Anlatı derlemesi incelemesi

İngiltere ve Türkiye'de Çocuklarla Adli Görüşmeye İlişkin Mevcut Durum Değerlendirmesi

Çocuk istismarı ve özellikle cinsel istismar vakalarında, mağdur çocukların adli süreçlerde doğru, güvenilir ve detaylı ifade verebilmeleri adalet mekanizmasının işlemesi açısından kritik bir önem taşımaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Hüseyin BATMAN & Elif Gökçearslan Çifci
Yayın: Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi
Tarih: 2023-09-29
DOI: 10.21560/spcd.vi.1339428

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Çocuk cinsel istismarı vakaları, mağdur ve fail dışında sıklıkla görgü tanığının bulunmadığı, gizlilik ve ailevi baskılar nedeniyle ortaya çıkarılması son derece güç olan karmaşık adli olgulardır. Adli sistem içerisinde çocuk tanık veya mağdurlardan doğru, ayrıntılı ve güvenilir bilgi elde edilmesi; bir yandan suçluların cezalandırılması diğer yandan masum kişilerin haksız mahkumiyetinin önlenmesi açısından hayati öneme sahiptir. Ancak geleneksel kolluk sörgüları ve adliye ortamları, çocukların gelişimsel hassasiyetlerini göz ardı ettiğinde beyan kalitesini düşürmekte ve çocukta ikincil örselenmelere yol açmaktadır. Bu durum, çocuk odaklı adli görüşme tekniklerinin ve standartlaştırılmış görüşme ortamlarının uluslararası adli psikoloji literatürünün ana tartışma konularından biri haline gelmesini sağlamıştır.

İncelenen çalışmada, çocuklarla yürütülen adli görüşme süreçlerinin temel bileşenleri ve bu alandaki kurumsal modeller nitel bir derleme ve durum analizi yaklaşımıyla ele alınmaktadır. Yazar, adli görüşmelerde bilgi alma kalitesini artıran açık uçlu soru stratejilerini, bilişsel görüşme (Cognitive Interview) tekniğini, fotoğraflar ve çizim gibi görüşme yardımcılarının etkilerini ve birden fazla yapılan tekrarlı görüşmelerin çocuk belleği üzerindeki olumsuz yansımalarını incelemektedir. İkinci aşamada ise İngiltere ve Wales bölgesindeki adli görüşme standartlarının tarihsel evrimi ile Türkiye'de 1980'lerden günümüze Çocuk Koruma Merkezleri, Çocuk İzlem Merkezleri (ÇİM) ve Adli Görüşme Odaları (AGO) üzerinden şekillenen adli görüşme uygulamaları karşılaştırmalı bir perspektifle değerlendirilmektedir.

