Siyasi Coğrafyada Yenileşme Eğilimleri: Bibliyometrik Göstergeler Üzerinden Karşılaştırmalı Bir Ağ Analizi

Siyasal coğrafya, 19. yüzyılın sonunda Friedrich Ratzel’in organik devlet teorisiyle şekillenen ve uzun süre emperyalist amaçlara hizmet eden klasik jeopolitik anlayışının gölgesinde kalmıştır. Ancak 1970’li yıllardan itibaren disiplinde yaşanan paradigmatik dönüşüm, post-pozitivist ve post-yapısalcı temellerde coğrafi bilginin iktidar ilişkileri tarafından nasıl inşa edildiğini sörgülayan eleştirel bir boyuta evrilmiştir. Bu değişim, coğrafyayı sadece yeryüzünün tasvirinden ibaret gören yaklaşımları dışlayarak, mekânın sosyal ve siyasal bir kurgu olduğunu savunur. Makale, dünyadaki bu kuramsal ve yöntemsel yenileşme eğilimlerinin Türkiye’deki akademik yazına ne ölçüde yansıdığını ve iki literatür arasındaki farklılıkları bibliyometrik bir perspektifle sorunsallaştırarak alanın mevcut durumunu kapsamlı bir şekilde ortaya koymaktadır.

Araştırmanın yöntemsel omurgasını, bilim haritalama tekniklerinden biri olan ağ görselleştirme ve bibliyometrik ağ analizi oluşturmaktadır. Küresel eğilimleri saptamak amacıyla Web of Science veri tabanında taranan Political Geography ve Geopolitics dergilerinden elde edilen veriler, VOSviewer ve R programı kullanılarak analiz edilmiştir. Türkiye ölçeğindeki durumu değerlendirmek için ise DergiPark veri tabanı üzerinden siyasal coğrafya ve jeopolitik kavramlarını temel alan geniş kapsamlı bir tarama yapılmış, elde edilen veriler Microsoft Excel aracılığıyla tasnif edilmiştir. Bu karşılaştırmalı tasarım, hem yazar iş birliklerini hem de zaman içindeki kavramsal dönüşümleri görselleştirerek disiplinin mevcut panoramasını somut ve doğrulanabilir verilerle analiz etmektedir.

Yapılan analizler sonuçunda, küresel ölçekteki siyasal coğrafya çalışmalarının 2000 sonrası dönemde kimlik politikaları, feminist jeopolitik, iklim değişikliği ve mülteci sorunları gibi eleştirel temalara yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Buna karşın Türkiye’deki akademik üretimin, büyük ölçüde 1980 öncesi geleneksel jeopolitik anlayışını sürdürdüğü ve enerji güvenliği, askeri stratejiler ile bölgesel riskler gibi klasik konuların dışına çıkmakta zorlandığı belirlenmiştir. Ayrıca, Türkiye’deki coğrafya dergilerinde siyasal coğrafya çalışmalarının toplam yayın içindeki payının sadece yüzde üç virgül yetmiş altı gibi oldukça düşük bir oranda kaldığı görülmektedir. Bu bulgular, yerli literatürün küresel düzeydeki kuramsal tartışmalardan ve post-yapısalcı dönüşümlerden büyük ölçüde kopuk olduğunu ve geleneksel kalıpların dışına henüz çıkamadığını kanıtlamaktadır.

Tartışma ve sonuç bölümünde, siyasal coğrafyanın dünya genelinde kurumsallaşmasını tamamlayarak iktidar pratiklerini sorunsallaştıran bir yapıya büründüğü vurgulanmaktadır. Türkiye’deki çalışmaların ise hala siyasetten arındırılmış bir coğrafya tasviri yapma eğiliminde olması ve disiplinin sistematik bütünlüğünden yoksun kalması, yerel literatürde paradigmatik bir gecikme yaşandığına işaret etmektedir. Bu çalışma, Türk araştırmacılar için literatürdeki bu boşluğu net bir şekilde tanımlamakta ve gelecekteki çalışmaların eleştirel siyasal coğrafyanın tematik sistematiğine yönelmesi gerektiğini göstermektedir. Bibliyometrik göstergeler üzerinden sunulan bu kanıtlar, Türkiye’deki coğrafya eğitiminde ve araştırma gündeminde köklü bir yenilenme ihtiyacını akademik bir zemine taşımakta ve araştırmacılar için somut bir yol haritası sunmaktadır.

Bibliyometrik ağ analizi sonuçları, küresel siyasal coğrafya literatürünün 1980 sonrası post-yapısalcı dönüşümle birlikte devlet merkezli ontolojiden mekânsal temsil ve söylem analizine evrildiğini somut verilerle kanıtlamaktadır. Bu değişim, disiplinin geleneksel determinist çerçevesini kırarak toplumsal cinsiyet, biopolitika ve çevresel yönetim gibi çok boyutlu ve eleştirel bir araştırma sahasına dönüşmesini sağlamıştır.

