İstanbul Gürcü Katolik Manastırı'nın Gürcistan-Avrupa İlişkilerindeki Tarihsel ve Kültürel Rolü

Gürcü kültürünün ülke sınırları dışındaki gelişim süreçleri, Gürcistan'ın Batı medeniyetiyle entegrasyonunda ve kültürel kimliğinin korunmasında tarihsel açıdan belirleyici bir rol oynamıştır. Doğu ile Batı arasında bir geçiş noktası olan İstanbul, 1861 yılında Peder Petre Kharischirashvili tarafından kurulan Gürcü Katolik Manastırı sayesinde bu ilişkilerin kurumsallaştığı en önemli merkezlerden biri haline gelmiştir. Ancak 20. yüzyılda Sovyetler Birliği'nin kurulması ve ardından 'Demir Perde' politikasının yürürlüğe girmesi, bu önemli merkezin anavatanı ile olan organik bağlarını koparmış ve manastırı derin bir izolasyon süreciyle karşı karşıya bırakmıştır. Bu durum, manastırın arşivlerinde saklı kalan ve dönemin çalkantılı diplomatik ilişkilerini aydınlatacak birincil belgelerin incelenmesini zorunlu bir akademik gereklilik haline getirmektedir.

Söz konusu tarihsel tıkanıklığı aşmayı hedefleyen bu araştırma, İstanbul'daki Gürcü Katolik Manastırı'nın arşiv fonunda muhafaza edilen mektup, günlük ve anı gibi daha önce gün yüzüne çıkmamış benzersiz epistolar materyalleri analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada nitel araştırma desenlerinden tarihsel araştırma yöntemi benimsenmiş; olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini kurabilmek amacıyla betimsel, karşılaştırmalı-tarihsel ve nedensel analiz tekniklerinden yararlanılmıştır. Bu metodolojik yaklaşım sayesinde, manastırın sadece dini bir merkez olarak değil, aynı zamanda diplomatik temsilcilikler ve Avrupa ülkeleriyle kurduğu ağlar üzerinden yürüttüğü uluslararası faaliyetler nesnel bir biçimde çözümlenebilmiştir.

Araştırmadan elde edilen bulgular, manastırın bünyesinde açılan Gürcüce-Fransızca okullar, matbaa ve Akaki Tsereteli Kütüphanesi aracılığıyla Osmanlı Gürcüleri arasında okuryazarlığı yaygınlaştırdığını ve Mikheil Tamarashvili gibi öncü bilim insanlarının yetişmesine olanak tanıdığını göstermektedir. Ayrıca, 1921 yılında Sovyet işgali sonrası Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti hükümet üyelerinin ve kurucu meclis milletvekillerinin bu manastıra sığınarak Avrupa'ya geçiş pasaportlarını buradaki din adamlarının Fransız Elçiliğiyle olan güçlü ilişkileri sayesinde temin ettikleri belgelenmiştir. Son olarak, 1960'lı yıllarda son abbotların vefatıyla kapanma tehlikesi yaşayan bu tarihi mirasın, 1966 yılında Pavle Zazadze liderliğinde kurulan vakıf aracılığıyla mülkiyetinin güvence altına alındığı ve günümüze kadar korunduğu ortaya konmuştur.

Elde edilen bu sonuçlar, İstanbul Gürcü Manastırı'nın salt yerel bir dini mekan olmanın ötesinde, Gürcistan ile Avrupa arasında diplomatik, akademik ve insani bir köprü işlevi gördüğünü kanıtlamaktadır. Çalışma, Shota Lomsadze ve Tariel Putkaradze gibi araştırmacıların öncü literatürünü desteklemekle kalmayıp, 1930'lu ve 1940'lı yıllardaki arşiv belgeleri üzerinden diaspora çalışmalarına yeni bir boyut kazandırmaktadır. Manastırın Zazadze ailesi himayesinde yürütülen güncel dijitalizasyon ve FARIG vakfı destekleri, bu benzersiz kültürel mirasın uluslararası bilim dünyasına kazandırılması bakımından kritik bir öneme sahiptir ve gelecekteki kartveloloji araştırmalarına zengin bir kaynak tabanı sunmaktadır.

İstanbul Gürcü Katolik Manastırı'nın arşiv belgeleri, 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Gürcü Katolik cemaatinin karşı karşıya kaldığı yoğun Ruslaştırma politikalarına karşı geliştirdiği kültürel ve dini direnç stratejilerini net bir biçimde gözler önüne sermektedir. Feriköy'de kurulan bu manastır, Rus Çarlığı'nın misyönerleri sınır dışı etme ve ibadet dilini değiştirme girişimlerine karşılık, Gürcü dilini ve kimliğini koruma mücadelesinin sınır ötesindeki en korunaklı kalesi haline gelmiştir.

