etkiye (0,52) sahip olduğu, algılanan davranışsal kontrolün de doğrudan katkı sağladığı (0,20) görülmüştür. Ayrıca beklenenin aksine, davranışsal niyetin tutum, öznel norm ve algılanan davranışsal kontrol ile fiili benimseme davranışı arasında aracı bir rol oynamadığı belirlenmiştir.
Araştırma bulguları, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım tekniklerini fiilen uygulamalarında toplumsal çevreden gelen sosyal baskının ve bireysel kapasite algısının belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Tutumun niyet oluşturmada etkili olmasına rağmen fiili davranışa doğrudan yansımaması, çiftçilerin CSA uygulamalarının somut saha başarılarına tanık olmamalarından ve finansal veya bilgi tabanlı kısıtlamalarla karşılaşmalarından kaynaklanmaktadır. Bu çalışma, literatürde genellikle niyet aşamasında bırakılan ve geçmiş davranışın fiili davranış göstergesi olarak ölçülmediği ampirik boşluğu kapatması bakımından özgün bir akademik değer taşımaktadır. Elde edilen çıkarımlar, politika yapıcıların iklim değişimi adaptasyon stratejilerinde topluluk liderleri, önder çiftçiler ve yerel meclis üyeleri aracılığıyla sosyal etki mekanizmalarını harekete geçirmeleri ve demo tarlalar kurarak görünür başarı öyküleri yaratmaları gerektiğini gösteren somut kanıtlar sunmaktadır.
Çalışma, Icek Ajzen tarafından geliştirilen Planlanmış Davranış Teorisi (TPB) kuramsal çerçevesine dayanmaktadır. Model, bireylerin belirli bir davranışı gerçekleştirme niyetini ve fiili davranışını tutum, öznel norm ve algılanan davranışsal kontrol bileşenleriyle açıklar. Çalışmada ayrıca tutum ve öznel normun fiili davranış üzerindeki doğrudan etkileri de sınanarak model genişletilmiştir.
Çalışma, Sahra Altı Afrika ve Gana'da iklim-akıllı tarım uygulamalarının benimsenmesini belirleyen faktörleri inceleyen ampirik literatürü ele almaktadır. Önceden yapılmış araştırmaların ağırlıklı olarak yaş, eğitim, arazi büyüklüğü, uzantı hizmetlerine erişim ve ekonomik teşvikler gibi sosyo-demografik unsurlara odaklandığını, ancak çiftçilerin içsel motivasyonları ile psikolojik süreçlerinin yeterince incelenmediğini vurgulamaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, Planlanmış Davranış Teorisi modelini kullanarak kırsal Gana'daki küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına yönelik davranışsal niyetlerini ve fiili benimseme davranışlarını etkileyen sosyo-psikolojik faktörleri Yapısal Eşitlik Modeli ile analiz etmektir (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Çalışma, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarını benimseme niyetlerini ve fiili davranışlarını analiz etmek amacıyla Planlanmış Davranış Teorisi kuramsal çerçevesine dayanan nicel ampirik bir yaklaşım benimsemiştir (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarının yararlarına ilişkin olumlu tutumları, benimseme niyetini pozitif ve anlamlı yönde (0 25) etkilemekte ancak fiili benimseme üzerinde doğrudan anlamlı bir etki yaratmamaktadır. (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Toplumsal çevre, aile ve liderlerden kaynaklanan sosyal baskıyı simgeleyen öznel norm değişkeni, çiftçilerin fiili benimseme davranışı üzerinde 0 52 katsayısıyla en yüksek doğrudan pozitif etkiyi göstermiştir. (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Çiftçilerin kaynak ve bilgiye erişim kolaylığını ifade eden algılanan davranışsal kontrol, hem benimseme niyeti (0 43) hem de fiili uygulama kullanımı (0. 20) üzerinde doğrudan ve anlamlı pozitif etkiye sahiptir. (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Davranışsal niyet, Planlanmış Davranış Teorisi bileşenleri ile fiili iklim-akıllı tarım uygulaması kullanımı arasında aracı bir rol oynamamakta; kaynak ve beceri kısıtları niyetin eyleme dönüşmesini engelleyebilmektedir (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Yapısal eşitlik modeli analiz sonuçları, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına ilişkin olumlu tutumlarının benimseme niyetlerini anlamlı biçimde artırdığını, algılanan davranışsal kontrolün ise hem niyet hem de fiili kullanım üzerinde belirleyici olduğunu göstermektedir.
