Nicel araştırma makalesi incelemesi

AHP Yöntemi İle Osmaniye İlinde Yer Fıstığı Yetiştiriciliğine Uygun Alanların Belirlenmesi

Küresel ölçekte nüfus artışı ve kentsel dönüşüm baskıları tarım arazilerinin azalmasına neden olmakta, bu durum gıda güvenliği ve sürdürülebilir tarım ilkelerini tehdit etmektedir. Türkiye ölçeğinde de benzer bir daralma yaşanırken, bölgesel ekonominin temelini oluşturan stratejik ürünlerin doğru alanlarda yetiştirilmesi zorunlu hale gelmektedir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Osman Orhan et al.
Yayın: Konya Journal of Engineering Sciences
Tarih: 2025-12-01
DOI: 10.36306/konjes.1661112

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küresel nüfus artışı, sanayileşme ve kentsel dönüşüm baskıları dünya genelinde ve Türkiye'de tarım arazilerinin hızla daralmasına yol açmaktadır. Sürdürülebilir tarım yönetimi çerçevesinde gıda arz güvenliğinin korunması, toprak ve iklim gereksinimlerine en uygun ürün modellerinin mekansal olarak belirlenmesini gerektirmektedir. Türkiye yer fıstığı üretiminin yaklaşık dörtte birini karşılayan ve ticaret merkezi konumunda bulunan Osmaniye ili, yüksek verim potansiyeline karşın daralan alanlar ve kentsel genişleme tehditleriyle karşı karşıyadır. Bu durum, il ölçeğinde yer fıstığı tarımına uygun alanların nicel yöntemlerle belirlenmesini ve mekansal kararların bilimsel temellere dayandırılmasını zorunlu hale getirmektedir.

Çalışmanın amacı, Osmaniye il sınırları içerisinde yer fıstığı yetiştiriciliğine en uygun arazileri belirlemek ve tarımsal sürdürülebilirliğe katkı sağlamaktır. Yöntem kapsamında akarsulara yakınlık, yola yakınlık, yerleşime yakınlık, büyük toprak grupları, arazi kullanım kabiliyeti, toprak derinliği, yıllık ortalama sıcaklık, yıllık ortalama yağış, eğim, bakı ve dijital yükseklik modeli (DEM) olmak üzere 11 farklı agro-çevresel parametre tanımlanmıştır. CBS ve uzaktan algılama verileriyle hazırlanan bu katmanlar Saaty'nin AHP ölçeğine göre ikili karşılaştırma matrisleriyle ağırlıklandırılmış ve Ağırlıklı Örtüştürme Tekniği (WOT) ile uygunluk haritası üretilmiştir. Üretilen modelin doğruluğu, sahada tespit edilen 200 gerçek üretim noktası üzerinden İşlem Karakteristiği Eğrisi (ROC) ve Eğri Altındaki Alan (AUC) analizi ile test edilmiştir.

Yapılan analizler sonuçunda elde edilen parametre ağırlıklarına göre, yer fıstığı yetiştiriciliğinde %20,3 katkı payı ile Büyük Toprak Grupları en belirleyici faktör olarak öne çıkmış; bunu %15,2 ile toprak derinliği, %12,1 ile yıllık ortalama sıcaklık ve %11,6 ile yıllık ortalama yağış izlemiştir. İl genelinde yapılan alan hesaplamalarında Osmaniye topraklarının %25,11'i (823,45 km2) "çok uygun" sınıfında yer alırken, %63,59'u (2085,71 km2) yükselti ve engebe nedeniyle "uygun değil" olarak sınıflandırılmıştır. İlçe düzeyinde Sumbas (%43,91) ve Toprakkale (%58,15) en yüksek uygunluk oranlarına sahipken, Bahçe (%93,67) ve Hasanbeyli (%88,28) yüksek engebeli topografyaları nedeniyle çoğunlukla elverişsiz bulunmuştur. Model doğrulama sonuçunda hesaplanan AUC değeri %78,5 olarak gerçekleşmiş ve analizin yüksek derecede tutarlı ve güvenilir olduğu gösterilmiştir.

