Faslı Öğrencileri Sosyal Medya Tehditlerinden Korumak İçin Bir Siber Güvenlik Farkındalık Çerçevesi Geliştirilmesi

Günümüzde dijital teknolojilerin ve sosyal medya platformlarının kontrolsüz ve hızlı yayılımı, özellikle lise düzeyindeki genç kullanıcıları sosyal mühendislik temelli siber saldırıların birincil hedefi haline getirmiştir. Geleneksel güvenlik yaklaşımları genellikle teknik duvarlar inşa etmeye odaklansa da, insan faktörünün manipüle edilmesiyle bu altyapılar kolaylıkla aşılabilmektedir. Fas eğitim sisteminde, öğrencilerin dijital ortamlardaki aktif işlemlerine kıyasla siber güvenlik okuryazarlık düzeylerinin oldukça geride kalması, kurumsal düzeyde siber riskleri tırmandırmaktadır. Literatürde gelişmekte olan ülkelerdeki okul ekosistemlerini kapsayan, yerel kültürel ve kurumsal dinamiklere duyarlı ve bütünleşik bir siber güvenlik farkındalık modelinin eksikliği, bu araştırmanın temel çıkış noktasını ve problemini oluşturmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, Fas'taki ortaöğretim öğrencilerini sosyal medyadaki siber tehditlerden koruyacak, insan ve teknoloji boyutlarını birleştiren özgün bir siber güvenlik farkındalık çerçevesi tasarlamak ve ampirik olarak doğrulamaktır. Araştırma metodolojik olarak Tasarım Bilimi Araştırması (Design Science Research) yaklaşımını benimsemiş ve 48 hakemli yayının analitik sentezinden yararlanmıştır. Modelin geçerliliği, Fas'ın Kazablanka-Settat bölgesinde seçilen iki kentsel lisede eğitim gören toplam 1000 öğrencinin katılımıyla gerçekleştirilen 12 haftalık bir yarı deneysel ön test-son test çalışmasıyla sınanmıştır. Deney grubuna (n=500) siber güvenlik eğitimleri ve simülasyonları uygulanırken, kontrol grubuna (n=500) herhangi bir müdahalede bulunulmayarak siber hijyen gelişimleri objektif ölçeklerle izlenmiştir.

Uygulanan 12 haftalık program sonrasında elde edilen bulgular, geliştirilen farkındalık modelinin siber güvenlik göstergeleri üzerinde oldukça güçlü bir etkiye sahip olduğunu kanıtlamıştır. Deney grubundaki öğrencilerin çevrimiçi gizlilik ayarları yönetimi, güvenli internet kullanımı ve siber tehditleri tespit etme becerilerinde ön test değerlerine kıyasla %40 ile %47 arasında değişen oranlarda istatistiksel olarak son derece anlamlı iyileşmeler saptanmıştır. Özellikle parola güvenliği, kimlik avı saldırılarını fark etme ve şüpheli durumları raporlama reflekslerinde gözlenen bu artışlar, siber direnç düzeyinin yükseldiğini göstermektedir. Kontrol grubunda ise zaman içinde herhangi bir anlamlı farkındalık ve davranışsal değişim gözlenmemiştir.

Araştırma sonuçunda elde edilen veriler, siber güvenlikte insan odaklı eğitimlerin kurumsal politikalar ve teknik koruma önlemleriyle entegre edilmesinin hayati önem taşıdığını ortaya koymaktadır. Geliştirilen çerçeve; siber öğrenme, okul politikaları, teknik koruma duvarları ve sürekli izleme olmak üzere dört temel sütun üzerine inşa edilerek literatürdeki diğer tek boyutlu veya salt betimsel modellerden ayrılmaktadır. Bu çalışma, siber güvenlik eğitiminde sadece bilgi düzeyini değil, aynı zamanda güvenli davranış eğilimlerini ve okul düzeyinde siber hijyeni kalıcı kılacak yönetsel mekanizmaları ele alarak literatüre bütünsel bir katkı sunmaktadır. Gelecek araştırmalar için hem ulusal hem de küresel ölçekte siber dirençli okul modellerinin inşasında güçlü bir rehber niteliğindedir.

Siber güvenlik eğitimi kapsamında uygulanan deneysel müdahale, öğrencilerin gizlilik ayarlarını yapılandırma, tehditleri algılama ve güvenli çevrimiçi davranış geliştirme becerilerinde istatistiksel açıdan son derece güçlü kazanımlar elde edildiğini ortaya koymuştur. RM-ANOVA analiz sonuçlarında elde edilen yüksek etki büyüklükleri, yapılandırılmış siber hijyen programlarının öğrencilerin dijital koruma kapasitelerini artırmadaki başarısını göstermektedir.

Yazarlar, bu dikkate değer gelişmeyi yalnız teorik bilgi aktarımına değil; 12 hafta boyunca sürdürülen pratik senaryolar, oltalama simülasyonları ve interaktif akışlara dayandırmaktadır. Öğrencilerin tehditleri gerçek zamanlı olarak deneyimlemesi ve okulun ağ kuralları ile bu tehditler arasında doğrudan bağ kurması, teorik farkındalığın pratik birer davranış alışkanlığına dönüşmesini hızlandırmıştır.

