İsrail-Filistin Ortadoğu Siyasetinde İlhak, Normalleşme ve İki Devletli Çözüm Paradigmalarının Değerlendirilmesi

İsrail-Filistin çatışması, 1993 Oslo Anlaşmaları'nın ardından bölgesel siyasetin ana eksenini oluşturan iki devletli çözüm paradigmasının işlevselliğini yitirdiği yönündeki tartışmalarla yeni bir evreye girmiştir. Batı Şeria'da derinleşen İsrail yerleşim politikaları, altyapı bütünleşmeleri ve de facto ilhak adımları, Akdeniz ile Ürdün Nehri arasında eşit olmayan hak rejimine dayalı tek devletli bir gerçeklik yaratmıştır. Bu durum uluslararası ve yerel akademide apartheid yapısının kurumsallaşması olarak nitelendirilmektedir. Söz konusu çalışma, bölgedeki mevcut siyasi dinamikleri ve aktörlerin ufkunu bu sosyo-politik bağlam çerçevesinde ele alarak alan yazındaki temel ayrışmaları haritalandırmaktadır.

Nitel araştırma desenine dayanan bu çalışmada, Ekim 2021 ile Şubat 2022 tarihleri arasında İsrail ve Filistin'de görev yapan seçilmiş siyasetçiler, sivil toplum temsilcileri ve kamuoyu önderleriyle toplam 38 kapsamlı derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir. Saha verileri, Batı Şeria'daki Filistinliler, İsrail vatandaşı Filistinliler, Batı Şeria'daki Yahudi yerleşimciler ve İsrail barış kanadı temsilcilerini kapsayan geniş bir örneklem grubundan derlenmiştir. İbrani ve Arap dillerinde yürütülen bu görüşmeler, resmi metinler ve saha gözlemleriyle desteklenerek nitel içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir.

Elde edilen bulgular, İsrailli yerleşimci liderlerin 'ekonomik barış' veya 'çatışmayı küçültme' yaklaşımını benimsediğini ve Filistinlilerin ulusal haklarından vazgeçerek ekonomik refah karşılığında mevcut durumu kabulleneceğini varsaydığını göstermektedir. Buna karşın Filistinli aktörler bu yaklaşımı tamamen reddetmekte, işgal ve ilhak koşulları altında ekonomik barışı bir illüzyon olarak görmektedir. Filistin tarafı, iki devletli çözümü bir idealden ziyade uluslararası hukuki meşruiyetin ve işgale karşı direnişin son kalesi olarak savunmayı sürdürmektedir. İsrail vatandaşı Filistinliler ise karışık şehirlerdeki deneyimlerinden hareketle eşit vatandaşlığa dayalı alternatif ortak yaşam modelleri önermektedir.

Çalışma, çatışmanın çözümüne yönelik ayrışma merkezli klasik Oslo modelinin yerine, güç paylaşımı ve eşit haklar temelinde yeni bir siyasi ufuk tanımlanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Filistinlilerin iki devletli çözümden vazgeçmesinin ilhakı meşrulaştırma riski taşıdığı tespit edilirken, konfedere veya iki uluslu yapıların uygulanabilirliği tartışılmaktadır. Çalışmanın literatüre sağladığı temel katkı, İsrail vatandaşı Filistinlilerin ve karma şehirlerin bölgesel barış modelleri açısından taşıdığı laboratuvar niteliğindeki potansiyeli nitel verilerle somutlaştırarak gelecek araştırmalara yön vermesidir.

Araştırma bulguları, İsrail'in Batı Şeria'da sürdürdüğü sistematik yerleşim ve altyapı politikalarının iki devletli çözüm seçeneğini fiilen ortadan kaldırdığını ve sahada eşitsiz haklara dayalı tek devletli bir gerçekliği kalıcı hale getirdiğini göstermektedir. İsrailli yerleşimcilerin sunduğu ekonomik refah odaklı barış söylemi, Filistinlilerin ulusal egemenlik taleplerini ikame edememekte ve toplumsal tabanda karşılık bulmamaktadır.

Yazar bu durumu, İsrail sağının çatışmayı çözmek yerine yönetme ve normalleştirme stratejisinin bir sonuçu olarak açıklamaktadır. Filistinli liderlerin ve toplumun yerleşimcilerle tabandan diyalog kurmayı reddetmesi, işgal koşulları altında sunulan işbirliğinin bir normalleşme tuzağı ve apartheid rejiminin meşrulaştırılması olarak algılanmasından kaynaklanmaktadır.

