Khalidi'nin Filistin'e Karşı Yüz Yıllık Savaş Eseri Üzerine Jeopolitik Perspektifler

Siyasi coğrafya ve toprak çatışmaları literatüründe uzun süreli egemenlik mücadelelerinin anlaşılması, diplomatik söylemlerin ötesine geçerek mekânsal ve jeopolitik boyutların derinlemesine incelenmesini gerektirmektedir. İsrail-Filistin çatışması; toprak yönetimi uygulamalarının, yerleşimci sömürgecilik tarihinin ve uluslararası güç dengelerinin mekân üzerinde nasıl somutlaştığını gösteren temel örneklerden biridir. Rashid Khalidi'nin Filistin'e Karşı Yüz Yıllık Savaş adlı eseri, çatışmayı tarihsel ve coğrafi bir bağlama yerleştirerek milliyetçilik, kimlik inşası ve dış müdahalelerin rolünü irdelemektedir. Ancak bu durumun yalnızca bölgesel bir kriz olarak değil, altyapı yatırımları, ekonomik bağımlılıklar ve jeopolitik ittifaklarla desteklenen yapısal bir mekânsal süreç olarak nasıl kavramsallaştırılabileceği sorusu, siyasi coğrafya alanında yanıt bekleyen temel bir araştırma sorununu oluşturmaktadır.

Bu incelemenin temel amacı, Khalidi'nin eserinde sunduğu mekânsal analizi eleştirel bir süzgeçten geçirerek karşılaştırmalı jeopolitik bir çerçeveye taşımak ve mekânsal parçalanma mekanizmalarını küresel ölçekte değerlendirmektir. Yöntemsel olarak çalışma, nitel karşılaştırmalı analiz yaklaşımını benimsemekte ve Filistin örneğindeki sınırlandırma, güvenlikleştirme ve yerleşim genişlemesi süreçlerini Keşmir, Batı Sahra ve Güney Çin Denizi gibi diğer çatışmalı bölgelerdeki mekânsal denetim pratikleriyle ilişkilendirmektedir. İncelemede ayrıca Balfour Deklarasyonu'ndan günümüzdeki Abraham Anlaşmaları'na kadar uzanan diplomatik metinler ve tarihsel dönüm noktaları, jeopolitik pragmatizm ve mekânsal yönetişim kavramları üzerinden analiz edilmektedir.

Çalışmada elde edilen ana bulgular ve öne sürülen önermeler, Filistin'deki mekânsal parçalanmanın askeri çatışmaların rastlantısal bir sonuçu olmadığını, aksine tasarlanmış uzun vadeli bir jeopolitik yeniden yapılandırma süreci olduğunu göstermektedir. İngiliz Mandası döneminde uygulanan ayaklanma bastırma taktiklerinin ve Balfour Deklarasyonu ile meşrulaştırılan nüfus aktarımlarının tarihsel bir emsal oluşturduğu; 1936-1939 Arap İsyanı'nın bastırılmasında kullanılan yöntemlerin günümüz Gazze ablukasında da devam ettiği vurgulanmaktadır. Ayrıca Hristiyan Siyonizmi'nin 19. yüzyıl İngiliz emperyal stratejilerinden günümüz Amerikan dış politikasına kadar uzanan süreçte dinsel söylemleri jeopolitik araçlara dönüştürerek yerleşimci sömürgecilik yapılarını pekiştirdiği ve Filistin egemenliğini ikincilleştirdiği tespit edilmektedir.

Tartışma ve sonuç bölümünde çalışmanın siyasi coğrafya ve çatışma incelemeleri literatürüne sunduğu özgün katkılar değerlendirilmektedir. Çatışmanın geleneksel devlet diplomasisiyle çözülebilecek iki taraflı bir uyuşmazlık şeklinde çerçevelenmesine karşı çıkılmakta; yerleşimci sömürgecilik, söylem denetimi ve mekânsal sınırlamaların yapısal eşitsizlikleri sürekli kıldığı ifade edilmektedir. Araştırmacılar için coğrafi bilgi sistemleri, tarihsel kartografya ve kentsel yeniden yapılanma analizlerinin gelecek çalışmalara dahil edilmesinin önemi vurgulanmaktadır. Bu çerçevede çalışma, hem akademisyenler hem de jeopolitik analistler için bölgesel çatışmaların mekânsal boyutlarını bütüncül bir yaklaşımla kavrama imkânı sunarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır.

İncelenen çalışmada ortaya konan bulgular, Filistin'deki toprak ihtilafının münferit askeri ve diplomatik olaylar dizisi olmadığını, aksine İngiliz Mandası döneminden bugüne uzanan planlı bir jeopolitik ve mekânsal yeniden yapılandırma süreci olduğunu göstermektedir. Yerleşimci sömürgecilik anlayışıyla yürütülen kademeli toprak genişlemesi, güvenlik politikaları kılıfı altında kurumsallaştırılmış ve Filistin toplumunun mekânsal olarak parçalanmasına yol açmıştır.

