Bouba-Kiki Fenomeni Üzerine Psikolinguistik Bir Çalışma: Sesler ile Şekiller Arasındaki İlişkilerin İncelenmesi

Dilbilim, psikoloji, nöroloji ve felsefe gibi farklı disiplinlerin kesişim alanında yer alan dilin kökeni ve yapısı, insan düşüncesinin ve gerçeklik algısının şekillenmesinde kritik bir rol oynamaktadır. Tarihsel süreçte Platon'un Cratylus diyalogundan Saussure'ün dilsel işaret teorisine kadar uzanan tartışmalar, dilsel gösterge ile nesne arasındaki ilişkinin geleneksel uzlaşıya dayandığını ve büyük ölçüde rastlantısal olduğunu savunmuştur. Buna karşılık, onomatopeik yapılar ve özellikle bouba-kiki fenomeni gibi psikolojik ve nörolojik bulgular, sesler ile görsel biçimler arasında doğuştan gelen ya da sezgisel bir motivasyonun varlığını işaret ederek bu tam rastlantısallık kabulünü sörgülamaya açmıştır.

Bu çalışmada, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İngilizce Öğretmenliği programında öğrenim gören 164 öğrenci katılımıyla nicel bir araştırma tasarımı benimsenmiştir. Araştırmanın amacı, bireylerin sesler ile soyut şekiller arasında kurdukları sezgisel bağları incelemek ve dil algısının arkasındaki bilişsel süreçleri aydınlatmaktır. Veri toplama sürecinde katılımcılara yuvarlak ve sivri uçlu olmak üzere iki soyut şekil sunulmuş, bu şekilleri bouba ve kiki pсевdöözleriyle eşleştirmeleri istenmiştir. Ardından katılımcılara bu isimlerle uyumlu marka tasarımları oluşturma görevi verilmiş, elde edilen veriler betimsel istatistikler ve ki-kare testi yardımıyla analiz edilmiştir.

Elde edilen nicel bulgular, katılımcıların yüzde 87,2 oranında yuvarlak şekli bouba pсевdöözüyle, köşeli şekli ise kiki pсевdöözüyle eşleştirdiğini ortaya koymuştur. Ki-kare analizi sonuçunda hesaplanan değer, gözlenen frekansların rastlantısal dağılımdan istatistiksel olarak anlamlı düzeyde farklı olduğunu ve ses ile şekil ataması arasında güçlü bir ilişki bulunduğunu doğrulamıştır. Ayrıca marka yaratma görevinde de benzer bir tutarlılık gözlenmiş, katılımcıların çoğunluğu tasarımlarını ilk aşamada belirledikleri ses-şekil eşleştirmelerine uygun biçimde yapılandırmıştır.

Araştırma sonuçları, bouba-kiki etkisinin farklı kültürel ve dilsel bağlamlarda ne denli dirençli ve evrensel bir nitelik taşıdığını bir kez daha teyit etmektedir. Bu durum, dilbilim, psikoloji ve bilişsel bilimler arasındaki disiplinlerarası köprüleri güçlendirirken, eğitim ortamlarında ve materyal tasarımında sezgisel algı mekanizmalarından yararlanılması yönünde somut çıkarımlar sunmaktadır. Yazarın tartışma bölümünde vurguladığı üzere, bu tür ses-sembolik eşleşmelerin anlaşılması hem dil edinim stratejilerinin geliştirilmesine hem de pazarlama ve estetik alanındaki uygulamalı tasarımlara rehberlik etmektedir.

Araştırma bulguları, İngilizce Öğretmenliği öğrencilerinin soyut şekiller ile bouba ve kiki pсевdöözleri arasında kurdukları eşleştirmelerin rastlantısal olmadığını ve belirli bir bilişsel eğilime işaret ettiğini açıkça göstermektedir.

Yazarlar bu durumun temelinde yatan nedeni, seslerin akustik özellikleri ile görsel şekillerin geometrik nitelikleri arasında insan zihninde sezgisel olarak kurulan çapraz modal uyum mekanizmalarıyla açıklamaktadır.

Elde edilen istatistiksel sonuçlar alan yazındaki önceki çalışmalarla uyum sergilerken, bu ses sembolik eşleşmelerinin farklı kültürel ve dilsel arka planlara sahip bireyler arasında da tutarlı bir şekilde yinelendiğini doğrulamaktadır.

Sonuç olarak, bu bulgular dil algısının sadece geleneksel uzlaşımlara dayanmadığını, aynı zamanda algısal ve duyusal deneyimler tarafından şekillendirilen evrensel bilişsel temellere sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Yazarlar elde ettikleri bulguları Wolfgang Köhler tarafından ortaya koyulan klasik şekil ve ses eşleştirme çalışmalarıyla ilişkilendirerek, katılımcıların spiky şekilleri takete veya kiki ile rounded şekilleri maluma veya bouba ile eşleştirdiğini ve bu durumun çapraz modal uyumu desteklediğini belirtmiştir (Kasap & Ünsal, 2024).

Araştırmacılar sonuçlarını farklı kültürlerde ve yazı sistemlerinde bouba-kiki etkisinin geçerliliğini inceleyen güncel çalışmalarla karşılaştırarak bu ses sembolik eşleşmelerinin evrensel bilişsel mekanizmalara dayandığını vurgulamışlardır (Kasap & Ünsal, 2024).

Bu çalışma, dilbilim ve psikoloji disiplinlerinin kesişim kümesinde yer alan ses simgececiliği alanına ampirik bir katkı sunarak, geleneksel dilsel rastlantısallık varsayımlarını sörgülayan modern tartışmalara güncel bir veri seti sağlamaktadır. Özellikle bireylerin işitsel uyaranlar ile görsel formlar arasında kurduğu sezgisel eşleşmelerin evrensel boyutunu inceleyen yayın, bilişsel dilbilim yazınında duyusal girdilerin işleniş mekanizmalarını anlamak adına önemli bir köprü işlevi görmektedir.

Yazar, çalışmanın kavramsal zeminini yapılandırırken Saussure'ün dilsel işaretin göreceli rastlantısallığı ilkesi ile Köhler'in klasik takete-maluma deneyleri ve Ramachandran ile Hubbard'ın bulguları arasında tarihsel bir köprü kurmaktadır. Önceki araştırmalardan farklı olarak, bu yayın yalnızca temel şekil-ses eşleştirmelerini test etmekle kalmamış, aynı zamanda katılımcıların marka tasarımı süreçlerindeki estetik tercihlerini inceleyerek ses sembolizminin pratik yansımalarını da kapsamlı bir şekilde önceki literatürle ilişki içine sokmuştur.

Literatür taraması bağlamında bu makale, farklı dilsel arka planlara sahip bireylerin bilişsel eğilimlerinin benzerlik gösterdiğini kanıtlayan uluslararası çalışmalarla uyumlu sonuçlar sunarak tarama metnine güçlü bir ampirik dayanak sağlamaktadır. Özellikle yüksek istatistiksel anlamlılık gösteren ki-kare sonuçları, ses sembolizminin evrenselliğini savunan güncel derlemeler için somut bir referans noktası oluşturmakta ve dil öğretimi ile marka estetiği arasındaki disiplinlerarası bağı pekiştirmektedir.