Elde edilen bulgular, yer fıstığı tarımının Osmaniye'nin güney ve güneybatısındaki düzlük ve alüvyal topraklarda yoğunlaştırılması gerektiğini, yüksek ve dağlık kesimlerin ise tarım dışı veya alternatif ekonomik faaliyetlere ayrılmasının uygun olacağını ortaya koymaktadır. Literatürde yer alan benzer AHP çalışmalarıyla karşılaştırıldığında, 11 farklı değişkenin entegre edilmesi ve ilçe ölçeğinde detaylı haritalama yapılması araştırmanın özgün yönünü oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, karar vericilere ve yerel üreticilere hassas tarım uygulamaları, sulama altyapısı geliştirme ve arazi koruma politikaları için somut mekansal veriler sunarak sürdürülebilir bölgesel kalkınma planlamasında değerli bir referans sağlamaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, Osmaniye ilinde yer fıstığı tarımına uygun alanları uzaktan algılama, coğrafi bilgi sistemleri ve analitik hiyerarşi süreci (AHP) entegrasyonuyla 11 agro-çevresel parametreye göre belirlemek ve sürdürülebilir tarımsal planlamaya katkı sağlamaktır(Orhan et al., 2025).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışmada Osmaniye ilinde yer fıstığı tarımına elverişli alanların tespiti amacıyla uzaktan algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri tabanlı Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) yaklaşımı benimsenmiş, 11 agro-çevresel parametre birleştirilerek Ağırlıklı Çakıştırma Tekniği (WOT) ile uygunluk haritaları üretilmiş ve sonuçlar ROC-AUC analiziyle doğrulanmıştır(Orhan et al., 2025).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SDG 2 Sıfır Açlık, SDG 12 Sorumlu Tüketim ve Üretim, SDG 13 İklim Eylemi) çerçevesinde sürdürülebilir arazi yönetimi ve çok ölçütlü karar analizi (MCDA) kuramsal tabanına dayanmaktadır. Uzaktan algılama ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile desteklenen Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP), fiziksel çevre değişkenlerinin ağırlıklandırılması ve arazi uygunluk sınıflarının belirlenmesinde temel yöntem yaklaşımını oluşturur.

Makalenin ele aldığı literatür

Literatürde yer fıstığı ve benzeri stratejik ürünlerin arazi uygunluk analizlerinde AHP, Lojistik Regresyon, Bulanık Mantık, Rastgele Orman (RF) ve Destek Vektör Makineleri (SVM) gibi çeşitli makine öğrenmesi yaklaşımları değerlendirilmektedir. Nguyen ve arkadaşları (2021) Vietnam'da, Shaw ve arkadaşları (2025) Hindistan'da AHP temelli yöntemleri kullanmıştır. Yapılan araştırma, Türkiye özelinde ve yüksek verimli Osmaniye bölgesinde 11 farklı agro-çevresel parametreyi bir arada değerlendirerek literatürdeki bölgesel veri ve haritalama eksikliğini gidermeyi hedeflemektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Osmaniye ili sınırları içerisindeki 126.515,20 hektarlık tarım arazileri ve il genelindeki coğrafi alanlar
Örneklem veya araştırma materyali: WorldClim iklim verileri, Copernicus DEM verileri, Tadportal toprak verileri ve model doğrulaması için kullanılan 200 adet yer fıstığı ekim noktası saha verisi
Veri toplama süreci: Tadportal platformundan büyük toprak grupları, arazi kullanım kabiliyeti ve toprak derinliği haritaları; WorldClim veritabanından sıcaklık ve yağış verileri; Copernicus platformundan DEM verileri çekilmiş, ayrıca model doğrulaması için çiftçi görüşmeleri ve arazi gözlemleriyle 200 gerçek fıstık ekim lokasyonu toplanmıştır.
Veri analiz yöntemi: Coğrafi Bilgi Sistemleri ortamında 30 metre çözünürlüklü 11 agro-çevresel katman oluşturulmuş, Saaty'nin AHP ikili karşılaştırma matrisleriyle ağırlıklandırılmış, Ağırlıklı Çakıştırma Tekniği ile birleştirilmiş ve ROC eğrisi altındaki alan (AUC) hesaplamasıyla doğrulanmıştır.

Arazi Uygunluk AnaliziAnalitik Hiyerarşi Süreci (AHP)Uzaktan Algılama ve CBSBüyük Toprak Grupları (GSG)Toprak DerinliğiYıllık Ortalama SıcaklıkYıllık Ortalama YağışROC-AUC Doğrulaması

Araştırmanın Bulguları

AHP modelinde parametrelerin önem dereceleri incelendiğinde en yüksek katkıyı %20,3 ile büyük toprak grupları (GSG) sağlamış, bunu %15,2 ile toprak derinliği, %12,1 ile yıllık ortalama sıcaklık ve %11,6 ile yıllık ortalama yağış takip etmiştir(Orhan et al., 2025).

