Türkiye'de Meydana Gelen Depremlerin Demografik Yapı ve Tarım Sektörü Üzerindeki Etkileri

Doğal afetler, özellikle sismik bakımdan aktif kuşaklarda yer alan ülkelerde toplumsal ve ekonomik yapıyı derinden sarsan karmaşık süreçler doğurmaktadır. Türkiye, Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay hatları üzerinde konumlanması nedeniyle tarih boyunca yıkıcı depremlerle sıklıkla karşılaşmış bir coğrafyadır. Bu afetler yalnızca binaların ve fiziki altyapının çökmesine yol açmakla kalmayıp, nüfusun coğrafi dağılımını, iş gücü arzını ve kırsal alandaki üretim dinamiklerini de köklü biçimde değiştirmektedir. Tarım sektörü, arazi yapısındaki bozulmalar, sulama ve barınak altyapısının tahrip olması, hayvan kayıpları ve nitelikli iş gücünün göç etmesi sebebiyle afetlerden en kırılgan şekilde etkilenen alanların başında gelmektedir. Bu bağlamda, depremlerin demografik yapı ve tarımsal göstergeler üzerindeki somut etkilerinin tarihsel ve ampirik verilerle incelenmesi, afet risk yönetimi ve sürdürülebilir kırsal kalkınma politikalarının oluşturulması açısından kritik bir akademik ve pratik gereksinim olarak öne çıkmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye'de 6.9 ve üzeri büyüklükte gerçekleşen büyük depremlerin nüfus dinamikleri ve tarım sektörü üzerindeki etkilerini ampirik yöntemlerle ortaya koymaktır. Araştırmada 1939 Erzincan, 1942 Erbaa-Niksar, 1999 Kocaeli/Düzce, 2011 Van ve 2023 Kahramanmaraş depremleri örnek olaylar çerçevesinde incelenmiştir. Yöntem olarak, Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) ile ilgili kamu kurumlarının veri tabanlarından elde edilen nüfus, hayvan varlığı ve bitkisel üretim verileri üzerinde basit ve zincirleme indeks hesaplamaları yapılmıştır. Ayrıca demografik değişimler ile tarımsal değişkenler (büyükbaş ve küçükbaş hayvan sayıları, tahıllar, sebzeler ve meyve üretim miktarları) arasındaki ilişkilerin yönünü ve derecesini ölçmek amacıyla Spearman sıra korelasyon analizi uygulanmıştır. Böylece zaman içerisindeki oransal değişimler ile değişkenler arasındaki istatistiksel bağıntılar eş zamanlı olarak değerlendirilmiştir.

Elde edilen ampirik bulgular, depremlerin nüfus ve tarımsal üretim üzerinde hem anlık yıkıcı etkilere hem de orta vadeli dalgalanmalara yol açtığını göstermektedir. 1939 Erzincan ve 1942 Erbaa-Niksar depremlerinde binlerce konut ve ahır yıkılmış, tensip ve ekim dönemlerinde ciddi hayvan ve rekolte kayıpları yaşanmıştır. 2011 Van depremi verileri üzerinde yapılan Spearman korelasyon analizinde, il nüfusu ile küçükbaş hayvan sayısı (r = 0,775; p < 0,01), tahıl üretimi (r = 0,723; p < 0,01), sebze üretimi (r = 0,875; p < 0,01) ve meyve üretimi (r = 0,877; p < 0,01) arasında pozitif ve istatistiksel olarak yüksek düzeyde anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir. Benzer şekilde 2023 Kahramanmaraş depremi ve çevre illere ait verilerde, nüfus ile büyükbaş (r = 0,914; p < 0,01), küçükbaş (r = 0,963; p < 0,01), tahıl (r = 0,897; p < 0,01) ve meyve üretimi (r = 0,917; p < 0,01) arasında güçlü pozitif korelasyonlar belirlenmiştir. Afet dönemlerinde yaşanan geçici veya kalıcı göçler nüfus azalmasına yol açarken tarımsal üretimde de gerilemelere sebep olmuştur.

Araştırmanın tartışma ve sonuç bölümünde, elde edilen bulgular uluslararası literatürle ilişkilendirilmiştir. Afetlerin yol açtığı nüfus hareketlerinin doğrudan üretim kayıplarıyla sonuçlandığı yönündeki tespitler, doğal afetlerin göç olasılığını artırdığını savunan Trinh vd. (2021) ile afet zararlarının ekonomik değişkenlerle etkileşimini inceleyen Panwar ve Sen (2019) araştırmalarıyla paralellik göstermektedir. Çalışma, afet sonrasında uygulanan kamusal desteklerin, yem yardımlarının ve altyapı iyileştirmelerinin sektörel toparlanmadaki hayati rolünü vurgulamaktadır. Sonuç olarak, Türkiye'de gıda güvenliğinin sağlanması ve kırsal nüfusun yerinde tutulabilmesi için afet risklerini entegre eden esnek kırsal ve tarımsal politikaların geliştirilmesi gerekliliği ortaya konulmaktadır. Bu analiz, gelecekteki afet yönetimi ve bölgesel kalkınma planlamalarında akademisyenler ve karar vericiler için nitelikli bir referans sunmaktadır.

