Vaka çalışması incelemesi

Ukrayna-Rusya Çatışmasının Havacılık Sektörüne Etkisi: Şubat-Mayıs 2022

Havacılık sektörü küresel ölçekte ekonomik ve toplumsal gelişimin temel taşıyıcısı olmakla birlikte, jeopolitik krizler ve askeri çatışmalardan en hızlı etkilenen alanların başında gelmektedir. Makale, bu jeopolitik krizin havacılık endüstrisi ve bağlantılı sektörler üzerindeki somut etkilerini veriler ışığında tartışmaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Araz AKBARLI et al.
Yayın: Journal of Aviation
Tarih: 2022-09-30
DOI: 10.30518/jav.1125560

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Havacılık sektörü, küresel ölçekte ekonomik, ticari, teknolojik ve toplumsal etkileşimlerin ana kolaylaştırıcısı konumunda bulunmakla birlikte, bölgesel ve küresel politik krizlerden, askeri çatışmalardan ve jeopolitik gerilimlerden doğrudan etkilenen son derece hassas bir yapıya sahiptir. 2019 yılının sonlarında ortaya çıkan ve küresel ulaşımı sekteye uğratan Covid-19 salgınının yarattığı ağır ekonomik tahribat henüz tam anlamıyla sarılamamışken, 2022 yılının Şubat ayında başlayan Ukrayna-Rusya çatışması uluslararası havacılık sistemini yeni ve karmaşık bir krizin içerisine sürüklemiştir. Savaşın başlamasıyla birlikte hava sahalarının kapatılması, uçuş rotalarının değiştirilmesi, yaptırımlar nedeniyle uçak yedek parça ve bakım hizmetlerinin kısıtlanması, yakıt fiyatlarındaki aşırı yükselişler ve turizm hareketliliğindeki gerilemeler küresel havacılık ekosisteminde zincirleme etkilere yol açmıştır. Bu durum, jeopolitik krizlerin havayolu işletmelerinin operasyonel sürdürülebilirliği ve finansal yapısı üzerindeki doğrudan etkilerinin akademik olarak çözümlenmesi gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Bu çalışma, Ukrayna-Rusya çatışmasının Şubat-Mayıs 2022 döneminde küresel havacılık sektörü üzerindeki çok boyutlu yansımalarını nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel yöntemlerden durum çalışması (case study) deseni benimsenmiş olup dört aylık süreçte uluslararası otorite raporları, havacılık veri tabanları, resmi istatistikler ve güvenilir haber kaynaklarından elde edilen nitel belgeler bütüncül bir yaklaşımla analiz edilmiştir. Çalışma kapsamında hava sahalarının kapatılmasının operasyonel süreçlere etkisi, uzayan rotalar sebebiyle artan uçak yakıtı ve personel giderleri, hava aracı ile bileşen üreticilerinin karşı karşıya kaldığı tedarik zinciri aksamaları ve krizin uluslararası turizm sektörüne olan yansımaları sistematik bir biçimde ele alınmıştır. Sınırlandırılmış bir zaman diliminde gerçekleşen olayların olgusal derinliğini ortaya koymayı hedefleyen bu tasarım, jeopolitik krizlerin sektörel dinamikleri nasıl şekillendirdiğini açıklamak bakımından uygun bir yöntem sunmaktadır.

Araştırma bulguları, çatışmanın başlamasıyla birlikte Ukrayna hava sahasının tamamen kapatıldığını ve komşu ülkelerin hava trafiğinde ciddi gerilemeler yaşandığını göstermektedir. Yaptırımlar ve hava sahası kısıtlamaları sonuçunda Rus havayolu şirketlerinin uluslararası yölçu trafiği Mart 2022'de bir önceki yılın aynı dönemine göre en az 4 kat, 2019 yılına göre ise 16 kat azalmıştır. Hava sahası kapatmaları Doğu-Batı hattındaki uçuş sürelerini önemli ölçüde uzatmış; örneğin Londra-Tokyo hattında uçuş süresi 4 saat 30 dakika artarken, Helsinki-Tokyo seferi 9 saat 30 dakikadan 13 saate yükselmiştir. Bu durum yakıt tüketimini, uçuş ekibi çalışma saatlerini ve işletme giderlerini tırmandırarak bilet fiyatlarına artış olarak yansımıştır. Ayrıca havacılık sanayisinin temel girdilerinden biri olan titanyum tedarikinde yaşanabilecek olası krizler ile Antonov An-225 gibi stratejik hava araçlarının zarar görmesi, krizin yalnız taşımacılıkla sınırlı kalmayıp imalat ve güvenlik boyutlarını da derinden sarstığını göstermektedir.

