Hastanelerde Çalışan Hemşirelerde İş Yaşam Dengesi ile İlişkili Faktörler: Sosyo-Ekolojik Bir Kapsamlı Derleme

Küresel sağlık sistemlerinin en önemli bileşenini oluşturan hemşireler, yirmi dört saatlik kesintisiz vardiya sistemleri ve kronik iş yükleri nedeniyle mesleki yaşamları ile kişisel sorumlulukları arasında denge kurmakta ciddi güçlükler yaşamaktadır. Sağlık kurumlarındaki bu kronik dengesizlik; hemşirelerin fiziksel ve zihinsel sağlıklarını olumsuz etkilemekle kalmamakta, aynı zamanda iş doyumunun azalmasına, devamsızlık oranlarının artmasına ve meslekten erken ayrılma eğilimlerinin tırmanmasına neden olmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre küresel bazda yaşanan hemşire açığı ve tükenmişlik vakaları, sağlık hizmetlerinin erişilebilirliği ile kalitesini doğrudan tehdit eden yapısal krizler arasında yer almaktadır.

Bakiye sorunlarının çok katmanlı yapısını sistematik olarak incelemek amacıyla yola çıkan bu araştırmada, Arksey ve O'Malley tarafından geliştirilen çerçeve ile PRISMA-ScR kılavuz ilkelerine dayanan kapsamlı bir derleme yöntemi izlenmiştir. PubMed, Scopus ve EBSCO veri tabanlarında gerçekleştirilen kapsamlı literatür taramasında PCC çerçevesi kullanılmış ve ilk aşamada ulaşılan sekiz yüz elli bir makale titiz bir eleme sürecine tabi tutulmuştur. Yinelenen kayıtların ayıklanması, başlık-özet taramaları ve tam metin uygunluk kriterlerinin uygulanması neticesinde, Asya, Avrupa, Afrika ve Okyanusya'daki çeşitli ülkelerde gerçekleştirilmiş olan on iki ampirik çalışma nihai analize dâhil edilmiştir.

Elde edilen bulgular, iş yaşam dengesini etkileyen etkenlerin bireysel, bireyler arası, toplumsal ve örgütsel olmak üzere dört ana ekolojik düzeyde kümelendiğini göstermiştir. Bireysel düzeyde yaş, gelir yeterliliği, kıdem, rol çatışması ve psikolojik dayanıklılık ön plana çıkarken; bireyler arası ve toplumsal düzeylerde aile desteği ile iş yeri dışındaki sosyal ağların koruyucu işlevleri olduğu belirlenmiştir. Örgütsel düzeyde ise toplam çalışma saatleri, vardiya düzenleri, liderlik tutumları, kurumsal politikalar ve kas-iskelet sistemi ağrıları gibi fiziksel çalışma koşullarının hemşirelerin refahını doğrudan biçimlendiren kritik belirleyiciler olduğu saptanmıştır.

Elde edilen sonuçlar, hemşirelerin iş yaşam dengesini korumanın yalnızca bireysel başa çıkma stratejilerine bırakılamayacak kadar kurumsal ve politik bir sorumluluk olduğuna işaret etmektedir. Hastane yöneticilerinin ve politika yapıcıların esnek çalışma programları, yeterli personel kadroları, ruh sağlığı destek kaynakları ve adil ücretlendirme politikaları hayata geçirmesi, hem hemşirelerin yaşam kalitesini artıracak hem de sunulan sağlık hizmetlerinin niteliğini güvence altına alacaktır. Gelecekteki araştırmalarda, kesitsel desenlerin ötesine geçen boylamsal çalışmaların yürütülmesi ve az temsil edilen bölgeler ile kültürel bağlamların dâhil edilmesi, literatürün evrensel geçerliliğini güçlendirecektir.