Yazarlar, tutumun fiili davranışa doğrudan yansımamasının temel nedenini çiftçilerin iklim-akıllı tekniklerin somut verim artışlarını kendi sahalarında gözlemleme fırsatının sınırlı olmasıyla açıklamaktadır. Çiftçilerin belirsizliği azaltan somut başarı öykülerine tanık olmaları tutumların eyleme dönüşmesini kolaylaştırmaktadır.
Elde edilen ampirik bulgular, tutumun niyet üzerindeki etkisini vurgulayan önceki literatürle paralellik gösterirken; öznel normun niyetten ziyade doğrudan fiili davranış üzerinde 0.52 katsayısıyla baskın etki yapması mevcut Planlanmış Davranış Teorisi yazınındaki geleneksel aracı model kabullerinden ayrışmaktadır.
Çalışma sonuçunda, niyet ile davranış arasındaki kopukluğun öngörülemeyen iklimsel riskler, yetersiz finansal kaynak ve bilgi kısıtlarından kaynaklandığı değerlendirilmiştir. Bu kapsamda politikacıların topluluk liderleri ve gösteri tarlaları üzerinden sosyal etkiyi ve kaynak erişimini güçlendirmeleri önerilmektedir.
Yazarlar tutumun davranışı değiştirmede en önemli başlangıç noktası olduğunu vurgulayan Faisal ve arkadaşları (2020) ile benzer şekilde, olumlu tutum değerlendirmelerinin davranışsal niyeti anlamlı derecede artırdığını doğrulamaktadır (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Bu araştırma, Sahra Altı Afrika ve özellikle Gana bağlamında iklim-akıllı tarım uygulamalarının benimsenmesini engelleyen veya teşvik eden psikolojik süreçleri ortaya koyarak literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Tarımsal kalkınma çalışmalarında genellikle ekonomik teşviklerin ve demografik değişkenlerin baskınlığı ele alınırken, bu çalışma bireysel tutumların, öznel normların ve davranışsal kontrollerin rolünü ampirik olarak kanıtlamaktadır. Böylece, çevresel davranış değişimlerini açıklayan teorik modellerin gelişmekte olan ülkelerdeki küçük ölçekli çiftçiler üzerindeki geçerliliğini test etmekte ve tarım politikalarının yalnızca teknik yardımlarla sınırlı kalmaması gerektiğini, sosyo-psikolojik müdahalelerin de dahil edilmesi gerektiğini göstermektedir.
Yazarlar, çiftçi kararlarını sadece kar maksimizasyonu motivasyonuyla açıklayan neoklasik ekonomik yaklaşımların ötesine geçerek Ajzen'in Planlanmış Davranış Teorisi çerçevesini temel almaktadır. Önceki çalışmaların aksine, davranışsal niyetin her zaman fiili davranışa dönüşmediğini, yapısal kısıtlar ve bilgi eksikliği gibi faktörlerin bu süreçi sekteye uğrattığını savunarak literatürdeki niyet-davranış boşluğunu ampirik olarak sörgülamaktadır. Ayrıca, öznel normların ve sosyal baskının niyet aracılığı olmaksızın doğrudan davranış üzerinde yarattığı güçlü etkiyi ortaya koyarak, geleneksel teorik modelin doğrusal yapısına önemli bir genişletme ve alternatif bir açıklama modeli sunmaktadır.