Elde edilen sonuçlar, jeopolitik krizlerin havacılık sektöründe kelebek etkisi yaratarak yalnızca çatışan tarafları değil tüm küresel uçuş ağını ve bağlantılı sektörleri etkilediğini doğrulamaktadır. Yazar, Covid-19 sonrası toparlanma sürecinde olan havayolu işletmelerinin artan yakıt maliyetleri ve yaptırımlar nedeniyle finansal dengelerinin yeniden bozulduğunu ve sektörün normale dönme beklentilerinin ileri tarihlere ötelendiğini vurgulamaktadır. Tartışma bölümünde krizin turizm hareketliliği üzerindeki yıkıcı etkilerine de değinilmiş, özellikle Rus ve Ukraynalı turist yoğunluğunun yüksek olduğu pazarlarda ciddi kayıplar yaşandığı belirtilmiştir. Bu araştırma, henüz devam eden güncel bir jeopolitik çatışmanın havacılık sektörüne olan anlık ve kısa vadeli etkilerini ampirik verilerle kayıt altına alarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmakta ve gelecekte yapılacak kriz yönetimi ile havacılık politikaları araştırmalarına temel oluşturmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, Şubat-Mayıs 2022 döneminde Ukrayna-Rusya çatışmasının hava sahası kullanımı, uçuş rotaları, operasyonel maliyetler, havacılık güvenliği ve turizm sektörü üzerindeki etkilerini bütüncül bir durum çalışmasıyla ortaya koymaktır(AKBARLI et al., 2022).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden durum çalışması desenini benimsemiş ve Şubat-Mayıs 2022 arasındaki 4 aylık süreçte Ukrayna-Rusya çatışmasının havacılık sektörüne yansımalarını incelemiştir(AKBARLI et al., 2022).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, kriz yönetimi ve jeopolitik risklerin küresel ulaştırma sistemleri üzerindeki etkilerini açıklayan durum çalışması (case study) yaklaşımına dayanmaktadır. Jeopolitik krizlerin kelebek etkisi yaratarak doğrudan ve dolaylı sektörel zincirleme etkilere yol açtığı olgusu kuramsal zemin olarak benimsenmiştir.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışmada ICAO ve Eurocontrol gibi uluslararası havacılık otoritelerinin düzenlemeleri ile IATA, OECD, GlobalData, Fitch Ratings ve Flightradar24 gibi kurumların yayımladığı küresel havacılık, taşıma ve ekonomi verilerine başvurulmuştur. Sıcak bir kriz dönemini incelemesi nedeniyle literatürde emsali az bulunan bir alana katkı sunduğu vurgulanmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Şubat-Mayıs 2022 döneminde Ukrayna-Rusya çatışmasının havacılık sektörüne etkilerine ilişkin yayımlanan gazete haberleri, internet haber siteleri, Eurocontrol, IATA, OECD ve GlobalData gibi havacılık ile ekonomi otoritelerinin raporları.
Örneklem veya araştırma materyali: Eurocontrol uçuş verileri, IATA bilet ve kargo istatistikleri, Flightradar24 uçuş rotası bilgileri, Google Flights fiyat verileri ile havacılık haber kaynaklarından derlenen dokümanlar.
Veri toplama süreci: Dört aylık süreçte gazete haberleri, haber siteleri, uluslararası havacılık örgütlerinin web siteleri ve sektör raporları düzenli olarak taranarak nitel veri derlemesi yapılmıştır.
Veri analiz yöntemi: Toplanan metinsel ve istatistiki veriler durum çalışması ilkeleri doğrultusunda hava sahası kısıtlamaları, rota değişiklikleri, operasyonel maliyetler, havacılık güvenliği ve turizm başlıkları altında nitel içerik ve tema analiziyle incelenmiştir.

Hava Sahası KısıtlamalarıUçuş Rotaları ve SüreleriOperasyonel MaliyetlerHavacılık GüvenliğiTurizm Talebi

Araştırmanın Bulguları

Eurocontrol verilerine göre 24 Şubat - 2 Mart 2022 tarihleri arasında Ukrayna'ya yapılan tüm uçuşlar durdurulmuş ve komşu ülkelerin hava trafiğinde belirgin azalmalar kaydedilmiştir(AKBARLI et al., 2022).

Rus havayolu şirketlerinin uluslararası yölçu trafiği Mart 2022 döneminde Mart 2021'e kıyasla en az 4 kat, Mart 2019'a kıyasla ise 16 kat azalmıştır(AKBARLI et al., 2022).

Rusya hava sahasının kapanması Doğu ile Batı arasındaki uçuş sürelerini uzatmış, örneğin Londra-Tokyo uçuş süresi 4 saat 30 dakika ilave artış göstermiştir(AKBARLI et al., 2022).

