Toplumsal Hareketlerde Facebook ve Twitter'ın Rolü: Türkiye'de 15 Temmuz Darbe Girişimi Üzerine Bir Çalışma

Siyasal iletişim ve toplumsal hareketler literatüründe, dijital platformlar ile kitle mobilizasyonu arasındaki ilişki özellikle Arap Baharı ve Gezi Parkı protestolarından bu yana yoğun bir biçimde tartışılmaktadır. Şebekeleşmiş toplum kuramları çerçevesinde yeni medya teknolojileri, geleneksel medyanın sansürlendiği veya vesayet altına alındığı kriz anlarında yurttaşların bilgiye erişimini, yatay örgütlenmesini ve ortak bir direniş kimliği inşa etmesini kolaylaştıran kritik bir araç olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte, dijital platformların sunduğu bu olanaklar eşzamanlı olarak dezenformasyon ve sahte haber risklerini de barındırmaktadır. Bu çalışma, söz konusu teorik tartışmalar bağlamında, 15 Temmuz 2016 darbe girişimi sürecinde Facebook ve Twitter'ın yurttaş mobilizasyonundaki ve kamuoyu iletişimindeki rolünü incelemeyi amaçlamaktadır.

Çalışmanın temel amacı, 15 Temmuz darbe girişimi sırasında ve sonrasında Türk vatandaşlarının sosyal ve dijital medyayı hangi amaçlarla ve nasıl kullandıklarını nitel web içerik analizi yöntemiyle çözümlemektir. Bu doğrultuda araştırmacı, SETA tarafından hazırlanan rapor verilerini temel alarak olay anına ilişkin kritik zaman aralıklarını, öne çıkan etiketleri (hashtag), anahtar kelimeleri ve etkileşimi yüksek kullanıcı hesaplarını belirlemiştir. Twitter cephesinde olayların başlangıç ve bitiş saatlerine karşılık gelen ilk ve son 50 tweet ile trend başlıklar incelenmiş; Facebook tarafında ise en çok takip edilen ve etkileşim alan iki ana sayfa ile gruplardaki gönderiler, fotoğraflar, canlı yayınlar ve yorumlar örnekleme dahil edilmiştir. Elde edilen veriler nitel içerik analizi ilkeleri doğrultusunda kategorize edilerek tematik bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur.

Araştırmanın bulguları, sosyal medya platformlarının darbe girişimine karşı yürütülen direnişte stratejik ve hayati bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Veriler, 15-17 Temmuz tarihleri arasında yaklaşık 35 milyon tweet atıldığını ve darbe öncesinde günlük ortalama 5,6 milyon civarında olan tweet sayısının 16 Temmuz'da %223 artarak 18,6 milyona ulaştığını ortaya koymaktadır. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın FaceTime canlı yayını ve sonrasındaki çağrıları Twitter'da en yüksek etkileşimi almış; #DarbeyeHayır, #AtaturkHavalimani ve #MilletceMeydanlardayiz gibi etiketler kitlesel mobilizasyonun simgeleri haline gelmiştir. Facebook tarafında ise Facebook Live üzerinden yapılan canlı yayınlar ile oluşturulan destek sayfaları, yurttaşların duygu paylaşımını, görsel kanıt aktarımını ve ortak dayanışma duygusunu pekiştirmesini sağlamıştır. Öte yandan süreçte sahte asker fotoğrafları gibi dezenformasyon örneklerinin de hızla yayıldığı saptanmıştır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç kısmında yazar, elde edilen bulguları Castells'in şebekeleşmiş toplumsal hareketler kuramı ve Gerbaudo'nun dijital aktivizm ile kolektif kimlik inşası yaklaşımlarıyla ilişkilendirmektedir. Darbe yanlılarının TRT ve TÜRKSAT gibi geleneksel yayın organlarını hedef alarak bilgi akışını kesme çabası, dijital ağların esnek ve merkeziyetsiz yapısı sayesinde boşa çıkarılmıştır. Makale, dijital platformların yalnız haberleşme değil, aynı zamanda görsel ve duygusal motivasyon araçlarıyla ortak bir kolektif kimlik ve direniş bilinci oluşturduğunu kanıtlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, Türkiye'de dijital medyanın siyasal kriz anlarındaki mobilizasyon kapasitesini ve dezenformasyon dinamiklerini anlamak isteyen araştırmacılar için zengin bir ampirik ve kavramsal zemin sunmaktadır.

Elde edilen nitel ve nicel içerik analizi bulguları, 15 Temmuz 2016 darbe girişimi sırasında Twitter ve Facebook platformlarının kriz anlarında sivil halkın hızlı biçimde bilgilendirilmesi ve harekete geçirilmesinde kritik bir işlev üstlendiğini göstermektedir. Özellikle tweet sayısındaki devasa artış ve ortak hashtagler etrafında kenetlenme, dijital medyanın anlık toplumsal reaksiyon oluşturma gücünü kanıtlamaktadır.

