İnsan Hakları ve Çatışma Kesişiminde Su: Filistin Örneği Üzerine Bir Durum Çalışması

Sınır aşan su kaynaklarının paylaşımı ve su güvenliği, özellikle Ortadoğu gibi kurak ve yarı kurak coğrafyalarda jeopolitik gerilimlerin en hassas noktalarından birini oluşturmaktadır. Uluslararası hukukta suya erişim temel bir insan hakkı olarak tanımlanmasına rağmen, asimetrik güç ilişkilerinin ve askeri işgallerin sürdüğü bölgelerde su kaynaklarının kontrolü, hegemonik bir güç aracı haline gelebilmektedir. Filistin toprağı olan Batı Şeria ve coğrafi olarak izole edilmiş olan Gazze Şeridi, bu durumun en vahim şekilde yaşandığı alanlardır. Doğal su döngüsünün ve hidrolojik süreçlerin idari sınır tanımayan doğasına karşılık, bölgede uygulanan sistematik kısıtlamalar ve altyapı engellemeleri, Filistin halkının temiz ve güvenli suya erişimini ciddi şekilde sınırlandırmakta, bu da yapısal bir insani güvenlik sorununa yol açmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, Filistin'deki su krizini insan hakları, jeopolitik kısıtlamalar ve insani güvenlik ekseninde ele alarak, özellikle Gazze Şeridi'ndeki su güvensizliğinin boyutlarını ortaya koymaktır. Araştırmada, Filistin Merkezi İstatistik Bürosu (PCBS), Filistin Su Yetkilisi (PWA) ve Filistin Meteoroloji Yetkilisi (PMA) gibi ulusal kurumların resmi verileri ile Dünya Bankası ve Birleşmiş Milletler gibi uluslararası kuruluşların veri setleri sistematik biçimde entegre edilmiştir. Betimsel analitik bir yaklaşımla tasarlanan çalışmada, 1967-2023 yılları arasındaki su tüketim eğilimleri, nüfus hareketleri, hidrolojik ölçümler ve su kalitesi parametreleri mekansal analiz araçları kullanılarak haritalandırılmış ve tarihsel su politikaları çerçevesinde çözümlenmiştir.

Araştırmanın bulguları, Filistin genelinde ve özellikle Gazze Şeridi'nde su güvenliğinin ulaştığı kritik düzeyi gözler önüne sermektedir. Gazze nüfusunun yüzde 89'unun güvenli şekilde yönetilen içme suyu hizmetlerinden yoksun olduğu ve kıyı akiferinden yapılan aşırı çekimin, akiferin yenilenme kapasitesini yaklaşık üç kat aşarak deniz suyu girişimine yol açtığı tespit edilmiştir. Batı Şeria'da ise Filistinlilerin Şeria Nehri gibi hayati yüzey suyu kaynaklarından tamamen mahrum bırakıldığı, yer altı sularının kontrolünün yüzde 79 oranında dış güçlerin elinde bulunduğu ve askeri emirlerle su kuyusu açılmasının engellendiği ortaya konmuştur. Bu durum, Filistinlilerin günlük ortalama 82 litre su tüketimine karşılık, İsrailli yerleşimcilerin yaklaşık 320 litre tüketmesiyle derin bir adaletsizliğe işaret etmektedir.

Elde edilen sonuçlar, su krizinin salt teknik veya iklimsel bir sorun olmadığını, doğrudan jeopolitik kontrol mekanizmalarıyla şekillenen politik-ekolojik bir yapı taşıdığını göstermektedir. Yazarlar, Oslo II Antlaşması ve Ortak Su Komitesi gibi mevcut idari yapıların, asimetrik güç dengeleri nedeniyle çözüme katkı sunmak yerine mevcut adaletsizlikleri kurumsallaştırdığını savunmaktadır. Su yetersizliği ve kirli su tüketiminin Gazze'deki çocuk hastalıklarının yaklaşık dörtte birine yol açması ve tarımsal gıda güvencesini çökertmesi, literatürde 'hidrolojik apartheid' olarak nitelendirilen kavramsal tartışmaları doğrulamaktadır. Çalışma, çatışma bölgelerinde sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşabilmek için uluslararası denetimin artırılması, alternatif su kaynaklarının yerel düzeyde geliştirilmesi ve suyun egemen bir hak olarak tanınması gerektiğini vurgulamaktadır.

Analiz edilen bulgular, Filistin genelinde ve özellikle Gazze Şeridi'nde su kaynaklarına erişim konusundaki derin eşitsizlikleri ve bu durumun temel insan hakları üzerindeki doğrudan olumsuz etkilerini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Gazze nüfusunun ezici çoğunluğunun temiz ve güvenli suya erişememesi, insani krizin ulaştığı boyutun en somut göstergelerinden biridir.

