Nicel araştırma · 2025
Impact of functional, communicative, critical and distributed health literacy on self-management behaviors in chronic disease patients across socioeconomic groups
Okur sorusu
Bu çalışmada, Çin'in Ouhai bölgesinde 590 kronik hastadan toplanan verilerin çoklu lineer regresyon analizi sonuçunda, düşük sosyoekonomik grupta iletişimsel (beta = 0,262) ve dağıtık (beta = 0,343) sağlık okuryazarlığının öz yönetim davranışlarını anlamlı biçimde pozitif etkilediği gösterilmiştir.
Kaynak izi: (Chen et al., 2025, s. 7) · (Chen et al., 2025, s. 7)
Öne çıkanlar
Kronik hastalıkların küresel ölçekte yaygınlaşması ve biyomedikal tedavilerin toplumsal sağlık uçurumunu kapatmada yetersiz kalması, halk sağlığı araştırmalarında öz yönetim davranışlarını ve bunun sosyoekonomik belirleyicilerini merkeze almıştır. Sosyoekonomik bakımdan dezavantajlı gruplarda sağlık bilgisini edinme, anlama ve uygulama süreçlerinde yaşanan kısıtlılıklar kronik hastalık sonuçlarını ağırlaştırmaktadır. Mevcut literatür çoğunlukla bireysel okuma ve hesaplama yetisine dayanan işlevsel sağlık okuryazarlığına odaklanmış, iletişimsel, eleştirel ve sosyal ağlardan türetilen dağıtık sağlık okuryazarlığı boyutlarının sosyoekonomik katmanlar arasındaki özgün işlevlerini göz ardı etmiştir. Bu durum, genel geçer müdahalelerin yetersiz kalmasına ve sağlıkta hakkaniyet hedefine ulaşılmasında tıkanıklıklara yol açmaktadır.
Araştırma, Çin'in Ouhai bölgesinde yürütülen ve tabakalı rastgele örnekleme yöntemiyle seçilen 45 yaş ve üzeri 590 kronik hastanın verilerine dayanmaktadır. Katılımcıların sosyoekonomik düzeyleri eğitim, meslek ve kişisel yıllık gelir bileşkesiyle düşük ve yüksek sosyoekonomik grup olarak ikiye ayrılmıştır. Veri toplama sürecinde HL-14 ölçeğinin uyarlanmış hali ile dağıtık sağlık okuryazarlığı ifadelerini içeren 17 maddelik Çok Boyutlu Sağlık Okuryazarlığı Ölçeği ve 14 maddelik Kronik Hastalık Öz Yönetim Davranışı Ölçeği kullanılmıştır. Birebir yüz yüze görüşmelerle toplanan veriler, karıştırıcı değişkenler denetlendikten sonra bağımsız örneklem t-testi, Pearson korelasyonu ve çoklu doğrusal regresyon analizleriyle değerlendirilmiştir.
Çoklu doğrusal regresyon analizi sonuçları, kafa karıştırıcı değişkenler kontrol edildikten sonra işlevsel sağlık okuryazarlığının her iki sosyoekonomik grupta da öz yönetim davranışları üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir etkisinin kalmadığını göstermiştir. Düşük sosyoekonomik grupta iletişimsel sağlık okuryazarlığı (standart beta = 0.262, p < 0.01) ve dağıtık sağlık okuryazarlığı (standart beta = 0.343, p < 0.01) öz yönetim davranışlarını anlamlı ve pozitif yönde etkilemektedir. Yüksek sosyoekonomik grupta ise eleştirel sağlık okuryazarlığı (standart beta = 0.253, p < 0.05) ile dağıtık sağlık okuryazarlığı (standart beta = 0.267, p < 0.01) öz yönetim davranışlarının en güçlü yordayıcıları olarak öne çıkmaktadır.