Yazar bu durumu, geleneksel yayın organlarının darbeciler tarafından baskı altına alındığı veya yayınlarının kesintiye uğradığı koşullarda, dijital ağların alternatif ve kesintisiz bir iletişim kanalı sunabilmesiyle açıklamaktadır. FaceTime aracılığıyla yapılan lider çağrısının sosyal ağlarda hızla yayılması, kurumsal medyadaki tıkanıklığın ağlaşmış iletişim teknolojileriyle aşılabildiğini ortaya koymaktadır.

Tartışma bölümünde bu dinamikler, Gerbaudo ile Howard ve Parks'ın dijital aktivizm ve toplumsal hareketler literatüründeki kuramsal çerçeveleriyle karşılaştırılmaktadır. Yazar, 15 Temmuz tecrübesinin dünyadaki diğer ağlaşmış toplumsal hareketlerle benzer şekilde ortak bir kimlik inşası ve kolektif aidiyet duygusu ürettiğini, ancak dezenformasyon ve sahte haber faktörlerinin de bu süreçte dikkate alınması gerektiğini vurgulamaktadır.

Sonuç olarak çalışma, sosyal medyanın yalnızca bir bilgi paylaşım aracı olmadığını, aynı zamanda demokrasiyi koruma ve kriz anlarında sivil toplumu mobilize etme kapasitesine sahip stratejik bir mecraya dönüştüğünü göstermektedir. Bu çerçevede yeni medya araçları, halkın ortak bir direniş kimliği etrafında bütünleşmesini sağlayarak toplumsal hareketlerin seyrini doğrudan etkilemektedir.

Çalışmada elde edilen bulgular, Gerbaudo'nun sosyal medyanın çağdaş toplumsal hareketlerde kitlesel mobilizasyonu kolaylaştırıcı ve yönlendirici bir işlev üstlendiği yönündeki teorik yaklaşımıyla tam bir uyum sergilemektedir; 15 Temmuz gecesi atılan milyonlarca tweet ve oluşturulan hashtagler bu mekanizmayı somutlaştırmaktadır (Demirdiş, 2019).

Araştırma sonuçları, Howard ve Parks'ın dijital medyanın siyasal değişim ve toplumsal protestolarda kritik bir iletişim faktörü olduğuna ilişkin saptamasını doğrulamakta, Türkiye'deki darbe girişimine karşı gelişen halk direnişinde Twitter ve Facebook'un oynadığı hayati rolü literatürdeki bu çerçeveyle ilişkilendirmektedir (Demirdiş, 2019).

Bu çalışma, siyasal iletişim ve toplumsal hareketler literatüründe dijital platformların kriz anlarındaki mobilizasyon kapasitesini ve sivil direnişteki rolünü inceleyen ampirik bir nitel içerik analizi işlevi görür. Çalışma, özellikle geleneksel medyanın kesintiye uğradığı ya da baskı altına alındığı Olağanüstü durumlarda, Twitter ve Facebook gibi ağlaşmış dijital mecraların anlık bilgi akışı sağlama, kolektif eylemselliği örgütleme ve ortak bir direniş kimliği inşa etme süreçlerini 15 Temmuz darbe girişimi örneği üzerinden literatüre kazandırmaktadır.

Çalışma, Manuel Castells'in ağlaşmış toplum ve öfke/umut ağları kuramı ile Paolo Gerbaudo'nun dijital aktivizmde 'ortak biz' kimliğinin inşası üzerine geliştirdiği teorik yaklaşımlardan beslenmektedir. Bununla birlikte, Howard ve Parks'ın dijital medyanın siyasal değişimdeki kapasitesine dair argümanlarını ampirik verilerle desteklemekte ve literatürdeki Arap Baharı ile Gezi Parkı protestoları gibi önceki kitlesel hareket incelemelerine 15 Temmuz askeri müdahale karşıtı sivil mobilizasyon olgusunu ekleyerek mevcut birikimi genişletmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, dijital medyanın yalnızca muhalif protesto hareketlerinde değil, aynı zamanda demokratik meşruiyeti ve mevcut anayasal düzeni korumaya yönelik sivil direniş süreçlerinde de nasıl stratejik bir mobilizasyon aracı olarak işlev görebildiğini belgelemesi bakımından özgün bir katkı sunar. Ayrıca çalışma, kriz anlarında dijital mecraların sağladığı mobilizasyon imkânlarının yanı sıra dezenformasyon ve sahte haber risklerini de tartışmaya dahil ederek dengeli bir perspektif sağlamaktadır.