Yazarlar, manastır bünyesinde Fransız elçiliğinin desteğiyle açılan Gürcü-Fransız okullarının ve kurulan matbaanın, genç kuşakların çok dilli ve Batı kültürüyle entegre bir biçimde yetişmesini sağladığını savunmaktadır. Peder Petre Kharischirashvili'nin diplomatik çabaları ve Vatikan nezdindeki girişimleri, manastırın sadece yerel bir ibadet alanı değil, aynı zamanda Avrupa başkentleriyle doğrudan iletişim kuran kurumsal bir diplomasi aktörü olmasını açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde bu bulgular, Shota Lomsadze ve Murman Papashvili gibi araştırmacıların çalışmalarıyla ilişkilendirilmekte; manastırın üstlendiği 'köprü' rolünün, Orta Çağ'daki Sina ve Athos dağlarındaki Gürcü manastırlarının kültürel misyonunun modern dönemdeki bir devamı olduğu vurgulanmaktadır. Makale, önceki çalışmalarda ihmal edilen 1930 ve 1940'lardaki Demir Perde dönemine odaklanarak, manastırın dış dünyadan izole olduğu dönemdeki ayakta kalma mücadelesini de literatüre kazandırmaktadır.

Sonuç olarak, 1961 yılında son pederin vefatıyla kapanma tehlikesiyle karşılaşan bu tarihi mirasın, Pavle Zazadze liderliğindeki vakıf ve aile girişimleriyle kurtarılmış olması, kültürel varlıkların sürdürülebilirliğinde sivil toplumun ve hamiliğin önemini kanıtlamaktadır. Manastır arşivindeki zengin yazışmalar ve epistolar belgeler, günümüzde Gürcü-Avrupa ilişkileri ile göç tarihi üzerine çalışacak araştırmacılar için paha biçilmez bir birincil kaynak havuzu sunmaya devam etmektedir.

Yazarlar, Lomsadze'nin İstanbul, Montauban ve Venedik'teki Gürcü kültür odaklarını kadim manastır geleneklerinin (Sina, Athos, Jvari) Avrupa ile bütünleşme yolundaki birer yankısı olarak gören yaklaşımını kabul ederek, bu merkezlerin ulusal ve ekonomik entegrasyondaki gecikmiş fakat köprü vazifesi gören karakterini vurgulamaktadır (Tatenashvili & Zazadze, 2024).

Yazarlar, Tamarashvili'nin Avrupa arşivlerinde (Vatikan, Fransa, İtalya vb.) Gürcistan-Avrupa ilişkilerine dair yaptığı arşiv keşiflerini, manastırın yetiştirdiği entelektüellerin uluslararası bilimsel diplomasiye yaptığı en somut katkılardan biri olarak göstermektedir (Tatenashvili & Zazadze, 2024).

Bu makale, Gürcü diasporasının ve dini kurumlarının 19. ve 20. yüzyıllardaki kültürel diplomasi faaliyetlerindeki rolünü inceleyen tarihsel çalışmalar içinde özgün bir yere sahiptir. Çarlık Rusyası'nın asimilasyon ve dini baskı politikalarına maruz kalan Gürcü Katoliklerin, İstanbul Feriköy'de kurdukları manastır aracılığıyla ulusal kimliklerini nasıl koruduklarını ve Batı dünyasıyla entegrasyonu nasıl sürdürdüklerini belgelerle temellendirmektedir. Makalenin literatürdeki temel işlevi, sadece bir dini kurum tarihi sunmak değil, aynı zamanda bu kurumun Gürcistan'ın bağımsızlık mücadelesi ve Avrupa ile olan politik-kültürel ağlarının inşasındaki stratejik köprü rolünü arşiv belgeleri ışığında kanıtlamaktır.

Çalışma, Lomsadze (1979) ve Papashvili (1995) gibi tarihçilerin İstanbul Gürcü Manastırı üzerine yaptıkları erken dönem araştırmaları temel almakta ve bu çalışmaları genişletmektedir. Önceki literatür daha çok manastırın kuruluşu ve erken dönem kültürel etkinliklerine odaklanırken, bu araştırma özellikle 1930'lar ve 1940'lar gibi Demir Perde dönemindeki sessizlik ve izolasyon koşullarını inceleyerek tarihsel bir süreklilik boşluğunu kapatmaktadır. Ayrıca, 1960'larda son din adamının ölümünün ardından manastırın karşılaştığı hukuki ve yönetsel krizleri ve Zazadze ailesinin himayesinde vakıf statüsü kazanarak günümüze nasıl aktarıldığını detaylandırarak mevcut literatürü güncel arşiv belgeleriyle zenginleştirmektedir.

Bu çalışma, Kartveloloji (Gürcü araştırmaları) ve diaspora çalışmaları alanında yapılacak literatür taramalarına çok boyutlu bir katkı sunmaktadır. Birincil arşiv kaynaklarından elde edilen mektuplar, anılar ve diplomatik yazışmalar üzerinden, manastırın Fransız ve İtalyan elçilikleriyle kurduğu ilişkileri ve bu ülkelerin himayesinde yürüttüğü çok dilli eğitim faaliyetlerini sistematik olarak sunmaktadır. Dinler tarihi, göç sosyolojisi ve Osmanlı-Gürcü-Avrupa diplomatik ilişkileri ekseninde araştırma yapan akademisyenler için hem teorik bir çerçeve sağlamakta hem de manastırın tarihsel süreçte üstlendiği çok uluslu misyonun analizini sunarak bütüncül bir bakış açısı kazandırmaktadır.