Kuramsal-kavramsal makale incelemesi
İklim değişikliği farkındalığı, bireylerde öfke, çaresizlik ve kaygı gibi yoğun duygusal tepkileri tetikleyen küresel bir kriz haline gelmiştir. Geleneksel psikoloji yaklaşımları, bireyi sosyal ve ekolojik bağlamından koparan neoliberal bir perspektifle bu sorunları genellikle kişisel patolojiler olarak ele almaktadır.
İklim değişikliği farkındalığı, modern dünyada bireyler üzerinde yoğun bir duygusal baskı oluşturarak öfke, umutsuzluk ve kaygı gibi tepkileri tetiklemektedir. Geleneksel klinik psikoloji ve psikiyatri modelleri, bireyi sosyal ve materyal bağlamından soyutlayan neoliberal bir perspektifi benimseyerek bu tepkileri genellikle 'ruhsal bozukluk' olarak sınıflandırmaktadır. Ancak bu bireyci yaklaşım, iklim krizinin temelinde yatan sistemsel sorunları göz ardı etmekte ve bireysel tatminsizliği, sosyal izolasyonu ve ekolojik yıkımı pekiştiren bir döngüye hizmet etmektedir. Yazarlar, iklim psikolojisi alanının yalnızca patolojiye ve kriz kaynaklı sıkıntılara odaklanmak yerine, esenliğin bu krizin ortasında nasıl yeniden inşa edilebileceğine dair bir perspektif değişikliğine ihtiyaç duyduğunu savunmaktadır.
Çalışma, nitel bir perspektif sunan kuramsal bir inceleme (perspective) niteliğinde olup, iklim krizine yönelik psikolojik tepkileri anlamlandırmak için Güç Tehdit Anlam Çerçevesi (PTMF) ile GENIAL esenlik modelini sentezlemektedir. Yöntemsel olarak, mevcut literatürdeki boşlukları belirlemek amacıyla disiplinlerarası bir analiz yürütülmüş; pozitif psikoloji, çevre psikolojisi ve toplum psikolojisi arasındaki kuramsal bağlar güçlendirilmiştir. Yazarlar, neoliberal iktisat modellerinin 'homo economicus' varsayımının insan doğasını basitleştirdiğini ve tüketim odaklı bir mutluluk anlayışıyla hem bireye hem de gezegene zarar verdiğini ileri sürmektedir. Bu bağlamda çalışma, esenliği bireysel, kolektif ve gezegensel düzeylerde birbirine bağlı bir sistem olarak yeniden tanımlayan bir yaklaşım geliştirmeyi amaçlamaktadır.
Makalenin temel önermelerinden biri, esenliğin yalnızca bireysel bir iç durum değil, güç ilişkileri ve çevresel bağlantılarla şekillenen dinamik bir süreç olduğudur. PTMF çerçevesinde yapılan analizler, iklim kaygısının bir hastalık olmadığını, aksine asimetrik güç dinamikleri ve ekolojik tehditler karşısında verilen rasyonel ve anlamlı bir tepki olduğunu ortaya koymaktadır. Yazarlar, sürdürülebilir esenliğin ancak bireyin kendisiyle, toplumuyla ve doğayla olan bağlantılarını (connection) güçlendirmesiyle mümkün olabileceğini göstermektedir. GENIAL modeli üzerinden sunulan örnekler, doğa temelli müdahalelerin ve farkındalık uygulamalarının hem bireysel sağlığı iyileştirebileceğini hem de çevre dostu davranışları teşvik ederek gezegensel esenliğe katkı sağlayabileceğini vurgulamaktadır.
