Pozitif Düşünme Becerileri ile Mükemmel Performans Algısı Arasındaki İlişkide Mücadele ve Tehdit Algılarının Aracılık Rolü: Futbölçular Üzerine Bir İnceleme

Spor psikolojisi literatüründe mükemmel performans algısı ve buna etki eden psikolojik mekanizmalar yoğun şekilde tartışılmaktadır. Yüksek rekabet içeren spor dallarında atletler en az hatayla mükemmelliğe ulaşmayı ve yüksek standartlarını korumayı hedefler. Ancak müsabaka ortamının yarattığı kaygı ve stres, sporcuların bilişsel değerlendirmelerini doğrudan etkilemektedir. Jones tarafından ortaya konulan sporda mücadele ve tehdit teorisine göre, sporcular rekabetçi baskılara olumlu yanıt verdiklerinde mücadele (challenge), olumsuz yanıt verdiklerinde ise tehdit (threat) psikofizyolojik durumunu yaşamaktadır. Türkiye'de yarı profesyonel statüde kabul edilen Bölgesel Amatör Lig'deki futbölçuların performans algılarını şekillendiren zihinsel süreçlerin incelenmesi, alan literatüründeki önemli bir eksikliği giderme potansiyeli taşımaktadır.

Bu araştırma, yarı profesyonel bölgesel amatör ligde mücadele eden futbölçuların pozitif düşünme becerilerinin mükemmel performans algıları üzerindeki etkisini ve bu ilişkide mücadele ile tehdit algılarının aracı rolünü belirlemek amacıyla yürütülmüştür. İlişkisel tarama modelinde tasarlanan çalışmanın evrenini 2023-2024 sezonunda ilgili ligde oynayan sporcular, örneklemini ise basit tesadüfi örnekleme yöntemiyle seçilen ve güç analiziyle belirlenen asgari büyüklüğün üzerinde olan 388 futbölçu oluşturmuştur. Veri toplama sürecinde Kişisel Bilgi Formu'nun yanı sıra Pozitif Düşünme Becerileri Ölçeği, Sporda Mücadele ve Tehdit Ölçeği ile Sporda Performans Mükemmeliyetçiliği Ölçeği kullanılmıştır. Toplanan veriler SPSS programında Pearson korelasyon analizi ve Hayes tarafından geliştirilen PROCESS Macro Model 4 kullanılarak 5.000 yeniden örneklemeli Bootstrap regresyon analizi ile dijital ortamda çözümlenmiştir.

Verilerin analizi sonuçunda, futbölçuların pozitif düşünme becerilerinin mücadele algısını pozitif ve orta düzeyde anlamlı etkilediği (a = 0,439, p < 0,01) ve mücadele varyansının yaklaşık %32'sini açıkladığı (R2 = 0,319) görülmüştür. Pozitif düşünmenin mükemmel performans algısı üzerindeki doğrudan etkisi de pozitif ve anlamlı saptanmıştır (c' = 0,484, p < 0,001). Ayrıca mücadelenin mükemmel performans algısı üzerinde pozitif yönlü doğrudan bir etkiye sahip olduğu (b = 0,426, p < 0,001) ve Bootstrap güven aralıklarında sıfır değerini içermeyerek dolaylı etkide aracı rol üstlendiği doğrulanmıştır. Öte yandan pozitif düşünme becerileri tehdit algısını negatif yönlü etkilemekte (a = -0,425, p < 0,01; R2 = 0,070), tehdit algısı ise mükemmel performans algısı üzerinde düşük düzeyde negatif etki göstermektedir (b = -0,244, p < 0,001). Tehdit değişkeninin de kısmi aracılık rolü üstlendiği tespit edilmiştir.

Elde edilen bulgular, futbölçuların zihinsel süreçlerinde olumlu bilişsel odaklanma geliştirmelerinin saha içindeki stresörleri tehdit yerine bir mücadele fırsatı olarak değerlendirmelerini sağladığını göstermektedir. Yazarlar bu durumu sporcuların lig standartlarının gerektirdiği psikolojik ve fizyolojik gereksinimleri karşılayabilme kapasiteleriyle açıklamakta ve literatürde daha önce araştırılmamış olan bu üçlü ilişkiyi ampirik kanıtlarla ortaya koymaktadır. Müsabaka ortamında pozitif düşünme becerilerinin pekiştirilmesi, tehdit duygusunu baskılayıp mücadele algısını güçlendirerek nihai performans algısını üst seviyeye taşımaktadır. Bu çalışma, spor psikologları, antrenörler ve kulüp yöneticileri için futbölçuların psikolojik profillerini geliştirmeye yönelik uygulanabilir öneriler sunması bakımından spor bilimleri literatüründe özgün bir yere sahiptir.