Elde edilen bulgular, dağıtık sağlık okuryazarlığının sosyoekonomik düzeyden bağımsız olarak evrensel bir telafi edici ve destekleyici mekanizma sunduğunu kanıtlamaktadır. Özellikle düşük sosyoekonomik düzeydeki bireylerde iletişimsel ve dağıtık boyutların, bireysel bilişsel eksiklikleri ve bilgiye erişim engellerini sosyal ağlar aracılığıyla ikame ettiği görülmektedir. Yüksek sosyoekonomik grupta ise eleştirel okuryazarlık, bilgi kirliliği ve karmaşıklığıyla baş etmede belirleyici olmaktadır. Bu çalışma, literatürde tek tip davranışsal müdahale anlayışından toplumsal yapıya uyarlanmış hassas müdahale yaklaşımlarına geçiş yapılması gerektiğini göstermekte ve sağlık politikalarına somut kanıt sunmaktadır.
Çalışma, Nutbeam tarafından geliştirilen İşlevsel, İletişimsel ve Eleştirel Sağlık Okuryazarlığı (FCCHL) çerçevesi ile bireyin sosyal ağlarındaki sağlık kaynağı aktarımını açıklayan Dağıtık Sağlık Okuryazarlığı kuramını bütünleştiren çok boyutlu bir analiz modeline dayanmaktadır.
Çalışma, sağlık okuryazarlığını yalnızca okuma-yazma ve hesaplama becerilerinden ibaret gören geleneksel işlevsel okuryazarlık odaklı araştırmaları (Schillinger, Adams vb.) ve toplumun homojen varsayıldığı genel müdahale yaklaşımlarını eleştirel bir süzgeçten geçirmektedir. Ayrıca Edwards ve Muscat tarafından kavramsallaştırılan dağıtık sağlık okuryazarlığı ile Nutbeam'in çok boyutlu yapısının kronik hastalık öz yönetimindeki ikame edici rolüne dair literatürdeki boşluklara odaklanmaktadır.
Bu çalışma, farklı sosyoekonomik düzeylerdeki kronik hastalarda işlevsel, iletişimsel, eleştirel ve dağıtık sağlık okuryazarlığı boyutlarının öz yönetim davranışları üzerindeki etkilerini ampirik olarak incelemeyi ve sosyoekonomik katmanlaşmaya uyarlanmış özgül müdahale stratejilerine kuramsal temel sağlamayı amaçlamaktadır (Chen et al., 2025).
Bu çalışmada, Nutbeam'in üç boyutlu sağlık okuryazarlığı çerçevesi ile dağıtık sağlık okuryazarlığı kuramı birleştirilerek oluşturulan 17 maddelik çok boyutlu ölçek kullanılmış ve 590 kronik hastadan elde edilen veriler sosyoekonomik düzeye göre katmanlaştırılarak çoklu lineer regresyon analiziyle incelenmiştir (Chen et al., 2025).
Düşük sosyoekonomik gruptaki kronik hastalarda iletişimsel (beta = 0,262, p < 0,01) ve dağıtık (beta = 0,343, p < 0,01) sağlık okuryazarlığı, öz yönetim davranışları üzerinde anlamlı ve pozitif bir etki göstermektedir (Chen et al., 2025, s. 7).
Yüksek sosyoekonomik gruptaki kronik hastalarda eleştirel (beta = 0,253, p < 0,05) ve dağıtık (beta = 0,267, p < 0,01) sağlık okuryazarlığı boyutları öz yönetim davranışlarını anlamlı ve pozitif yönde etkilemektedir (Chen et al., 2025, s. 7).
Karıştırıcı değişkenler kontrol edildikten sonra, işlevsel sağlık okuryazarlığının ne düşük ne de yüksek sosyoekonomik grupta öz yönetim davranışları üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir bağımsız etkisi kalmamaktadır (Chen et al., 2025, s. 8).
Dağıtık sağlık okuryazarlığı, sosyal ağlar ve bilgi aracıları üzerinden bireysel yetersizlikleri telafi ederek her iki sosyoekonomik katmanda da öz yönetim davranışlarını belirgin biçimde güçlendirmektedir (Chen et al., 2025, s. 10).