Sonuç olarak çalışma, iklim psikolojisinin patoloji odaklılıktan sıyrılarak daha bütünsel ve pozitif bir dönüşüm geçirmesi gerektiğini savunmaktadır. Bu dönüşüm, büyüme sonrası (post-growth) bir toplumun inşasında psikologların ve ruh sağlığı çalışanlarının sadece tedavi edici değil, aynı zamanda toplumsal dönüşümü kolaylaştırıcı roller üstlenmesini gerektirmektedir. Makale, Martin Seligman'ın 1999 yılında pozitif psikoloji için yaptığı çağrıya benzer şekilde, iklim psikolojisi için de esenlik ve insan güçlerine odaklanan yeni bir vizyon sunmaktadır. Literatüre yapılan bu katkı, iklim kriziyle mücadelede duygusal dayanıklılığı artırmak ve sürdürülebilir bir gelecek için içsel gelişim hedeflerini (IDGs) merkeze alan müdahalelerin geliştirilmesi gerektiğini göstermesi bakımından büyük önem taşımaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, iklim psikolojisi alanına esenlik odaklı bir perspektif entegre etmenin önemini savunmak ve Güç Tehdit Anlam Çerçevesi (PTMF) ile GENIAL modeli gibi kuramsal yaklaşımlar aracılığıyla bireysel, kolektif ve gezegensel esenliği destekleyen somut stratejiler sunmaktır(Isham et al., 2023).
Bu çalışma, iklim psikolojisi ve esenlik bilimini entegre eden kuramsal ve kavramsal bir perspektif benimsemektedir. Geleneksel batı merkezli bireysel esenlik anlayışını eleştirerek, esenliğin birey, topluluk ve gezegen seviyelerinde birbirine bağlı olduğunu savunan yeni entegre bir çerçeve sunar(Isham et al., 2023).
Makale, esenliği çok boyutlu ve sistemik bir olgu olarak ele alan iki temel çerçeveye dayanmaktadır: Güç Tehdit Anlam Çerçevesi (PTMF) ve GENIAL modeli. PTMF, psikolojik sıkıntıları patolojize etmek yerine güç dinamikleri, tehditler ve anlamlandırma süreçleri üzerinden okumayı sağlarken; GENIAL modeli birey, topluluk ve doğa arasındaki karşılıklı bağımlılığı sistem kuramı çerçevesinde analiz etmektedir.
Çalışma, neoliberalizmin psikolojik etkileri üzerine yapılan eleştirel çalışmalar (Adams, Weintrobe, Boyle), materyalizm ve esenlik ilişkisi (Kasser, Dittmar), pozitif psikolojinin üçüncü dalga yaklaşımları (Lomas, Kemp) ve büyüme sonrası ekonomi modelleri (Jackson, Raworth) gibi disiplinlerarası bir literatürü temel almaktadır. Ayrıca, iklim kaygısı ve psikososyal savunma mekanizmaları üzerine geliştirilen güncel iklim psikolojisi literatürüyle doğrudan etkileşim kurmaktadır.
Neoliberal ideolojinin getirdiği aşırı bireyselcilik ve tüketime dayalı homo economicus modeli, materyalist değerleri teşvik ederek bireysel tatminsizliğe, toplumsal yabancılaşmaya ve ekolojik yıkıma yol açmaktadır(Isham et al., 2023).
Güç Tehdit Anlam Çerçevesi (PTMF), iklim krizine verilen psikolojik tepkileri bireysel bir patoloji veya yalnızca iklim kaygısı olarak görmek yerine, asimetrik güç ilişkileri ve sosyo-politik bağlam içinde anlamlandırmayı sağlar(Isham et al., 2023).
GENIAL modeli, esenliği benlik, topluluk ve doğa arasındaki bağlantılar üzerinden tanımlayarak, bireyin kendi esenliğini artırırken aynı zamanda kolektif ve gezegensel ölçekte olumlu değişimleri tetikleyebileceğini gösterir(Isham et al., 2023).
Büyüme sonrası (post-growth) yaklaşımları, sürekli ekonomik büyüme yerine insani esenliği, sosyal adaleti ve çevresel yenilenmeyi öncelerken, insanların daha az kaynak tüketerek daha esen bir yaşam sürebileceğini ortaya koyar(Isham et al., 2023).
Geleneksel batı psikolojisi, bireyi sosyal, politik ve ekonomik çevresinden yalıtıp tüm sorunları bireysel biliş veya biyolojiye indirgeyerek neoliberal ideolojiyi desteklemektedir. Bu durum iklim krizi karşısında bireysel suçluluk hissini artırırken, asıl sistemsel sorunları göz ardı etmektedir.