Yazar, bu dönüşümü sosyal bilimlerdeki genel paradigmatik kaymaların bir yansıması olarak açıklar; bilgi üretiminin artık salt nesnel bir gerçeklik tasviri değil, iktidar yapılarının mekânı kodlama biçimlerini sorunsallaştıran bir eylem haline geldiğini vurgular. Küresel literatürdeki anahtar kelime ağları, bu kuramsal değişimin akademik çıktı düzeyinde de tescillendiğini göstermektedir.

Türkiye ölçeğindeki verilerle yapılan karşılaştırma, yerel literatürün halen 1945-1980 arası dönemde kemikleşen apolitikleşme mirasını taşıdığını ve jeopolitiği bir 'araç' olarak gören geleneksel çizgiden kopamadığını ortaya koymaktadır. Tartışma kısmında vurgulandığı üzere, Türkiye'deki yayınlarda güvenlik ve enerji gibi temaların baskınlığı, küresel 'eleştirel jeopolitik' dalgasının yerel akademiye henüz tam nüfuz etmediğini simgelemektedir.

Sonuç olarak, Türkiye'de siyasal coğrafyanın coğrafya disiplini içindeki düşük payı ve sınırlı tematik çeşitliliği, alanın kurumsal bir durgunluk içinde olduğuna işaret etmektedir. Yazar, bu durumun aşılması için mekânın nominal değerlerinin ötesindeki siyasal anlamlarını irdeleyen, beşerî ve sosyal olguları merkeze alan yeni bir akademik perspektifin geliştirilmesinin zorunlu olduğunu belirtmektedir.

Yazar, küresel siyasal coğrafyanın tarihsel okumalardan uzaklaşıp jeopolitik ve mekân kavramlarını merkezde tutarak artık Thomas Kuhn'un tanımladığı şekliyle bir 'olağan bilim' dönemine girdiğini savunmaktadır (Ar, 2024).

Bu çalışma, siyasi coğrafya disiplininin 19. yüzyıl sonundan günümüze kadar geçirdiği evrimi, klasik determinist yaklaşımlardan post-yapısalcı eleştirel kuramlara uzanan bir düzlemde haritalandırma işlevi görmektedir. Metin, küresel ölçekteki bilimsel üretim trendleri ile Türkiye'deki yerel akademik çıktıları nicel ve nitel verilerle karşılaştırarak, disiplinin kavramsal ağlarını VOSviewer ve R programlama araçlarıyla somutlaştırmaktadır. Özellikle Anglosakson literatürün hakimiyetini ve eleştirel jeopolitik dalgasının tematik dağılımını ortaya koyarak, siyasi coğrafyanın sadece devlet stratejileriyle sınırlı kalmayıp kimlik, toplumsal cinsiyet ve biopolitika gibi alanlara nasıl genişlediğini belgelemektedir.

Çalışma, Friedrich Ratzel’in organik devlet kuramına dayanan klasik jeopolitik temellerinden yola çıkarak, Gerard Toal’ın eleştirel jeopolitik çerçevesine ve Agnew’in mekânsal temsil kuramlarına eklemlenmektedir. Önceki çalışmaların aksine, bu çalışma siyasi coğrafyayı sadece kuramsal bir tartışma olarak değil, bibliyometrik bir nesne olarak ele almaktadır. Jarneving’in bibliyografik bağlantı yöntemini ve Toal’ın söylem analizi vurgusunu sentezleyerek, Türkiye’deki çalışmaların 1980 öncesi geleneksel paradigmanın etkisinden neden ve nasıl kurtulamadığını ampirik verilerle sorunsallaştırmaktadır. Böylece, literatürdeki 'geleneksel' ile 'yenilikçi' arasındaki yöntemsel boşluğu kapatmayı hedeflemektedir.

Araştırma, Türkiye'deki coğrafya yazınında siyasi coğrafya çalışmalarının toplam üretim içindeki %3,76'lık payını ve bu payın büyük oranda güvenlik/enerji odaklı olduğunu saptayarak literatür taramalarına somut bir eleştiri zemini sunmaktadır. Küresel literatürün 2000 sonrası 'feminist jeopolitik' ve 'antroposen jeopolitik' gibi temalara kaydığını, yerel literatürün ise halen Soğuk Savaş retoriğine hapsolduğunu göstermesi, araştırmacılar için yeni çalışma alanlarını belirleme noktasında rehber niteliğindedir. Çalışma, disiplindeki 'normal bilim' evresinden paradigma değişimine geçişin izlerini sürerek, araştırmacıların hangi kavramsal kümelerde (cluster) yoğunlaştığını görselleştirmekte ve literatürün gelecekteki olası yönelimlerini bilimsel bir tahminle temellendirmektedir.