Ampirik bulgular, düşük sosyoekonomik gruptaki kronik hastalarda iletişimsel ve dağıtık sağlık okuryazarlığının öz yönetim davranışlarını belirgin biçimde artırdığını, yüksek sosyoekonomik grupta ise eleştirel ve dağıtık sağlık okuryazarlığının öne çıktığını göstermektedir. Şaşırtıcı şekilde, temel okuma ve sayısal becerileri temsil eden işlevsel sağlık okuryazarlığının her iki grupta da karıştırıcı değişkenler kontrol edildikten sonra bağımsız etkisi kaybolmuştur.
Yazarlar bu durumu, ulusal sağlık eğitimi programlarının toplum genelinde taban bir işlevsel okuryazarlık seviyesi oluşturması ve geleneksel aile ile topluluk desteğinin bireysel işlevsel yetersizlikleri gölgelemesiyle açıklamaktadır. Düşük sosyoekonomik gruptaki hastalar bilgiye erişim ve değerlendirme yetersizliklerini iletişimsel ve dağıtık kanallarla telafi ederken, yüksek sosyoekonomik gruptakiler karmaşık bilgileri eleştirel biçimde süzerek kararlarına yansıtmaktadır.
Tartışma bölümünde bu sonuçlar literatürdeki mevcut paradigmalarla karşılaştırılmıştır. İşlevsel okuryazarlığın önemsizleşmesi Schillinger (2002) ve Adams (2013) gibi çalışmaların bulgularıyla çelişirken; dağıtık ve iletişimsel boyutların telafi edici rolü Nutbeam'in çok boyutlu çerçevesi ve Edwards (2015) ile Abreu (2018) tarafından ortaya konan sosyal ağ destekli sağlık yönetimi literatürüyle tam bir uyum sergilemektedir.
Sonuç olarak, kronik hastalık yönetiminde herkese tek tip müdahale sunan yaklaşımın yetersizliği gösterilmiştir. Sağlık politikalarının ve klinik uygulamaların, hastaların sosyoekonomik konumlarına özgü okuryazarlık boyutlarını hedeflemesi; özellikle düşük sosyoekonomik gruplarda sosyal destek ağlarını ve iletişimsel becerileri güçlendiren stratejilere odaklanması gerekmektedir.
Yazarlar, karıştırıcı faktörler kontrol edildikten sonra işlevsel sağlık okuryazarlığının öz yönetim davranışları üzerindeki bağımsız etkisinin kaybolduğunu saptamış; bu sonuçun Schillinger (2002) tarafından yapılan ve işlevsel sağlık okuryazarlığının kronik hastalık sonuçları üzerindeki doğrudan etkisini vurgulayan önceki ampirik bulgularla çeliştiğini belirtmişlerdir (Chen et al., 2025, s. 8).
Bu çalışma, kronik hastalık yönetiminde geleneksel olarak tek boyutlu işlevsel sağlık okuryazarlığına odaklanan ampirik literatürün sınırlarını aşarak, çok boyutlu okuryazarlık yapısını sosyoekonomik katmanlaşma bağlamında yeniden konumlandırmaktadır. Araştırma, Nutbeam'in işlevsel, iletişimsel ve eleştirel çerçevesini dağıtık sağlık okuryazarlığı kuramı ile bütünleştirip sosyoekonomik düzeylere göre ayrıştırarak halk sağlığı ve davranışsal tıp literatüründe özgün bir yöntemsel ve kuramsal işlev üstlenmektedir.
Çalışma, işlevsel sağlık okuryazarlığının öz yönetim üzerindeki belirleyici rolünü vurgulayan Schillinger (2002) ve Adams (2013) gibi klasik araştırmaların bulgularından farklılaşmaktadır. Bireysel okuma ve sayısal becerilerin etkisinin karıştırıcı değişkenler kontrol edildiğinde kaybolduğunu göstererek, Nutbeam (2000) tarafından ortaya konan üst düzey okuryazarlık boyutları ile Edwards (2015) ve Muscat (2022) tarafından kavramsallaştırılan dağıtık sağlık okuryazarlığının telafi edici mekanizmalarını ampirik olarak doğrulamaktadır.