Bu çalışma, sürdürülebilir tarım teknolojilerinin benimsenmesi ve iklim değişikliğine uyum konularında yapılacak sistematik literatür taramaları için çok yönlü bir sentez kaynağı sunmaktadır. Gelişmekte olan ülkelerde iklim-akıllı tarımın benimsenmesindeki sosyo-psikolojik engelleri ve kolaylaştırıcıları yapısal eşitlik modellemesiyle analiz eden ampirik kanıtlar sağlamaktadır. Literatür taraması hazırlayan araştırmacılara, psikolojik faktörlerin sosyo-demografik verilerle nasıl harmanlanabilecegi ve teorik modellerin ampirik saha çalışmalarıyla nasıl genişletilebileceği konusunda metodolojik bir kılavuz sunmaktadır. Özellikle niyet ve davranış arasındaki ayrımı vurgulaması, uyum politikalarının etkinliğini değerlendiren derlemeler için kritik bir tartışma zemini hazırlar.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Gelişmekte olan ülkelerdeki iklim-akıllı tarım teknolojilerinin benimsenmesi konusundaki literatür incelenirken, tutumsal değişimlerin tek başına yeterli olmadığı, kaynak ve bilgiye dayalı kontrolün niyeti şekillendirmede birincil rol oynadığı bu bulguyla temellendirilebilir (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma bölümünde niyet ile fiili davranış arasında anlamlı bir aracılık ilişkisi bulunamamış olması ve bunun yapısal kısıtlara bağlanmış olması bu araştırmanın temel çıkış noktasını oluşturmaktadır (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Planlanmış Davranış Teorisi'nin tarım alanındaki uygulamalarını ele alan kavramsal çerçevede, öznel normların niyet aracı değişkeni olmaksızın doğrudan davranışa etki edebileceğini teorik olarak açıklamak için bu çalışmanın ampirik kanıtı kullanılabilir (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların öznel normların fiili benimseme üzerinde en yüksek doğrudan etkiye (0.52) sahip olduğunu bulgulamasi ve topluluk liderlerinin rolüne yönelik politika önerileri getirmesi bu deneysel çalışmanın gerekçesidir (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Araştırma bulgularının tartışıldığı bölümde, çiftçilerin niyetleri ile fiili davranışları arasındaki tutarsızlıkları açıklarken, bilgi, zaman ve kaynak yetersizliği gibi dışsal kısıtların aracı mekanizmaları nasıl zayıflattığını tartışmak amacıyla bu çalışmaya atıf yapılabilir (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların metodolojik sınırlılıklar altında belirttiği, CSA uygulamalarının alt temalar halinde kategorize edilerek psikolojik etkilerin bu boyutlar özelinde incelenmesi gerektiğine yönelik gelecek araştırma çağrısına dayanmaktadır (Atta‐Aidoo et al., 2022).
Endüstriyel tarım yöntemleri verim artışı sağlasa da küresel sera gazı emisyonlarının yüzde 25 ila 30'undan sorumlu olarak iklim krizini derinleştirmekte ve uzun vadeli gıda güvenliğini tehdit etmektedir.
Akinlolu Olalekan Akanmu ve 4 yazar · Frontiers in Sustainable Food Systems · Tarım Bilimleri
Yüzyıl ortasında (2040–2069) Pakistan'ın pirinç-buğday ekim bölgesinde DSSAT modeline göre pirinç veriminde %15,2 ve buğday veriminde %14,1; APSIM modeline göre ise pirinçte %17,2 ve buğdayda %12 oranında ortalama verim kaybı öngörülmektedir.
Muhammad Habib ur Rahman ve 12 yazar · Frontiers in Plant Science · Tarım Bilimleri
AHP modelinde parametrelerin önem dereceleri incelendiğinde en yüksek katkıyı %20,3 ile büyük toprak grupları (GSG) sağlamış, bunu %15,2 ile toprak derinliği, %12,1 ile yıllık ortalama sıcaklık ve %11,6 ile yıllık ortalama yağış takip etmiştir.
Osman Orhan ve 2 yazar · Konya Journal of Engineering Sciences · Tarım Bilimleri