Kapanan hava sahaları ve uzayan rotalar havayolu şirketlerinin yakıt tüketimini, pilot çalışma saatlerini ve genel operasyonel giderlerini doğrudan yükseltmiştir(AKBARLI et al., 2022).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Çatışmanın patlak vermesiyle birlikte hava sahalarının karşılıklı olarak kapatılması küresel uçuş ağlarında ani sapmalara yol açmış, havayolu işletmeleri emniyetli ulaşımı sürdürebilmek için alternatif rotalara yönelmek zorunda kalmıştır.

Yazarlar, uçuş sürelerindeki uzamaların doğrudan artan yakıt tüketimi ve personel çalışma saatleri üzerinden işletme maliyetlerine yansıdığını, salgının olumsuz etkilerini henüz atlatamamış olan havacılık sektörünün yeni bir finansal yük altına girdiğini açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde nitel durum çalışması çerçevesinde farklı havacılık otoritelerinin verileri bir araya getirilmiş; jeopolitik krizlerin केवल uçuş operasyonlarını değil, hava kargo, uçak imalatı ve uluslararası turizm akışlarını da zincirleme biçimde etkilediği gösterilmiştir.

Sonuç olarak, bölgesel çatışmaların havacılık sektöründeki yansımalarının küresel ölçekte hissedildiği, artan maliyetler ve değişen seyahat kalıpları nedeniyle sektörün yeni bir normale ulaşma sürecinin ertelendiği vurgulanmaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Çalışmada, çatışma sürecinin havacılık sektörüne etkilerini çözümlemek amacıyla Chmiliar (2010) tarafından ifade edilen sınırlı bir sistemin çoklu veri toplama araçlarıyla derinlemesine incelenmesini öngören durum çalışması metodolojisi esas alınmıştır(AKBARLI et al., 2022).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazarlar, Ukrayna-Rusya çatışmasının küresel havacılık sektöründe kelebek etkisi yaratarak hava sahalarının kapanmasına, uçuş sürelerinin uzamasına, artan yakıt maliyetlerine, güvenlik tehditlerine ve turizm kayıplarına yol açtığını; bu durumun havayolu işletmelerinin salgın sonrası toparlanma sürecini önemli ölçüde zorlaştırdığını ve geciktirdiğini ifade etmiştir(AKBARLI et al., 2022).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, sivil havacılık endüstrisinin jeopolitik risklere ve askeri çatışma ortamlarına karşı duyarlılığını anlık verilerle inceleyen öncü bir araştırma olarak literatürde konumlanmaktadır. Covid-19 pandemisinin küresel havacılık sektörü üzerindeki yıkıcı etkilerinin ardından gelen bu yeni kriz evresini ele alması, sektörün dirençlilik kapasitesini tartışmak adına akademisyenlere güncel bir zemin sunar. Çatışmanın ilk dönemini kapsayan veriler, hava sahası egemenliği, rota değişiklikleri, yakıt maliyetleri ve turizm yansımaları arasındaki çok yönlü ilişkileri bütüncül bir yaklaşımla ortaya koyarak havacılık yönetimi alanındaki büyük bir boşluğu doldurmaktadır.

Araştırma, havacılık krizleri ve dışsal şoklar üzerine odaklanan geleneksel literatürün sınırlarını genişleterek, kuramsal kriz yönetimi modellerini jeopolitik yaptırımlar ve askeri müdahaleler bağlamında yeniden şekillendirir. Önceki çalışmalar ağırlıklı olarak ekonomik krizler veya doğal afetlerin sivil havacılığa yansımalarını ele alırken, bu çalışmada Chicago Konvansiyonu'ndan kaynaklanan hava sahası egemenliğinin ülkeler arasında bir yaptırım aracı olarak nasıl kullanıldığı ve bunun küresel uçuş ağlarında yarattığı kelebek etkisi derinlemesine tartışılmaktadır. Bu sayede makale, teorik yaklaşımları güncel pratiklerle başarılı bir şekilde ilişkilendirir.

Çalışma, sivil havacılık yönetimi ve kriz politikaları üzerine yapılacak olan literatür taraması çalışmaları için zengin ve sistematik bir veri altyapısı sunmaktadır. Nitel durum çalışması yönteminin kriz anlarında anlık gelişen operasyonel değişimleri yakalamadaki etkinliğini göstermesi yönüyle metodolojik literatüre önemli bir katkı sağlar. Havacılık güvenliği tehditlerini, uzayan seyahat rotalarının getirdiği ek maliyet yüklerini ve turizm sektöründeki daralmaları entegre bir biçimde ele alarak, gelecekteki akademik incelemeler için çok disiplinli bir perspektif ve yeni araştırma hipotezleri geliştirilmesine olanak tanır.