Osmaniye il genelinde gerçekleştirilen arazi uygunluk analizi sonuçunda, çalışma alanının %25,11'i (823,45 km2) yüksek derecede uygun sınıfında yer alırken, %63,59'u (2085,71 km2) yüksek irtifa ve dağlık yapı nedeniyle uygun değil olarak sınıflandırılmıştır(Orhan et al., 2025).

İlçe ölçeğindeki değerlendirmelerde Sumbas ilçesinin %43,91'i ve Toprakkale ilçesinin %58,15'i yüksek derecede uygun arazilere sahipken, Bahçe ilçesinin %93,67'si ve Hasanbeyli ilçesinin %88,28'i engebeli topografya nedeniyle uygun olmayan sınıfta kalmıştır(Orhan et al., 2025).

Arazi uygunluk modelinin doğruluğunu test etmek amacıyla toplanan 200 adet gerçek fıstık ekim lokasyon verisiyle yapılan ROC-AUC analizinde modelin alan altı eğri değeri %78,5 olarak hesaplanmış ve üretilen haritanın oldukça tutarlı ve güvenilir olduğu gösterilmiştir(Orhan et al., 2025).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Osmaniye ilinde yer fıstığı tarımına uygun alanların tespiti amacıyla yapılan AHP analizi sonuçları, düz topografyaya ve alluvial toprak yapısına sahip güneybatı kesimlerin fıstık yetiştiriciliği için yüksek derecede potansiyel sunduğunu göstermektedir. Buna karşılık eğimin yüksek, rakımın fazla ve toprağın sığ olduğu dağlık alanlar fıstık tarımı için elverişsiz koşullar taşımaktadır.

Yazarlar, elde edilen bu mekansal dağılımı fıstık bitkisinin fizyolojik iklim ve toprak istekleriyle açıklamaktadır. Fıstığın kök gelişimi ve meyve bağlaması için 50 santimetreden derin, iyi drenajlı topraklar ile 15 santigrat derecenin üzerindeki sıcaklıklar kritik rol oynamakta; bu durum alluvial ovalarda verimliliği artırırken yüksek irtifalarda üretimi kısıtlamaktadır.

Tartışma bölümünde araştırma bulguları uluslararası literatürle ilişkilendirilmiştir. Nguyen ve arkadaşlarının (2021) Vietnam'da, Salifu ve arkadaşlarının (2022) Ghana'da AHP yöntemiyle yürüttüğü fıstık uygunluk analizleriyle yöntemsel tutarlılık gösterilmiş; ancak bu çalışmada 11 farklı parametrenin entegre edilmesiyle literatürdeki sınırlı parametreli modeller genişletilmiştir.

Çalışmanın kapsamı ve uygulanabilirliği açısından, geliştirilen 30 metre çözünürlüklü AHP modelinin ROC-AUC doğrulamasıyla %78,5 güvenilirlik düzeyine ulaşması, yerel tarım politikalarının şekillendirilmesinde ve arazi kullanım planlamalarında karar vericiler için uygulanabilir somut bir rehber niteliği taşıdığını kanıtlamaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazarlar Vietnam Nghe An bölgesindeki yer fıstığı ekim alanlarını AHP yöntemiyle analiz eden Nguyen ve arkadaşlarının (2021) çalışmasıyla kendi metodolojilerini karşılaştırmıştır. Mevcut çalışma literatürdeki benzer AHP uygulamalarıyla uyum gösterirken, kullanılan parametre sayısını 11'e çıkararak agro-çevresel çeşitliliği daha kapsamlı biçimde modele yansıtmıştır(Orhan et al., 2025).