Elde edilen teorik ve betimsel bulgular, adli görüşmelerde standart protokollerin ve uzmanlaşmış uygulayıcıların rolünü açıkça göstermektedir. İngiltere'de 1980'lerden itibaren geliştirilen PACE yasası, PEACE görüşme modeli ve Achieving Best Evidence (ABE) protokolü sayesinde adli görüşmeler polisle sosyal hizmet uzmanlarının iş birliğinde ve belirli standartlar dahlinde yürütülmektedir. Türkiye'de ise 2012 yılında yayımlanan ÇİM genelgesi ve Adalet Bakanlığı bünyesindeki AGO uygulamaları ile çocukların karakol ve mahkeme koridorlarında örselenmesinin önüne geçilmesinde devrim niteliğinde adımlar atılmıştır. Ancak Türkiye'de görüşmeyi yürütecek meslek grubunun netleştirilmemiş olması, adli görüşmecilerin uzmanlık standartlarının ve en önemlisi ulusal ölçekte bağlayıcı bir çocuk adli görüşme protokolünün bulunmaması önemli kurumsal eksiklikler olarak öne çıkmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, Türkiye'de çocuk adli görüşme sisteminin fiziksel altyapı ve merkez sayısı bakımından büyük bir ivme kazandığını fakat süreç standardizasyonu sağlayan bir Adli Görüşme Protokolü eksikliği yaşadığını vurgulamaktadır. İngiltere örneğindeki ABE gibi ulusal bir protokolün hazırlanması, çocuk haklarının korunması ve adli süreçlerdeki kanıt kalitesinin artırılması için zorunludur. Bu yayın, Türk araştırmacılar için adli sosyal hizmet, çocuk gelişimi ve adli psikoloji alanlarında yapılacak tez çalışmaları ve saha araştırmalarında; görüşme protokolü geliştirme, görüşmeci eğitimlerinin etkinliğini değerlendirme ve ÇİM/AGO uygulamalarının nitel çıktısını ölçme hususlarında kapsamlı bir teorik zemin ve literatür çerçevesi sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Çalışmanın temel amacı, cinsel istismar mağduru çocuklarla yürütülen adli görüşme süreçlerini, görüşme yardımcılarını, bilişsel görüşme tekniklerini ve tekrarlanan görüşmelerin etkilerini incelemek; Birleşik Krallık ile Türkiye'deki adli görüşme sistemlerinin tarihsel gelişimini ve mevcut durumunu karşılaştırarak Türkiye için ulusal bir adli görüşme protokolünün gerekliliğini ortaya koymaktır(BATMAN & Çifci, 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, çocuk adli görüşmelerine dair kavramsal ve kurumsal boyutları Birleşik Krallık ve Türkiye örneklemleri üzerinden nitel karşılaştırmalı nitelikte inceleyen betimsel bir derleme araştırmasıdır(BATMAN & Çifci, 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, adli psikoloji ve çocuk gelişimi kuramlarına, bellek ve iletişim teorilerine dayanmaktadır. Çocukların adli görüşmelerdeki ipucu bellek süreçleri, bilişsel görüşme (Cognitive Interview) modeli ve NICHD / ABE gibi yapılandırılmış görüşme protokollerinin teorik esasları çerçeve olarak alınmıştır. Görüşmeci tutumları, sosyal mesafe, açık uçlu sorular ve tekrarlanan görüşmelerin telkine yatkınlık üzerindeki bozucu etkileri kuramsal düzlemde ele alınmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Makalede adli görüşme teknikleri ve çocuk tanıklığına dair geniş bir uluslararası ve ulusal literatür incelenmektedir. Milne, Bull, Fisher, Geiselman, Lamb, Ceci, Bruck, Orbach ve Brown gibi araştırmacıların adli görüşme protokolleri, bilişsel görüşme, tekrarlanan görüşmeler ve anatomi bebekleri/çizim kullanımı üzerindeki ampirik çalışmaları değerlendirilmektedir. Türkiye bağlamında ise Çocuk İzlem Merkezleri genelgeleri, Adalet Bakanlığı raporları, Çağlar ve Türk, Bağ ve Alşen, Bayün ve Dinçer gibi yazarların ÇİM ve AGO uygulamalarına dair adli ve sosyal hizmet yayınları incelenmiştir.

Araştırmanın Bulguları

Çocuk mağdurların ifade verme süreçlerinde tekrarlanan adli görüşmeler çocuk üzerindeki travmatik etkiyi artırmakta ve sörgülama biçimine bağlı olarak çelişkili veya yönlendirilmiş yanıt riskini tırmandırmaktadır(BATMAN & Çifci, 2023).

Birleşik Krallık adli sisteminde ABE ve PEACE gibi kurala bağlı protokoller ve derece derece uygulayıcı eğitimleri yoluyla adli görüşme standartlaştırılmış bir nitelik kazanmıştır(BATMAN & Çifci, 2023).

Türkiye'de Çocuk İzlem Merkezleri ve Adli Görüşme Odaları çocukların ikincil örselenmesini önlemede önemli kurumsal gelişmeler sunsa da henüz ulusal ölçekte bağlayıcı bir adli görüşme protokolü bulunmamaktadır(BATMAN & Çifci, 2023).

Türkiye'deki adli süreçlerde çocuklarla görüşmeyi yürütecek meslek grubunun standart nitelikleri tam netleştirilmemiş olup adli görüşmeci rolünün mevzuatla kesinleştirilmesi gerekmektedir(BATMAN & Çifci, 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

İnceleme bulguları, çocuk istismarı iddialarında gerçeğin ortaya çıkarılması ile çocuğun psikolojik bütünlüğünün korunması arasındaki hassas dengeyi adli görüşme tekniklerinin belirlediğini göstermektedir. Yanıltıcı ve yönlendirici soruların elenmesi, adli beyanın güvenirliğini doğrudan artırmaktadır.