Ampirik analiz sonuçları, deprem felaketlerinin doğrudan gerçekleştiği illerde nüfus değişimleri ile tarımsal üretim göstergeleri arasında kuvvetli ve pozitif bir bağ bulunduğunu açıkça göstermektedir. Van ve Kahramanmaraş örneklerinde saptanan yüksek korelasyon katsayıları, demografik daralmaların bitkisel ve hayvansal üretimi doğrudan gerilettiğini ortaya koymaktadır.

Yazarlar bu durumu, depremlerin yarattığı fiziksel yıkımın ötesinde kırsal alandaki nitelikli iş gücü kaybı ve zorunlu göç hareketleriyle açıklamaktadır. İnsan unsurunun ve çeki hayvanı/işletme sermayesinin azalması, tarımsal ekim alanlarının işlenmesini zorlaştırmakta ve hasat süreçlerinde aksamalara neden olmaktadır.

Tartışma bölümünde elde edilen bulgular uluslararası literatürle ilişkilendirilmektedir. Vietnam'da afetlerin göçü tetiklediğini belirten Trinh vd. (2021) ile Çin'de ekonomik büyüme-afet ilişkisini inceleyen Cang vd. (2022) çalışmalarına atıfla, Türkiye'deki bölgesel nüfus tahliyelerinin kırsal üretkenlik üzerindeki baskısı teorik zeminde desteklenmektedir.

Sonuç olarak, afet sonrasında uygulanan kamu destekleri ve yeniden yapılanma yatırımlarının tarımsal üretimi toparlama kapasitesine sahip olduğu vurgulanmaktadır. Ancak kalıcı dirençlilik sağlamak için acil durum müdahalelerinin ötesine geçilip kırsal altyapıyı koruyan ve nüfusu yerinde tutan bütünleşik risk yönetim politikalarının geliştirilmesi önerilmektedir.

Yazarlar Vietnam'da doğal afetlerin göç olasılığını artırdığını gösteren Trinh ve diğerlerinin (2021) bulgularıyla uyumlu olarak, Van ve Kahramanmaraş depremlerinin ardından gerçekleşen yüksek net göç oranlarının kırsal iş gücünü zayıflattığını ve tarımsal üretimi geciktirdiğini vurgulamaktadır (Özaydın & Yener, 2025).

Bu çalışma Türkiye'de meydana gelen büyük depremlerin tarımsal üretim ve demografik yapı üzerindeki etkilerini tarihsel ve istatistiksel verilerle ortaya koyarak tarım ekonomisi literatüründe önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Doğal afetlerin salt makroekonomik etkilerine odaklanan geleneksel yaklaşımların aksine çalışma kırsal nüfus hareketleri ile bitkisel ve hayvansal üretim değişkenleri arasındaki dinamik ilişkiyi ampirik bir düzleme taşımaktadır. Böylelikle afetlerin kırsal iş gücü piyasası ve tarımsal arz zinciri üzerindeki yapısal etkilerini analiz etmek isteyen araştırmacılar için metodolojik ve teorik bir referans noktası işlevi görmektedir.

Çalışma afetlerin sosyo-ekonomik yansımalarını inceleyen önceki araştırmaları ampirik analizlerle ileriye taşımaktadır. Trinh vd. (2021) tarafından Vietnam'da afetlerin göç olasılığını artırdığına dair sunulan teorik çerçeve ile Cang vd. (2022) tarafından Çin'de afet kayıpları ve ekonomik büyüme arasında saptanan doğrusal olmayan ilişkiler Türkiye'nin deprem dinamikleriyle ilişkilendirilerek test edilmiştir. Araştırma önceki literatürde yer alan göç ve afet ilişkilerini doğrudan tarımsal üretim kalemleriyle korelasyona tabi tutarak mevcut teorik birikimi derinleştirmekte ve bölgesel düzeyde ampirik kanıtlar sunmaktadır.

Bu makale afet yönetimi ve kırsal kalkınma alanında yapılacak sistematik literatür taramalarına bütüncül bir veri seti ve tarihsel derinlik kazandırarak katkı sunmaktadır. Türkiye'de son seksen yılda yaşanan büyük depremleri tek bir analitik çerçevede birleştiren çalışma afet risk analizi araştırmalarında sentez yapmayı kolaylaştırmaktadır. Kırsal alanların hassasiyetlerini ve tarımsal üretimin kırılganlığını nüfus parametreleriyle birlikte değerlendiren bu çalışma politika yapıcıların afet dirençliliği ile sürdürülebilir gıda güvenliği politikalarını entegre etmelerine olanak tanıyan sistematik bir zemin sağlamaktadır.