Güç Tehdit Anlam Çerçevesi, acının bireyselleştirilmesine karşı durarak, iklim krizine verilen psikolojik tepkileri bireylere uygulanan asimetrik güç dinamikleri üzerinden okumayı önermektedir. Böylece tehditlere karşı geliştirilen tepkiler patolojikleştirilmemiş olmaktadır.
GENIAL modeli ise insan-doğa etkileşimi çerçevesinde, kişisel esenliğin topluluk ve gezegenle olan bağlantılar sayesinde mümkün olduğunu vurgular. Bu yaklaşımla sörf terapisi gibi doğa temelli uygulamaların bireysel, toplumsal ve gezegensel düzeyde ortak faydalar sağladığı gösterilmektedir.
Sonuç olarak, büyüme sonrası toplumsal düzene geçiş aşamasında psikologların rolünün yalnızca iklim kaygısıyla baş etmeyi sağlamak değil, ekosistem temelli kanıta dayalı müdahalelerle esenlik ve sürdürülebilirlik kapasitesini aynı anda büyütmek olduğu açıkça ortaya konmaktadır.
Yazarlar, Hickman ve arkadaşlarının (2021) dünya genelindeki gençleri kapsayan büyük ölçekli araştırmasına atıfta bulunarak, iklim krizinin yarattığı geleceğe dair derin umutsuzluğu ve korkuyu kabul etmekle birlikte, bu durumun yalnızca klinik bir anksiyete olarak değil, sosyo-politik bağlamda değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadırlar(Isham et al., 2023).
Çalışmada, Martin ve arkadaşlarının (2020) doğa ile bağlantı kurmanın hem kişisel esenliği artırdığına hem de pro-ekolojik davranışları teşvik ettiğine dair bulgularıyla tutarlı şekilde, GENIAL modeli üzerinden geliştirilen sörf terapisi gibi doğa temelli müdahalelerin çok boyutlu faydaları tartışılmaktadır(Isham et al., 2023).
Yazarlar, iklim odaklı psikolojinin yalnızca iklim bağlantılı acıyı ve yası hafifletmeye odaklanmaktan ziyade, bireysel ve kolektif güçlerin açığa çıkarılması ve acıyla birlikte var olabilecek bir esenlik anlayışının geliştirilmesi suretiyle büyüme sonrası bir geleceğe doğru dönüştürücü adımlar atılmasını tetiklemesi gerektiğini savunmaktadır(Isham et al., 2023).
Bu makale, çevre psikolojisi, klinik psikoloji ve pozitif psikoloji alanları arasında kritik bir köprü işlevi görmektedir. Geleneksel Batı psikiyatri ve psikoloji yaklaşımlarının, iklim krizi gibi küresel sorunların psikolojik etkilerini bireysel patolojilere indirgeyerek neoliberal ekonomik ve politik arka planı nasıl göz ardı ettiğini ortaya koymaktadır. Çalışma, esenlik kavramını yalnızca bireysel bir iyi hissetme durumu olmaktan çıkarıp doğa, toplum ve benlik arasındaki ilişkisel bağlar üzerinden yeniden tanımlamaktadır. Güç Tehdit Anlam Çerçevesi ve GENIAL esenlik modelini iklim psikolojisi bağlamına uygulayarak, literatürde iklim kaygısı ve yası ile baş etmeye yönelik pasif yaklaşımların ötesine geçen, büyüme sonrası toplumsal yapılara geçişi destekleyici etkin bir esenlik perspektifi sunmaktadır.
Bu çalışma, pozitif psikolojinin sistemik eleştirileri ile iklim kaygısı çalışmalarını bir araya getirerek önceki literatürü genişletmektedir. Geleneksel pozitif psikolojiye yöneltilen bilimsel Polyannacılık suçlamalarını aşmak amacıyla, Güç Tehdit Anlam Çerçevesini ve GENIAL modelini bütüncül bir şekilde ele almaktadır. Önceki çalışmaların aksine, bireysel esenliğin ekolojik sürdürülebilirlikle çelişmediğini, aksine doğa bağlantılılığının hem bireysel mutluluğu artırdığını hem de çevre yanlısı davranışları teşvik ettiğini teorik olarak temellendirir. Böylece, sosyo-politik bağlamdaki iklim sıkıntısı analizlerini büyüme sonrası bir vizyona kavuşturarak önceki kuramsal kabulleri dönüştürür.