Yazarlar, Birleşik Krallık'taki ABE (Achieving Best Evidence) rehberi ve PEACE modellerinin sağladığı standartlaşma ile Türkiye'deki ÇİM ve AGO yapılanmalarını karşılaştırarak kurumsal mekân sunumunun ötesinde uygulama protokolüne ihtiyaç duyulduğunu vurgulamaktadır.

Tartışma bölümünde, çoklu görüşmelerin çocuk belleği ve beyan güvenirliği üzerindeki bozucu etkileri uluslararası literatürle ilişkilendirilmekte, Türkiye'deki mevcut verilerin çocuğu çok defa ifade vermek zorunda bıraktığı gerçeği öne çıkarılmaktadır.

Sonuç olarak yazarlar, Türkiye'de adli görüşmeci niteliklerinin netleşmesi ve standart bir ulusal protokolün acilen yürürlüğe konulmasının yargı mekanizmasının etkililiği ve çocuğun korunması açısından hayati önem taşıdığını belirtmektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

İncelemede çocukların adli süreçte çok sayıda sörgülanmasının hatayı artıracağı yönündeki bilimsel tespitler Ceci ve Bruck (1995) tarafından sunulan tekrarlanan görüşme riskleri literatürüyle doğrudan paralellik göstermektedir(BATMAN & Çifci, 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Türkiye'de çocuk adli görüşme süreçlerinin iyileştirilmesi amacıyla kurumsal altyapı güçlendirilmiş olsa da, Birleşik Krallık örneğinde olduğu gibi standart bir ulusal adli görüşme protokolünün oluşturulması ve görüşmeyi yürütecek meslek mensuplarının görev ve yetki sınırlarının net biçimde tanımlanması çocuğun üstün yararının korunması açısından zorunludur(BATMAN & Çifci, 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu makale, çocuk istismarı vakalarında adli sistemlerin karşılaştığı en büyük zorluklardan biri olan çocuktan güvenilir ifade alma sürecini ele alarak sosyal çalışma ve adli psikoloji literatüründe önemli bir boşluğu doldurmaktadır. İngiltere ve Türkiye'deki uygulamaları kurumsal gelişim ve yapısal standartlar açısından karşılaştıran çalışma, çocuk odaklı adalet arayışında salt fiziksel altyapının yeterli olmadığını, standart bir adli görüşme protokolünün ve profesyonel uzmanlaşmanın gerekliliğini ortaya koymaktadır.

Çalışma, çocuk adli görüşmelerinde çocuk belleğinin kırılganlığı ve yönlendirilebilirliğe açıklığı üzerine kurulu olan klasik adli psikoloji literatürünü temel almaktadır. Önceki çalışmaların daha çok laboratuvar ortamındaki çocuk belleği deneylerine odaklandığı noktada, bu makale kurumsal düzeydeki adli görüşme politikalarını ve çocuk koruma sistemlerinin pratik uygulamalarını karşılaştırarak önceki kuramsal birikimi makro ve mezo düzeydeki sosyal politika tartışmalarıyla ilişkilendirmektedir.

Çalışma, özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki çocuk koruma reformları için kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. Türkiye'de son on yılda kurulan Çocuk İzlem Merkezleri ve Adli Görüşme Odaları gibi yapıların önemini teslim ederken, bu yapıların ulusal bir görüşme protokolüyle desteklenmediği sürece adli kalitenin kişisel inisiyatiflere bağlı kalacağını savunarak literatürdeki kurumsal değerlendirme çalışmalarına eleştirel ve yapıcı bir katkı sunmaktadır.

Kaynakça

Ceci, S. J., & Bruck, M. (1995). Jeopardy in the courtroom: A scientific analysis of children's testimony. American Psychological Association.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Çocuk istismarı davalarında çocukların adli süreçte maruz kaldığı çoklu görüşmeler beyan kalitesini düşürmektedir.

Türkiye ve uluslararası alandaki çoklu görüşme istatistikleri ve bunun çocuk belleği üzerindeki bozucu etkilerini açıklarken bu çalışmadaki literatür verilerinden yararlanılabilir(BATMAN & Çifci, 2023).

