Sözel Olmayan Zekâ Testi Üçüncü Versiyonunun (TONI-3) Türk Ortaokul Öğrencilerindeki Psikometrik Özellikleri

Bilişsel gelişim literatüründe akıcı zekâ, bireyin geçmiş yaşantı ve eğitim süreçlerinden bağımsız olarak yeni karşılaştığı soyut problemleri çözme kapasitesi olarak tanımlanmakta ve bu becerinin ölçülmesinde dilsel yükü düşük araçlar tercih edilmektedir. Türkiye'de sözel olmayan zekâ testlerinin psikometrik özelliklerini inceleyen çalışmalar genellikle erken çocukluk ya da geç ergenlik dönemlerine yoğunlaşmış; ortaokul çağındaki (10-14 yaş) çocukların gelişimsel geçiş süreçleri ihmal edilmiştir. Erken ergenlik, bilişsel esnekliğin, çalışan bellek kapasitesinin ve yürütücü işlevlerin yeniden yapılandığı dinamik bir dönemdir. Bu sebeple, ölçme araçlarının psikometrik özelliklerinin bu hassas yaş grubunda ne derece kararlı kaldığının belirlenmesi, alandaki kuramsal ve uygulamalı tartışmalar için kritik bir önem taşımaktadır.

Bu araştırmada, Sözel Olmayan Zekâ Testi Üçüncü Versiyonu (TONI-3) Form A'nın Türkçe formunun 10-14 yaş aralığındaki Türk ortaokul öğrencileri üzerindeki geçerlik, güvenirlik ve madde işlevselliği sistematik olarak incelenmiştir. Aydın ilinde Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması (SEGE) endeksi temel alınarak tabakalı küme örnekleme yöntemiyle seçilen 1.041 ortaokul öğrencisi çalışmanın örneklemini oluşturmuştur. Katılımcıların %50,6'sı kız, %49,4'ü erkek olup yaş ortalaması 11,74'tür. Araştırmada veri toplama aracı olarak TONI-3 Form A'nın yanı sıra ölçüt geçerliği çalışmaları kapsamında Naglieri Sözel Olmayan Yetenek Testi-I (NNAT-I) ve Raven Standart Progresif Matrisler Testi (RSPM) uygulanmıştır; ayrıca test-tekrar test ve paralel form analizleri yürütülmüştür.

Analiz sonuçları, TONI-3 Form A'nın ortaokul örnekleminde mükemmel düzeyde iç tutarlılık gösterdiğini ortaya koymuştur (McDonald's omega = 0,932; Cronbach's alpha = 0,925). Dört haftalık ara ile yapılan test-tekrar test güvenirliği (r = 0,847) ve paralel form eş değerliği (r = 0,812) testin yüksek zamansal kararlılığa sahip olduğunu kanıtlamıştır. Yapılan ölçüt geçerliği analizlerinde TONI-3 puanları ile NNAT-I (r = 0,756) ve RSPM (r = 0,810) arasında güçlü pozitif korelasyonlar saptanmıştır. Doğrulayıcı faktör analizi (DFA) tek boyutlu model için kısmi uyum sağlarken (CFI = 0,983, RMSEA = 0,048, SRMR = 0,141), Rasch analizleri maddelerin geniş bir zorluk hiyerarşisinde başarıyla sıralandığını göstermiştir. Demografik incelemelerde, yaş ve sınıf düzeyine bağlı olarak puanların anlamlı şekilde arttığı, cinsiyet farkının kızlar lehine çok küçük bir etki boyutuna sahip olduğu (d = 0,128) ve sosyoekonomik düzeyler arasında anlamlı bir fark olmadığı tespit edilmiştir.

Elde edilen tüm bulgular, TONI-3 Form A'nın erken ergenlik dönemindeki Türk çocuklarının bilişsel performanslarını değerlendirmede son derece güvenilir ve geçerli bir araç olduğunu göstermektedir. Testin sosyoekonomik gelişmişlik düzeylerinden etkilenmemesi ve maddelerinde anlamlı düzeyde diferansiyel madde işlevi (DIF) bulunmaması, ölçme aracının kültürel ve ekonomik adalet hedefleriyle uyumlu bir yapı sergilediğine işaret etmektedir. Bu çalışma, Türkiye'deki zekâ testleri norm çalışmalarına önemli bir halka ekleyerek 10-14 yaş grubundaki boşluğu doldurmaktadır. Gelecekte yapılacak çalışmaların, bu aracın bilişsel gelişimsel takibini boylamsal desenlerle incelemesi ve farklı dilsel veya klinik örneklemlerde ölçüm değişmezliğini test etmesi önerilmektedir.