İncelenen literatür bulguları, hastane ortamında görev yapan hemşirelerin iş yaşam dengesinin yalnızca bireysel tercihlerle sınırlı kalmayıp, çok katmanlı sosyo-ekolojik dinamikler tarafından biçimlendirildiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Yazarlar, bireysel özelliklerden örgütsel politikalara uzanan bu geniş yelpazede, esnek çalışma düzenlemelerinin ve yeterli sosyal desteğin tükenmişliği azaltmada kritik bir rol oynadığını akademik bir perspektifle açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde, uluslararası düzeyde yürütülen farklı çalışmalarla kurulan karşılaştırmalar, kültürel ve kurumsal yapıların iş yaşam dengesi algısı üzerindeki dönüştürücü etkisini gözler önüne sermektedir.

Sonuç olarak, hastane yönetimlerinin ve karar alıcıların bütüncül stratejiler hayata geçirmesinin, hem hemşirelerin yaşam kalitesini yükselteceği hem de sağlık hizmetlerinin sürdürülebilirliğine doğrudan katkı sağlayacağı vurgulanmaktadır.

Yazar, incelenen bazı çalışmalarda hemşirelerin yalnızca yüzde otuz altı buçuğunun iyi bir iş yaşam dengesine sahip olduğunu, başka araştırmalarda ise bu oranın yüzde doksan dörte ulaştığını belirterek, çalışmalar arasındaki bu belirgin çelişkinin farklı kültürel normlardan ve ölçüm araçlarındaki çeşitlilikten kaynaklandığını ifade etmektedir (Widayana et al., 2025).

Avustralya bağlamında yapılan araştırmalara atıfta bulunularak, yüksek iş yükünün iş yaşam dengesinden duyulan memnuniyetsizliği artırdığı ve bunun sonuçunda hemşirelerin meslekten ayrılma niyetlerini yükselttiği vurgulanmıştır (Widayana et al., 2025).

Bu derleme çalışması, hastane ortamında görev yapan hemşirelerin iş yaşam dengesini bireysel, kişilerarası, toplumsal ve kurumsal olmak üzere dört farklı katmanda ele alan sosyo-ekolojik bir haritalandırma işlevi görmektedir. Sağlık sektöründe yaşanan küresel hemşire açığı ve tükenmişlik krizinin arka planında yatan yapısal etkenleri sistematik biçimde sınıflandırarak, literatürdeki parçacıl yaklaşımları bütüncül bir çatı altında birleştirmektedir. Yalnızca bireysel başa çıkma stratejilerine odaklanmak yerine, esnek vardiya sistemlerinden örgütsel politikalara kadar uzanan geniş bir yelpazede analizler sunarak alan yazınına teorik bir derinlik kazandırmaktadır.

Önceki araştırmalar genellikle iş-aile çatışması veya bireysel tükenmişlik gibi izole kavramlara odaklanırken, bu çalışma Arksey ve O'Malley çerçevesini ve PRISMA-ScR kılavuzunu kullanarak on iki uluslararası çalışmayı çok katmanlı bir perspektifle yeniden sentezlemektedir. Farklı coğrafi bölgelerdeki kurumsal yapıların ve kültürel normların iş yaşam dengesi üzerindeki dönüştürücü etkilerini önceki ampirik bulgularla karşılaştırmalı olarak tartışmaktadır. Böylece, geçmişte yapılan dar kapsamlı incelemelerin eksik bıraktığı toplumsal ve örgütsel dinamikleri literatüre entegre ederek önceki çalışmaların kapsamını genişletmektedir.

Literatür taramasına en temel katkısı, hemşirelerin iş yaşam dengesi sorunlarının yalnızca bireysel iradeyle çözülemeyeceğini, kurumsal ve politik düzeyde yapısal müdahaleler gerektirdiğini kanıt düzeyinde ortaya koymasıdır. Araştırmacılara, uluslararası düzeyde yürütülen ampirik çalışmaları sosyo-ekolojik model ışığında nasıl sınıflandıracaklarına dair metodolojik bir rehber sunmaktadır. Ayrıca, gelecekteki çalışmalar için coğrafi çeşitliliğin artırılması ve kültürel olarak uyarlanmış müdahalelerin geliştirilmesi yönünde somut ufuklar açmaktadır.