Çalışma, büyüme sonrası ekonomi teorileri, eleştirel klinik psikoloji ve esenlik bilimini kapsayan transdisipliner bir sentez sunarak literatür taramalarına katkı sağlamaktadır. İklim krizinin yarattığı psikolojik zorluklarla başa çıkmak için İçsel Gelişim Hedefleri ile doğa temelli müdahalelerin nasıl bir arada kullanılabileceğini şematize eder. Araştırmacılara tüketim odaklı mutluluk modellerinin ötesine geçerek sürdürülebilir, adil ve doğayla uyumlu bir toplumsal yapıyı destekleyen gezegen düzeyinde esenlik vizyonu sunmaktadır. Bu yönüyle çalışma, çevre ve esenlik araştırmalarını birleştiren yeni nesil literatür taramaları için zengin bir kuramsal altyapı oluşturmaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Geleneksel batı merkezli psikoloji yaklaşımları iklim krizinin bireyler üzerindeki olumsuz etkilerini sistemik bağlamından kopararak patolojikleştirmektedir.
Tez çalışmasında iklim kaygısının bireysel bir zayıflık veya hastalık olmadığını savunurken, makalenin neoliberalizm ve geleneksel klinik tanı eleştirilerinden yararlanılacaktır(Isham et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede yer alan ve İçsel Gelişim Hedeflerinin (IDG) UN Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine ulaşmada psikolojik becerileri ve doğa bağlantısını geliştirebileceğine dair teorik öneriden ve Tablo 1'de sunulan stratejilerden yola çıkılarak tasarlanmıştır(Isham et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Doğa ile kurulan bağ ve doğa bağlantılılığı hem bireysel esenliği artırmakta hem de sürdürülebilir çevre koruma davranışlarını teşvik etmektedir.
Kuramsal çerçeve oluşturulurken, kişisel mutluluk ile gezegensel sağlığın birbiriyle çelişmediğini, aksine GENIAL modeli üzerinden birbiriyle uyumlu ortak faydalar ürettiğini göstermek için kullanılacaktır(Isham et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede orman banyosu (shinrin-yoku) ve Üç İyi Şey egzersizi gibi doğa temelli pratiklerin hem bireysel esenliği hem de pro-çevresel davranışları (çift yönlü fayda) desteklediğine dair sunulan ampirik kanıtlardan esinlenilmiştir(Isham et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Büyüme sonrası bir toplumsal düzende esenliğin temeli maddi tüketim ve ekonomik büyüme yerine sosyal ilişkiler ve doğayla bütünleşme üzerine kurulmalıdır.
Araştırma bulgularının tartışıldığı bölümde, katılımcıların materyalist olmayan değerlere yönelmesinin ekolojik sürdürülebilirlik ile ilişkisini açıklamak için bu makalenin kuramsal çıkarımlarına başvurulacaktır(Isham et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalede Barnwell vd. (2020) çalışmasına atıfla sunulan Rustenburg platin maden kasabası vaka analizi örneğinden yola çıkılarak, çevresel yıkımla mücadele eden toplulukların yaşadığı psikolojik sıkıntıları asimetrik güç ilişkileri bağlamında incelemek amacıyla önerilmiştir(Isham et al., 2023).
Küresel iklim değişikliği, su havzalarının hidrolojik döngüsünü ve su kaynaklarının yönetim stratejilerini kökten değiştirmektedir. Geleneksel olarak su kaynakları sistemleri, tarihsel hidrolojik koşulların gelecekte de geçerli olacağı…
COVID-19 pandemisi ile birlikte iş dünyasında evden çalışma (WFH) pratikleri hızla yaygınlaşmış ve bu durum çalışan esenliği üzerinde derin etkiler bırakmıştır. Evden çalışma modeli çalışanlara esneklik ve özerklik sunarken, sosyal…
İklim değişikliği günümüzün en kritik küresel sorunlarından biri olarak kabul edilmekte ve bireyler üzerinde yarattığı psikolojik baskı iklim değişikliği kaygısı kavramıyla incelenmektedir. Alan yazında cinsiyetin iklim kaygısı ve çevre…