Kaynakça

Chmiliar, I. (2010). Multiple-case designs. In A. J. Mills, G. Eurepas & E. Wiebe (Eds.), Encyclopedia of case study research (pp. 582-583). SAGE Publications.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Jeopolitik gerilimler ve askeri çatışmalar, küresel havacılık endüstrisinde hava sahası egemenliğinin yeniden tartışılmasına ve ani sınırlandırmalara neden olmaktadır.

Bu çalışma, Chicago Konvansiyonu çerçevesinde devletlerin hava sahası egemenliklerini kriz dönemlerinde nasıl bir diplomatik ve ekonomik yaptırım aracı olarak kullandığını açıklamak için referans gösterilebilir(AKBARLI et al., 2022).

Jeopolitik Krizlerin Uzayan Uçuş Rotaları ve Karbon Emisyonları Üzerindeki Çevresel Etkileri

Araştırma sorusu: Rusya hava sahasının kapanması sonuçu değişen Doğu-Batı uçuş rotalarının uçuş başına ortalama karbondioksit salımına etkisi nedir?
Yöntem taslağı: Flightradar24 veritabanı üzerinden seçilecek en az 500 tarifeli uçuşun kriz öncesi ve kriz sonrası uçuş süreleri, uçak tipleri ve yakıt tüketim katsayıları kullanılarak nicel simülasyon yöntemiyle analiz edilecektir. Örneklem büyüklüğü veri doygunluğuna ulaşana kadar arttırılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların makalenin 4. bölümünde paylaştıkları ve sivil hava sahasının kapanması sebebiyle sivil uçuş sürelerinin 4 saat 30 dakikaya varan sürelerde uzandığını gösteren rotalardaki gecikme verilerinden ve maliyet analizlerinden türetilmiştir(AKBARLI et al., 2022).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Havacılık sektöründe beklenmedik dışsal şokların analizi, belirli bir zaman dilimiyle sınırlı nitel durum çalışmaları aracılığıyla sistematik olarak gerçekleştirilebilir.

Çalışmanın Chmiliar (2010) referanslı durum çalışması tasarımı, gelecekteki benzer jeopolitik kriz araştırmalarında metodolojik model olarak kullanılabilir(AKBARLI et al., 2022).

Küresel Jeopolitik Çatışmaların Uçak İmalat Sektöründeki Titanyum Tedarik Zincirine Etkisi

Araştırma sorusu: Ukrayna-Rusya krizi sonrası Boeing ve Airbus'ın titanyum tedarik stratejileri nasıl değişmiştir?
Yöntem taslağı: Nitel çoklu durum analizi deseni kullanılacaktır. Havacılık üreticilerinin kriz dönemindeki resmi tedarik raporları, hisse senedi bildirimleri ve sektör uzmanlarıyla yapılacak yarı yapılandırılmış mülakatlar nitel içerik analiziyle incelenecektir. Katılımcı sayısı veri doygunluğu ilkesiyle belirlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların makalenin 5. bölümünde Rus VSMPO-Avisma şirketinin Boeing ve Airbus gibi dev uçak üreticilerine sağladığı titanyum tedarikinin jeopolitik krizler nedeniyle kesintiye uğrama risklerini ve hammadde politikalarını tartışmasından esinlenilmiştir(AKBARLI et al., 2022).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Hava sahası yasakları ve yaptırımlar, uluslararası yölçu trafiğinde ani ve dramatik düşüşlere yol açarak havayolu işletmelerinin finansal sürdürülebilirliğini tehdit etmektedir.

Ukrayna-Rusya çatışmasıyla birlikte Rus havayollarının uluslararası yölçu trafiğindeki çok katlı düşüş verisi, krizlerin pazar daralması üzerindeki doğrudan etkisini tartışırken kanıt olarak kullanılabilir(AKBARLI et al., 2022).

Hava Sahası Kısıtlamalarının Bölgesel Turizm Talebi Üzerindeki Etkilerinin Panel Veri Analizi

Araştırma sorusu: Rus turistlerin yoğun olarak tercih ettiği ülkelerde, seyahat kısıtlamaları ve artan bilet fiyatları turizm gelirlerini ne ölçüde etkilemiştir?
Yöntem taslağı: Nicel panel veri analizi tasarımı benimsenecektir. Küresel turizm veri tabanlarından elde edilecek olan Türkiye ve Tayland'ın 2019-2023 yılları arasındaki aylık turist giriş sayıları ve turizm gelirleri, ekonometrik modeller ve zaman serileri analiz yöntemleriyle çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların makalenin 7. bölümünde Rus turistlerin en fazla ziyaret ettiği ülkelerin (özellikle Türkiye ve Tayland) krizden nasıl etkilendiğine dair sundukları pazar payı daralmaları ve turizm gelirleri kayıpları tartışmalarından türetilmiştir(AKBARLI et al., 2022).