Tartışma bölümünde mevcut durum, Ian Lustick ve Leila Farsakh gibi araştırmacıların paradigma değişimi önerileriyle karşılaştırılmaktadır. Literatürde tek devletli gerçekliğin kabul edilmesi çağrıları öne çıkarken, yazar Filistin tarafının uluslararası hukuk zeminini kaybetme korkusuyla iki devletli çözüm söylemine bir savunma kalkanı olarak tutunmaya devam ettiğini ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak çalışma, geleneksel toprak paylaşımı yaklaşımının tıkandığını ve geleceğe yönelik siyasi ufkun ancak eşit vatandaşlık ile çift uluslu ortaklık modelleri üzerinden kurgulanabileceğini vurgulamaktadır. Bu bağlamda İsrail'deki karma kentlerde yaşanan toplumsal temas ve birlikte yaşam tecrübelerinin, bölgenin tamamı için mikro ölçekli bir demokratik dönüşüm modeli sunduğu değerlendirilmektedir.

Yazar, Lustick'in iki devletli çözümün geçerliliğini yitirdiği ve tek devletli gerçekliğin kabul edilmesi gerektiği yönündeki tezini ele alarak, Filistinlilerin bu paradigma değişimine işgal ve ilhak politikalarını meşrulaştıracağı endişesiyle mesafeli yaklaştığını belirtmektedir (Shemer-Kunz, 2023).

Çalışmada Farsakh'ın Filistin devletleşme projesinin tarihsel rolünü tamamladığı argümanı tartışılmakta, Filistinli aktörlerin uluslararası hukuk zeminini kaybetmeme adına bağımsız devlet fikrine tutundukları gösterilmektedir (Shemer-Kunz, 2023).

Bu çalışma, Orta Doğu siyaset bilimi ve çatışma çözümü literatüründe uzun süredir hâkim olan iki devletli çözüm paradigmasının sahada geçerliliğini yitirdiğini görgül saha verileriyle belgelendirme işlevi görmektedir. İsrailli yerleşimci liderler, Filistinli siyasi aktörler ve sivil toplum temsilcileriyle yapılan 38 kapsamlı derinlemesine görüşmeye dayanan yayın, Batı Şeria'daki de facto ve de jure ilhak adımlarının yarattığı eşitsiz tek devletli gerçekliği ve apartheid yapısını doğrudan aktörlerin kendi söylemleri üzerinden çözümlemektedir. Böylece normatif çözüm tartışmalarından ziyade sahadaki mevcut siyasi ufukları ve güç dinamiklerini somut verilerle ortaya koymaktadır.

Çalışma, Ian Lustick'in iki devletli paradigmanın kaybı ve tek devletli gerçeklik üzerine kurduğu kuramsal çerçeveyi görgül verilerle doğrulamakta ve genişletmektedir. Leila Farsakh'ın Filistin devletleşme projesinin tarihsel dönüşümü üzerine yaptığı analizlerle uyum sergilerken, İsrailli sağ elitlerin sunduğu ekonomik barış söyleminin Filistin tarafında nasıl bir normalleşme tuzağı ve reddiye ile karşılaştığını ampirik olarak göstermektedir. Ayrıca As'ad Ghanem ve Jonathan Kuttab'ın çift uluslu ortaklık ve güç paylaşımı modellerini, İsrail içindeki karma kentlerde yaşanan yerel pratiklerle ilişkilendirerek literatürdeki kuramsal önerilere uygulamalı bir saha katkısı sunmaktadır.

Literatür taramaları açısından bu yayın, İsrail-Filistin çatışmasının Oslo sonrası dönemde ulaştığı nitel dönüşümü ve tarafların geliştirdiği alternatif gelecek vizyonlarını sistematik biçimde kategorize etme imkânı sağlamaktadır. Araştırmacılara, çatışma çözümü literatüründe klasik toprak paylaşımı modeli ile eşit vatandaşlığa dayalı çift uluslu model arasındaki teorik ve pratik makası görme fırsatı sunar. Özellikle Filistinli aktörlerin iki devletli çözüme pragmatik bir hukuki kalkan olarak tutunma gerekçelerini ve İsrail'deki karma kentlerin mikro düzeyde sunduğu demokratik potansiyeli göstererek yeni literatür sentezlerine zemin hazırlamaktadır.