Bitkilerin Ekolojik Tolerans Kriterlerine Göre Değerlendirilmesi: Rize Kentsel Açık Yeşil Alanlar Örneği, Türkiye

Hızlı ve kontrolsüz kentleşme ile iklim değişikliğinin birleşik etkileri, kentsel açık yeşil alanlar üzerinde benzeri görülmemiş ekolojik baskılar oluşturmaktadır. Kentsel ısı adası etkisi, hava kirliliği, rüzgar koridoru değişimleri ve su kıtlığı gibi stres faktörleri kentsel alanlarda bitki gelişimini hücresel düzeyde olumsuz etkilemektedir. Buna karşın, peyzaj projelerinde estetik kaygıların ekolojik uyumun önüne geçmesi, çevreyle uyumsuz bitki türlerinin seçilmesine yol açmakta, bu durum da sulama ve kimyasal gübre gibi bakım maliyetlerini artırarak kentsel kaynakların israfına neden olmaktadır. Bu çerçevede, kentsel peyzaj tasarımlarında bitkilerin ekolojik tolerans limitlerinin doğru analiz edilmesi, kentsel yeşil altyapıların sürdürülebilirliği ve kentsel ekosistem dengesinin korunması açısından kritik bir araştırma problemi olarak öne çıkmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, subtropikal iklim özelliklerine sahip olan ve bitki çeşitliliği açısından yüksek zenginlik barındıran Rize kentindeki kentsel açık yeşil alanlarda kullanılan bitki varlığının ekolojik dayanıklılığını değerlendirmektir. Araştırma kapsamında Rize kent merkezinde yer alan farklı büyüklükteki 11 adet kent parkı ve açık yeşil alan (Ziraat Botanik Parkı, RTEÜ Kampüsü ve Sahil Parkı gibi) ampirik veri toplama alanı olarak seçilmiştir. Parklardaki tüm ağaç, ağaççık, çalı ve yer örtücü taksonları içeren bitki envanteri belirlenmiş ve toplam 223 bitki taksonu incelemeye dahil edilmiştir. Belirlenen taksonların hava kirliliği, kuraklık, rüzgar, sıcaklık, soğuk ve tuzluluk olmak üzere altı temel stres faktörüne karşı tolerans düzeyleri ulusal ve uluslararası literatür verileri, USDA Soğuğa Dayanıklılık Haritası (Zone 9b) ve AHS Sıcaklık Tolerans Haritası (Zone 3) kullanılarak sınıflandırılmıştır.

Araştırma bulguları, incelenen 223 bitki taksonunun 77'sinin yerli, 3'ünün yarı yerli ve 143'ünün egzotik karakterde olduğunu, yani parklardaki bitki varlığının %64 gibi büyük bir oranının yabancı kökenli türlerden oluştuğunu göstermektedir. Ekolojik tolerans analizlerine göre, toplam 149 taksonun (49 yerli, 100 egzotik) incelenen stres faktörlerinden en az birine karşı hassas olduğu, geriye kalan 74 taksonun ise tüm ekolojik değişkenlere karşı yeterli dirence sahip olduğu saptanmıştır. Özellikle Prunus serrulata 'Kanzan' taksonu rüzgar, sıcaklık, soğuk ve tuzluluk olmak üzere dört farklı faktöre karşı gösterdiği duyarlılıkla ekolojik toleransı en zayıf tür olarak belirlenmiştir. Ayrıca, egzotik kökenli Acer negundo, Prunus armeniaca ve Lagerstroemia indica gibi türlerin üç farklı stres faktörüne karşı duyarlı olduğu ve yerli bir tür olan Ilex aquifolium'un da benzer şekilde üç faktöre karşı hassasiyet taşıdığı tespit edilmiştir.

Elde edilen sonuçlar, yerli bir türü seçmenin her zaman ekolojik açıdan mutlak direnç anlamına gelmediğini ortaya koyarak peyzaj mimarlığında yerleşik bazı kalıpları literatür nezdinde tartışmaya açmaktadır. Yazarlar, peyzaj tasarımlarında sadece estetik değerlere odaklanmak yerine, alanın mikro-klimatik özelliklerini ve bitkilerin spesifik tolerans sınırlarını dikkate alan bütüncül tasarımların yapılması gerektiğini savunmaktadır. Literatürde Bursa, Ankara ve Antalya gibi farklı iklim bölgelerinde yapılan benzer çalışmalarla karşılaştırıldığında bu araştırma, subtropikal Doğu Karadeniz ikliminde egzotik bitki ağırlıklı kentsel yeşil alanların gelecekteki iklimsel salınımlara karşı taşıdığı ekolojik riskleri somutlaştırmaktadır. Çalışma, kentsel yeşil altyapının sürdürülebilirliğini sağlamak adına yerli ve dayanıklı taksonların (Laurocerasus officinalis, Laurus nobilis vb.) kullanımının önceliklendirilmesi noktasında gelecekteki tasarım rehberleri için güçlü bir referans teşkil etmektedir.