Elde edilen bu sonuçlar, literatürde sıklıkla ele alınan ancak çoğunlukla sadece teknik altyapı veya soyut politikalarla sınırlı kalan koruma çerçevelerine kıyasla bütünsel bir yaklaşım sunmaktadır. Çoğu geleneksel model insan faktörünü izole bir şekilde ele alırken, bu çalışma kurumsal uyum, teknik koruma duvarları ve pedagojik eğitim aşamalarını tek bir çatı altında başarılı bir biçimde bir araya getirmiştir.

Mevcut araştırmanın sağladığı bu entegre model, yalnızca Fas eğitim sistemi için değil, aynı zamanda benzer siber güvenlik açıkları ve dijital dönüşüm sancıları yaşayan diğer gelişmekte olan ülkeler için de ölçeklenebilir bir şablon sunar. Müdahalenin başarısı, okulların siber güvenlik kültürünü kurumsallaştırması ve sürekli değerlendirme döngülerini işletmesi durumunda kalıcılık kazanacağını teyit etmektedir.

Ayyoub ve arkadaşlarının (2022) Ürdün'de gerçekleştirdiği çalışma siber güvenlikte politika ve teknik önlemleri vurgularken, mevcut çalışma doğrudan öğrenci odaklı sürekli eğitimi bu süreçlere dahil ederek daha yüksek etki büyüklüğü sağlamaktadır (Chahid et al., 2026).

Zahri ve arkadaşlarının (2017) Malezya'daki çalışması siber güvenliği izleme ve kurumsal kurallar düzeyinde ele alırken, bu çalışma yapılandırılmış teknik bariyerleri ve olay raporlama süreçlerini pedagojik bir bütün halinde birleştirir (Chahid et al., 2026).

Bu çalışma, eğitim literatüründe teknik koruma önlemleri ile insan davranışı arasındaki boşluğu dolduran bütünleştirici bir siber güvenlik farkındalık çerçevesi sunmaktadır. Mevcut literatür genellikle siber güvenliği ya tamamen teknik bir altyapı sorunu ya da sadece kurumsal bir politika meselesi olarak ele alırken, bu araştırma insan faktörünü merkeze alan ve pedagojik eğitimle desteklenen dört sütunlu bir yapı inşa etmektedir. Makale, tasarım bilimi araştırması metodolojisini kullanarak kuramsal temelleri pratik bir okul ortamı uygulamasıyla birleştirmekte ve siber tehditlere karşı öğrenci direncini artırmak için doğrulanmış bir yol haritası sunmaktadır. Bu yönüyle çalışma, okul ekosistemlerinde siber güvenliğin sadece bir mühendislik disiplini değil, aynı zamanda bir dijital vatandaşlık ve eğitim meselesi olduğunu kanıtlayan işlevsel bir referans noktası teşkil etmektedir.

Araştırma, önceki literatürde yer alan ve genellikle politika geliştirme veya teknik altyapı ile sınırlı kalan modellerden eğitim odaklı yaklaşımıyla ayrışmaktadır. Ayyoub ve diğerleri ile Zahri ve diğerleri tarafından geliştirilen önceki modellerin aksine, bu çalışma öğrencilere yönelik yapılandırılmış eğitim ve beceri geliştirme aşamasını modelin temel bir bileşeni olarak entegre etmektedir. Guo ve Tinmaz gibi araştırmacıların betimsel düzeyde bıraktığı farkındalık eksikliklerini operasyonel bir çerçeveye dönüştüren yazarlar, teorik eksiklikleri gidermek amacıyla 48 hakemli yayının sentezinden yararlanmışlardır. Literatürdeki mevcut boşlukları belirleyerek inşa edilen bu model, sadece sorunları saptamakla kalmayıp, bu sorunlara yönelik müdahale araçlarını da içeren kapsamlı bir metodolojik ilerleme kaydetmektedir.

Çalışmanın literatür taramalarına sağladığı en temel katkı, gelişmekte olan bir ülke bağlamında (Fas) yürütülen ve 1.000 kişilik geniş bir örneklemle doğrulanan ampirik veri setidir. Siber güvenlik farkındalığına dair küresel çalışmaların çoğu Batılı bağlamlarda yoğunlaşırken, bu araştırma kültürel ve sosyo-ekonomik dinamikleri gözeten yerel ama evrensel olarak ölçeklenebilir bir şema sunmaktadır. Müdahale sonrasında siber güvenlik göstergelerinde elde edilen yüzde 40 ile 47 arasındaki istatistiksel artışlar, literatürde teorik olarak tartışılan ancak somut verilerle desteklenmesi gereken siber hijyen eğitimlerinin etkililiğine dair güçlü kanıtlar sunmaktadır. Bu katkı, siber güvenlik politikalarının tasarımı ve uygulanmasında okul yönetimleri ve politika yapıcılar için bilimsel temelli bir rehber niteliği taşımaktadır.