İncelenen model analizleri, pozitif düşünme becerilerinin futbölçuların mükemmel performans algılarını doğrudan ve kuvvetli bir biçimde beslediğini açıkça göstermektedir. Sporcuların zihinsel süreçlerini olumlu odaklı yönetebilmeleri, saha içinde karşılaşılan zorlukları bocalama sebebi yapmak yerine gelişim fırsatına dönüştürmelerine imkân tanımaktadır.

Yazarlar, elde edilen bu etkileri zihinsel dayanıklılık ve bilişsel başa çıkma stratejileri üzerinden yorumlamaktadır. Pozitif düşünme kapasitesi yüksek olan sporcuların müsabaka baskısı altında olumsuz düşüncelerden sıyrılarak kendilerine olan güvenlerini korudukları ve böylece kendilerinden beklenen yüksek performans standartlarına ulaşma algılarını güçlendirdikleri vurgulanmaktadır.

Tartışma bölümünde sonuçlar önceki literatürle paralellik içerisinde ele alınmıştır. Özellikle sporda imgeleme ve başarısızlık korkusunun tehdit algısını yükselttiğini belirten Cankurtaran (2021) ile zihinsel dayanıklılığın mücadele algısını artırdığını savunan Türkyılmaz (2019) çalışmalarıyla uyumlu şekilde, pozitif düşünmenin mücadele duygusunu tetikleyip tehdit algısını baskıladığı gösterilmiştir.

Çalışmanın sınırlılıkları arasında verilerin kesitsel bir tasarımla ve öz bildirime dayalı ölçeklerle toplanmış olması yer almaktadır. Bu durum nedensellik ilişkilerinin kesin biçimde kurulmasını kısıtladığından, yazar grubu gelecekteki araştırmalarda deneysel ve boylamsal tasarımların uygulanmasını ve profesyonel liglerdeki farklı sporcu gruplarının kapsama alınmasını önermektedir.

Araştırmacılar, sporcularda başarısızlık korkusu arttıkça tehdit algısının yükseldiğini gösteren Cankurtaran (2021) çalışmasıyla kendi bulgularını bağdaştırmış; pozitif düşünme becerilerinin tehdit algısını baskılayarak performans algısını koruduğu yönündeki tespiti literatürdeki stres ve tehdit odaklı yaklaşımlarla desteklemişlerdir (Pepe et al., 2025).

Bu çalışma, spor psikolojisi literatüründe bilişsel süreçler ile performans algısı arasındaki mekanizmaları açıklayan ampirik bir köprü işlevi görmektedir. Pozitif düşünme becerilerinin doğrudan performans algısını etkilemesinin ötesinde, bu ilişkinin Sporda Mücadele ve Tehdit Teorisi çerçevesinde nasıl biçimlendiğini Hayes PROCESS makro model yaklaşımıyla göstermektedir. Özellikle yarı profesyonel ligde mücadele eden futbölçuların müsabaka stresi karşısında geliştirdikleri psikofizyolojik tepkilerin aracı rolünü ortaya koyarak, sporda zihinsel becerilerin saha içi performans algısına yansımasını açıklayıcı bir modelle literatüre kazandırmaktadır.

Çalışma, literatürde zihinsel dayanıklılık, imgeleme ve başarısızlık korkusu üzerine odaklanan önceki araştırmaların bulgularıyla doğrudan ilişki kurmaktadır. Türkyılmaz (2019) tarafından futbölçularda zihinsel dayanıklılığın mücadele algısını artırıp tehdit algısını azalttığına dair bulguları destekleyen yayın, Cankurtaran (2021) ve Williams ve Cumming (2012) çalışmalarında vurgulanan stres algısı boyutunu pozitif düşünme odağına taşımaktadır. Önceki araştırmalarda ayrı ayrı ele alınan pozitif düşünme ve stres tepkileri, bu araştırmada bütüncül bir aracılık modeli altında bir araya getirilerek önceki yazın genişletilmiştir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, sporda pozitif düşünme becerilerinin yalnız genel iyi oluş değil, doğrudan nitelikli performans algısı ve stres yönetimiyle ilişkisini gösteren güncel bir referans kaynağıdır. Araştırma, yarı profesyonel sporcularda mücadele duygusunun olumlu bir aracı değişken olarak performans algısını güçlendirdiğini, tehdit algısının ise olumsuz yönde kısıtlayıcı bir rol oynadığını nicel kanıtlarla sunmaktadır. Böylece spor psikolojisinde bilişsel yeniden yapılandırma ve müsabaka stresi başa çıkma müdahalelerini kapsayan derleme çalışmalarına teorik ve ampirik bir zemin sağlamaktadır.