Türkiye'de Adli Görüşme Odalarında Görev Yapan Adli Görüşmeci Deneyimleri ve Protokol İhtiyacı

Araştırma sorusu: Adli Görüşme Odası bünyesinde görev yapan adli görüşmecilerin standart bir ulusal protokol eksikliği hakkındaki görüşleri ve karşılaştıkları temel metodolojik zorluklar nelerdir?
Yöntem taslağı: Nitel araştırma deseninde tasarlanacak çalışmada, Türkiye'nin farklı illerindeki AGO'larda görev yapan adli görüşmeciler ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilecektir. Örneklem büyüklüğü veri doygunluğu ilkesine göre belirlenecek ve elde edilen veriler betimsel analiz yöntemiyle çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Bu öneri, makalede Türkiye adli tıp ve adalet sisteminde henüz resmi bir çocuk adli görüşme protokolünün bulunmadığına ve bu alandaki adli görüşmecilerin rollerinin yasal olarak netleştirilmesine yönelik yapılan kritik tespitten türetilmiştir(BATMAN & Çifci, 2023).

Tez veya makalede kullanım · introduction

Adli görüşmelerde adli görüşmecinin uzmanlığı ve standart bir protokolün varlığı doğru bilgiye ulaşmada kritik rol oynar.

Çocuk adli görüşmelerinin önemini ve standartlaştırılmış protokollerin gerekliliğini giriş kısmında gerekçelendirmek için kullanılabilir(BATMAN & Çifci, 2023).

Adli Görüşmelerde Resim Çizme ve Görsel Materyal Kullanımının Çocuk Beyan Kalitesine Etkisi

Araştırma sorusu: Adli görüşme odalarında kullanılan resim çizdirme ve anatomik şablon gibi yardımcı araçların çocukların beyan doğruluğu üzerindeki etkisi nedir?
Yöntem taslağı: Karma yöntem tasarımıyla yürütülecek bu çalışmada, adli görüşmelerde yardımcı materyal kullanımının çocuk beyanlarındaki detay ve hata oranlarına etkisi incelenecektir. Niteliksel gözlem verileri ile niceliksel hata sıklıkları betimsel ve kestirimsel istatistiksel analizlerle değerlendirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Bu araştırma önerisi, makalede detaylıca ele alınan bilişsel görüşme teknikleri, resim çizdirme aktiviteleri ve anatomik şablonların çocuk belleğini ve ifade doğruluğunu desteklemedeki rolü ile ilgili ampirik bulgulardan ve literatür tartışmalarından türetilmiştir(BATMAN & Çifci, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Adli Görüşme Odalarının kurulması çocukların korunması için olumlu bir adım olsa da standart bir protokol eksikliği performansı sınırlamaktadır.

Türkiye'deki adli görüşme odaları ve çocuk izlem merkezi uygulamalarının fiziksel altyapı başarısını kabul ederken, içerik ve yöntem standartlaştırmasına duyulan ihtiyacı tartışmak için referans gösterilebilir(BATMAN & Çifci, 2023).

Çocuk İzlem Merkezlerinde Tekrarlı Görüşmelerin ve İkincil Travmanın Önlenmesi

Araştırma sorusu: Çocuk İzlem Merkezlerindeki çoklu meslek profesyonellerinin katılımı, çocukların adli süreçlerde tekrarlı ifade verme sıklığını ve ikincil travma riskini ne ölçüde azaltmaktadır?
Yöntem taslağı: Çocuk İzlem Merkezi kayıtları üzerinden yapılacak arşiv taramasına dayalı geriye dönük nicel bir araştırma tasarlanacaktır. İstatistiksel analizlerde çocukların ifade verme sayıları ile ilişkili faktörler lojistik regresyon ve ki-kare analizleriyle incelenecektir. Örneklem büyüklüğü güç analizi kullanılarak belirlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Bu öneri, çalışmada detaylandırılan çocukların adli süreçlerde tekrarlı olarak ifade vermelerinin yarattığı ciddi ikincil örselenme riskleri ile Türkiye'deki çocukların ortalama 17 kez beyanda bulunmak durumunda kalması gerçeğine dayanmaktadır(BATMAN & Çifci, 2023).