Çin'in Shandong eyaletinde AHP tekniğiyle yer fıstığı kuraklık risk bölgelerini haritalandıran Jiang ve arkadaşlarının (2022) araştırmasına atıfta bulunularak, AHP yönteminin fıstık yetiştiriciliğindeki çevresel risklerin ve uygunluk sınırlarının belirlenmesinde uluslararası literatürde kabul görmüş güvenilir bir yaklaşım olduğu vurgulanmıştır(Orhan et al., 2025).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yer fıstığı hem küresel ölçekte hem de Türkiye'de yüksek ekonomik değere sahip bir yağ bitkisidir ve Osmaniye ili ülke fıstık üretiminin merkezinde yer almaktadır. Bu çalışmada RS&GIS tabanlı AHP yöntemi ve 11 agro-çevresel parametre kullanılarak Osmaniye genelinde sürdürülebilir fıstık yetiştiriciliğine en uygun alanlar tespit edilmiş ve ROC-AUC analiziyle model güvenilirliği doğrulanmıştır. Elde edilen bulgular, yüksek derecede uygun olan düz alluvial ovaların korunması, orta derecede uygun alanlarda sulama ve toprak iyileştirme projelerinin yapılması, uygun olmayan dağlık alanlarda ise alternatif ekonomik faaliyetlerin teşvik edilmesi gerektiğini göstermektedir(Orhan et al., 2025).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, tarımsal uygunluk analizleri literatüründe uzaktan algılama ve coğrafi bilgi sistemleri entegre edilmiş çok ölçütlü karar verme modellerinin bölgesel ölçekte nasıl uygulanabileceğini gösteren ampirik bir rehber işlevi görmektedir. Özellikle kentsel dönüşüm ve sanayileşme baskısı altındaki yüksek verimli tarım havzalarında, stratejik ürünlerin sürdürülebilir yönetimini sağlamak amacıyla bilimsel bir çerçeve sunar. Çalışma, yerel düzeyde 11 farklı iklim ve toprak parametresini hiyerarşik bir yapıda birleştirerek karar vericiler ve tarım planlamacıları için somut, doğrulanmış ve yüksek çözünürlüklü haritalandırma araçları sağlamaktadır.

Önceki çalışmalar genellikle daha sınırlı sayıda agro-çevresel parametre kullanarak ve yalnızca belirli toprak ya da iklim özelliklerine odaklanırken, bu araştırma literatürdeki bu boşluğu 11 bütünleşik parametreyi tek bir analitik çerçevede birleştirerek doldurmaktadır. Nguyen vd. (2021) ve Salifu vd. (2022) gibi fıstık yetiştiriciliğine uygun alanları belirlemeyi hedefleyen önceki çalışmaların AHP tabanlı yaklaşımlarını devralmakta, ancak bu yöntemleri bölgesel bir Türk havzasının (Osmaniye) özgün toprak ve iklim verileriyle zenginleştirerek yerel geçerliliğini doğrulamaktadır.

Bu araştırma, Türkiye'deki yer fıstığı üretiminin ticari merkezi olan Osmaniye havzasına yönelik mekansal olarak açık ve parametre tabanlı ilk kapsamlı uygunluk analizini sunarak ulusal literatüre önemli bir katkı sağlamaktadır. Tarımsal sürdürülebilirlik ile arazi kullanım politikalarını, kentsel dönüşüm baskısı perspektifinden bütüncül bir yaklaşımla ele almaktadır. ROC-AUC doğrulaması kullanarak modelin performansını %78,5 güvenilirlik düzeyinde kanıtlaması, çok kriterli karar destek sistemlerinin tarımsal yönetimdeki pratik değerini ortaya koymakta ve benzer akdeniz iklim bölgeleri için tekrarlanabilir bir metodolojik şablon sunmaktadır.

Kaynakça

Nguyen, D. L., Chou, T. Y., Chen, M. H., Hoang, T. V., & Tran, T. P. (2021). A GIS-Based Multicriteria Analysis of Land Suitability for Groundnut Crop in Nghe An Province, Vietnam. International Journal of Geoinformatics, 17(6), 85-95. https://doi.org/10.52939/ijg.v17i6.2071
Jiang, M., Zhang, Z., Kuang, X., Jiang, Y., Sun, S., & Li, X. (2022). Peanut Drought Risk Zoning in Shandong Province, China. Sustainability, 14(6), 3322. https://doi.org/10.3390/su14063322

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Tarım alanlarının kentsel dönüşüm projeleri ve sanayileşme baskısı altında hızla azalması sürdürülebilir gıda arzını tehdit etmektedir.

Küresel ve ulusal tarım arazilerindeki daralmayı sayılarla kanıtlamak amacıyla bu çalışmadaki FAO ve TÜİK verileri kullanılabilir(Orhan et al., 2025).