Yazarlar, söz konusu su yetersizliğinin salt coğrafi veya iklimsel bir kuraklıktan kaynaklanmadığını, aksine su kaynakları ve dağıtım şebekeleri üzerindeki jeopolitik kontrol mekanizmaları nedeniyle yapay olarak derinleştirildiğini açıklamaktadır. Askeri emirler ve bürokratik engeller, yerel halkın kendi kaynaklarını geliştirmesini sistematik olarak sınırlandırmaktadır.

Tartışma bölümünde bu durum, uluslararası hukuk çerçeveleri ve çevre adaleti kuramlarıyla ilişkilendirilerek değerlendirilmiştir. Uluslararası sözleşmelerde suyun bir insan hakkı olarak tanımlanmasına karşın, yaptırım gücü eksikliği ve egemenlik kısıtlamaları nedeniyle bu hakkın çatışma bölgelerinde işlevsiz kaldığı vurgulanmaktadır.

Sonuç olarak, Filistin'de su güvenliğinin sağlanması sadece teknik altyapı yatırımlarıyla değil, kaynakların adil paylaşımını güvence altına alacak uluslararası mekanizmaların kurulmasıyla mümkündür. Altyapının korunması, atık su geri kazanımı ve sürdürülebilir su politikaları bölgedeki sosyoekonomik kalkınmanın da anahtarını oluşturmaktadır.

Gazze'deki yeraltı suyunun geçirimli toprak yapısı nedeniyle yüzey kirliliğine karşı savunmasız olduğu ve kalitesinin ciddi oranda düştüğü bulgusu Shomar (2011) çalışmasının sonuçlarıyla doğrudan örtüşmektedir (Muratoğlu & Wassar, 2024).

Çatışma bölgelerinde su krizlerinin sosyoekonomik etkileri ve temiz suya erişim engellerinin yoksulluk ile salgın hastalıklara yol açma biçimleri, Yemen örneğini inceleyen Krakow (2020) çalışmasının bulgularıyla paralellik göstermektedir (Muratoğlu & Wassar, 2024).

Bu çalışma, küresel su krizinin insan hakları ve jeopolitik çatışmalarla kesiştiği noktaları ampirik ve sosyo-hidrolojik bir perspektifle ele almaktadır. Özellikle Gazze Şeridi ve Batı Şeria gibi çatışmalardan doğrudan etkilenen bölgelerde, su güvenliğinin ve temel su hakkının nasıl sistematik olarak engellendiğini belgelerle sunmaktadır. Literatürde genellikle iklim değişikliği ve teknik yetersizlikler üzerinden açıklanan su kıtlığı olgusunu, bu çalışma askeri kontroller, idari bariyerler ve yapısal eşitsizlikler gibi politik faktörler çerçevesine taşıyarak çatışma bölgelerindeki hidro-politik dinamiklerin anlaşılmasında anahtar bir işlev görmektedir.

Yayın, Zeitoun (2008) tarafından geliştirilen hidro-hegemonya kavramını ve Amnesty (2009) gibi uluslararası sivil toplum kuruluşlarının su adaletsizliğine dair raporlarını temel almaktadır. Önceki çalışmaların teorik varsayımlarını, 1967-2023 yılları arasındaki demografik büyüme, yağış rejimleri ve yeraltı su çekim miktarları gibi güncel ampirik verilerle birleştirerek derinleştirmektedir. Geleneksel transboundary (sınır aşan) su hukuku çalışmalarının ötesine geçerek, insan hakları ihlalleri ile insani güvenlik arasındaki doğrudan ve dolaylı nedensel bağları somutlaştırarak literatürdeki kuramsal boşluğu doldurmaktadır.

Bu çalışma, Orta Doğu'daki su sorununu inceleyen literatür taramaları için bütüncül bir sentez ve kapsamlı veri seti sunmaktadır. Hem Batı Şeria hem de Gazze Şeridi'ndeki farklı su krizlerini (aşırı çekim, tuzlu su girişimi, askeri kısıtlamalar) tek bir analitik çerçevede birleştirmesi, araştırmacıların bölgesel varyasyonları karşılaştırmasını kolaylaştırmaktadır. Ayrıca, suyun sadece bir tüketim maddesi değil, uluslararası hukuk ve çevre adaleti çerçevesinde savunulması gereken bir insan hakkı olduğunu ampirik kanıtlarla ortaya koyarak, politika odaklı akademik incelemelere metodolojik ve kavramsal katkı sunmaktadır.