Literatür taraması açısından bu eser, kronik hastalıklarda 'herkese tek tip' müdahale yaklaşımının yetersizliğini göstererek, sosyoekonomik katmanlara özgü farklılaştırılmış müdahale modellerinin gerekliliğini kanıtlamaktadır. Düşük sosyoekonomik grupta sosyal ağlar ve iletişimsel becerilerin, yüksek sosyoekonomik grupta ise eleştirel bilgi değerlendirme yetilerinin öne çıktığını göstererek, literatürdeki çelişkili bulgulara sosyoekonomik değişkenler ve okuryazarlık boyutları üzerinden tutarlı bir açıklama getirmektedir.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Kronik hastalıklarda sosyoekonomik eşitsizlikler ve okuryazarlık boyutları tartışılırken, düşük gelirli gruplarda sosyal ağların ve iletişim becerilerinin davranışsal uyumu nasıl sağladığını desteklemek için kullanılabilir (Chen et al., 2025, s. 9).
Makaleyle bağlantısı: Makalede düşük sosyoekonomik grupta iletişimsel ve dağıtık sağlık okuryazarlığının öz yönetim davranışlarını anlamlı biçimde artırdığı ampirik olarak saptanmıştır. Ancak çalışmanın kısıtlılıklarında tüm kronik hastalıkların birlikte incelendiği belirtilerek hastalığa özgü araştırmalara çağrı yapılmıştır (Chen et al., 2025, s. 9).
Sağlık okuryazarlığı modellerine sosyal destek ve ağ kuramlarını entegre eden kavramsal çerçeve bölümlerinde kuramsal dayanak olarak sunulabilir (Chen et al., 2025, s. 10).
Makaleyle bağlantısı: Yazarlar tartışma bölümünde dağıtık sağlık okuryazarlığının bilgi aracıları üzerinden bireysel okuryazarlık eksikliklerini nasıl telafi ettiğini vurgulamış ve gelecekte bu nitel aktarım mekanizmalarının ve toplumsal sağlık inançlarının derinlemesine araştırılması gerektiğini ifade etmiştir (Chen et al., 2025, s. 9).
Ampirik araştırmaların tartışma kısmında, okuma-yazma odaklı müdahalelerin yetersizliğini vurgulamak ve üst düzey okuryazarlık boyutlarının önemini savunmak için karşılaştırmalı kanıt olarak kullanılabilir (Chen et al., 2025, s. 8).
Makaleyle bağlantısı: Yazarlar sonuç bölümünde geleneksel tek tip müdahaleler yerine sosyal ağları ve bilgi aracılarını içeren sosyoekonomik gerçeklere uyarlanmış müdahalelerin geliştirilmesi gerektiğini vurgulamış, makalenin kısıtlılıklarında ise boylamsal veri ihtiyacına dikkat çekmiştir (Chen et al., 2025, s. 10).
Katılımcı olan yaşlı hastaların toplam kronik hastalık öz yönetim puanı ortalaması 29.39 ve standart sapması 9.60 olarak belirlenmiş olup hastaların yalnızca yüzde 15.92 sinin akıllı sağlık cihazları kullandığı görülmüştür.
Ying Wu ve 7 yazar · BMC Public Health · Sağlık Bilimleri
Katılımcıların %54,2'si (n=272) düşük ilaç uyumu sergilerken, %27,3'ü (n=137) orta ve %18,5'i (n=93) yüksek uyum düzeyine sahip bulunmuştur; en belirgin uyumsuzluk nedeni ilacı unutmak (%54,8) ve tüm ilaçları hatırlamakta zorlanmaktır (%33,5).
Lobna F. Gharaibeh ve 9 yazar · Frontiers in Public Health · Sağlık Bilimleri
Yerleşimci sömürgecilik tamamlanmış tarihsel bir olay değil, günümüzde toplumsal, siyasal ve mekânsal ilişkileri düzenleyerek Yerli halkların sağlığını olumsuz etkilemeye devam eden kesintisiz ve yaşayan bir yapıdır.
Bram Wispelwey ve 4 yazar · Frontiers in Public Health · Sağlık Bilimleri