İklim Değişikliği Senaryolarının Osmaniye İlindeki Yer Fıstığı Sürdürülebilirliğine Etkisinin Modellenmesi

Araştırma sorusu: IPCC SSP2-4.5 ve SSP5-8.5 iklim değişikliği senaryolarına göre Osmaniye ilindeki fıstık tarımına 'yüksek derecede uygun' alanlar 2050 yılına kadar nasıl bir mekansal değişim gösterecektir?
Yöntem taslağı: Çalışmada, makalede kullanılan 11 parametreye ek olarak geleceğe dönük WorldClim biyo-iklimsel veri katmanları kullanılacaktır. CBS ortamında MaxEnt veya hiyerarşik AHP-Ağırlıklı Örtüştürme yöntemleri entegre edilerek uygunluk alanlarındaki kaymalar mekansal olarak analiz edilecek, örneklem büyüklüğü güvenirliği için piksel tabanlı duyarlılık analizleri gerçekleştirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma kısmında belirtilen yıllık ortalama sıcaklık ve yağış parametrelerinin iklim değişikliği altındaki hassasiyetine yönelik sınırlılıkları gidermek ve geleceğe yönelik sürdürülebilir tarım politikalarına katkı sağlamak amacıyla bu araştırma tasarlanmıştır(Orhan et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Tarımsal uygunluk analizlerinde toprak türü ve derinliği, fıstık yetiştiriciliğinde iklim koşullarından daha belirleyici bir önceliğe sahiptir.

AHP ağırlıklandırma sonuçlarına göre Büyük Toprak Grupları parametresinin en yüksek önem derecesine (%20,3) sahip olduğunu göstermek için referans verilir(Orhan et al., 2025).

Makine Öğrenmesi Algoritmaları ile AHP Yönteminin Yer Fıstığı Tarımsal Uygunluk Tahmin Performanslarının Karşılaştırılması

Araştırma sorusu: Rastgele Orman (RF) ve Destek Vektör Makineleri (SVM) algoritmaları, yer fıstığı arazi uygunluk tahmininde geleneksel AHP yöntemine göre daha yüksek bir ROC-AUC doğruluk değeri sunmakta mıdır?
Yöntem taslağı: Çalışmada, makalede kullanılan 11 agro-çevresel parametre bağımsız değişken olarak, 200 adet gerçek fıstık ekim lokasyonu ise bağımlı değişken olarak sisteme dahil edilecektir. Veri seti eğitim (%70) ve test (%30) olarak bölünecek; modellerin performansları ROC-AUC, hassasiyet ve özgünlük metrikleri üzerinden R programlama dili veya Python kullanılarak istatistiksel olarak karşılaştırılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin metodoloji bölümünde bahsedilen alternatif makine öğrenmesi yaklaşımları (RF, SVM) ile AHP yönteminin tahmin yeteneklerinin kıyaslanması ihtiyacından ve model sınırlılıklarını aşma hedefinden türetilmiştir(Orhan et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

CBS tabanlı hiyerarşik analiz modellerinin tarımsal alan yönetimindeki mekansal doğruluğu ampirik saha verileriyle doğrulanabilmektedir.

Modelin güvenirliğini kanıtlayan %78,5'lik ROC-AUC doğrulama değerini tartışmada kıyaslama ölçütü olarak sunmak için kullanılır(Orhan et al., 2025).

Kentsel Yapılaşma Baskısının Optimum Yer Fıstığı Tarım Alanları Üzerindeki Zamansal Değişim Analizi

Araştırma sorusu: Osmaniye Merkez ve Kadirli ilçelerindeki kentsel dönüşüm ve imar projeleri, makalede belirlenen 'yüksek derecede uygun' fıstık tarım alanlarında son 20 yılda ne kadar kayba yol açmıştır?
Yöntem taslağı: 2005, 2015 ve 2025 yıllarına ait Sentinel-2 ve Landsat uydu görüntüleri kullanılarak denetimli sınıflandırma (Rastgele Orman) yöntemiyle arazi kullanımı ve arazi örtüsü (LULC) değişim haritaları üretilecektir. Bu zamansal değişim haritaları, makaledeki AHP uygunluk haritası ile çakıştırılarak en fazla zarar gören fıstık tarım arazileri hektar bazında zamansal olarak analiz edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede özellikle Osmaniye Merkez ilçesindeki kentsel yapılaşmanın tarım arazileri üzerindeki baskısına yönelik yapılan vurgudan ve bu durumun yer fıstığı tarımının sürdürülebilirliğini engellediği yönündeki iddialardan hareket edilerek önerilmiştir(Orhan et al., 2025).