Yazar, bu mekânsal parçalanmayı ve egemenlik kaybını açıklarken, dış aktörlerin ve ideolojik söylemlerin rolüne dikkat çekmektedir. Özellikle 19. yüzyıl İngiliz evanjelik hareketlerinden beslenen Hristiyan Siyonizmi, ilahiyat söylemleriyle İngiliz emperyal çıkarlarını birleştirerek Balfour Deklarasyonu sürecinde Filistinlilerin siyasi varlığını yok sayan bir meşruiyet zemini inşa etmiştir.

Tartışma bölümünde bu çıkarımlar literatürle ilişkilendirilmekte; Donald M. Lewis'in Hristiyan Siyonizmi analizi ve Christopher Harker'ın mekânsal coğrafya çalışmalarıyla paralellikler kurulmaktadır. Filistin'deki mekânsal denetim ve güvenlikleştirme pratikleri; Keşmir, Batı Sahra ve Güney Çin Denizi gibi küresel ölçekteki diğer bölgesel çatışma alanlarıyla karşılaştırılarak siyasi coğrafya yazınına kuramsal katkı sağlanmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, geleneksel devlet diplomasisinin çatışmayı çözmekteki yetersizliğini vurgulayarak meseleyi yapısal ve mekânsal bir çerçeveye oturtmaktadır. İleride yapılacak araştırmaların coğrafi bilgi sistemleri, tarihsel haritacılık ve kentsel dönüşüm analizleri gibi yöntemsel araçlardan yararlanarak toprak yönetimi ve direniş pratiklerini incelemesi gerektiği ifade edilmektedir.

Yazar, Hristiyan Siyonizminin tarihsel kökenlerini ele alırken Donald M. Lewis'in (2010) çalışmasına atıfta bulunarak, 19. yüzyıl İngiliz evanjelik inançlarının jeopolitik stratejilerle nasıl birleştiğini ve Filistin topraklarındaki yerleşimci sömürgeciliği meşrulaştıran ilahiyat temelli bir söylem ürettiğini vurgulamaktadır (Juraev & Ahn, 2025).

Çatışmanın coğrafi ve mekânsal boyutları değerlendirilirken Christopher Harker'ın (2010) Yeni Filistin Coğrafyaları çalışmasıyla ilişki kurulmakta; Filistin'in fiziki coğrafya yapısının, yerleşim kalıplarını, kaynak dağılımını ve mekânsal denetim stratejilerini belirlemedeki rolü literatürdeki coğrafi yaklaşımlarla pekiştirilmektedir (Juraev & Ahn, 2025).

Bu çalışma, Rashid Khalidi'nin 'The Hundred Years’ War on Palestine' adlı eserini temel alarak siyasi coğrafya yazınında önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Salt tarihsel veya diplomatik kriz odaklı analizlerin ötesine geçerek, İsrail-Filistin çatışmasını uzun vadeli, planlı ve altyapısal bir mekânsal mühendislik süreci olarak yeniden kavramsallaştırmaktadır. Kitap incelemesi formatını aşarak, bölgesel egemenlik mücadelelerinde mekânın nasıl bir denetim ve direnç aracı olarak yapılandırıldığını ortaya koyması bakımından literatürde teorik bir sentez işlevi görmektedir.

Çalışma, önceki literatürde yer alan ve çatışmaları daha çok ikili devlet diplomasisi üzerinden okuyan ana akım yaklaşımlarla arasına net bir mesafe koymaktadır. Bunun yerine, David Newman'ın sınır ve çatışma çözümü yaklaşımlarını, Christopher Harker'ın mekânsal siyaset ve aile dinamikleri üzerine odaklanan sosyal coğrafya çalışmalarını ve Donald M. Lewis'in Hristiyan Siyonizmi'nin kökenlerine dair tarihsel çözümlemelerini sentezlemektedir. Sömürgeci güç pratiklerinin ve askeri isyan bastırma tekniklerinin coğrafi sınırları aşan niteliğini vurgulayarak geçmişteki ampirik çalışmaları kuramsal düzeyde birleştirmektedir.

Makale, Türkiye'deki ve dünyadaki araştırmacılar için kapsamlı bir literatür taraması rehberi niteliği taşımaktadır. Filistin'deki toprak denetimini Keşmir, Batı Sahra ve Güney Çin Denizi gibi diğer küresel çatışma alanlarıyla karşılaştırarak, mekânsal parçalanma ve güvenlikleştirmenin evrensel mekanizmalarını şematize etmektedir. Bölgesel bir konuyu küresel siyasi coğrafya paradigmaları içine yerleştirerek, araştırmacıların çatışma bölgelerindeki toprak yönetimi, kentsel dönüşüm ve altyapı politikalarını analiz ederken kullanabilecekleri metodolojik ve kavramsal bir harita sunmaktadır.