Bibliyometrik analiz · 2022
Research trends in social media addiction and problematic social media use: A bibliometric analysis
Okur sorusu
Yazarlar, sosyal medya bağımlılığı araştırmalarının çoğunlukla Batılı ülkelerde, kesitsel yöntemlerle ve üniversite öğrencileri üzerinde yürütüldüğünü, gelecekte Doğu Asya ve Güney Amerika gibi bölgelerde, farklı yaş gruplarını kapsayan boylamsal ve algoritmik odaklı çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu vurgulamaktadır.
Öne çıkanlar
Dijital teknolojilerin ve sosyal ağ sitelerinin insanların günlük yaşamlarındaki hızlı yaygınlaşması, küresel düzeyde ciddi bir ruh sağlığı tartışmasını beraberinde getirmistir. Sosyal medyanın anlık iletişim ve bilgi paylaşımı gibi yadsınamaz avantajlarına rağmen, aşırı ve kontrolsüz kullanımın anksiyete, depresyon, yalnızlık, uyku kalitesinde düşüş ve beden imajı memnuniyetsizliği gibi çeşitli psikososyal sorunlarla ilişkili olduğu saptanmıştır. Literatürde habitual kullanımın patolojik bir bağımlılığa dönüşmesi süreci ve bu sürecin ergenler ile genç yetişkinlerin akademik ve sosyal gelişimlerini nasıl baltaladığı sıklıkla tartışılmaktadır. Ancak, bu alandaki bilimsel üretimin ulaştığı hacmi, teorik eğilimleri ve metodolojik boşlukları makro düzeyde ortaya koyan kapsamlı değerlendirmelerin eksikliği, araştırmacıların bütünsel bir bakış açısı geliştirmesini zorlaştırmaktadır.
Bu boşluğu doldurmayı hedefleyen bu çalışma, 2013-2022 yılları arasında sosyal medya bağımlılığı ve problemli sosyal medya kullanımı konularında yayınlanmış akademik çalışmaları sistematik ve nicel bir yaklaşımla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada yöntem olarak bibliyometrik analiz benimsenmiş olup, veriler Scopus veri tabanından 'social media addiction' ve 'problematic social media use' anahtar kelime dizgileri kullanılarak çekilmiştir. Yapılan filtrelemeler sonuçunda elde edilen 501 nitelikli yayın analize dahil edilmiştir. Elde edilen bibliyografik veriler, yayın hacmi, coğrafi dağılım, üretken yazarlar ve en çok atıf alan kaynaklar bazında performans analizine tabi tutulmuş, entelektüel yapıyı haritalandırmak için ise VOSviewer yazılımı aracılığıyla ortak atıf ve anahtar kelime eş-oluşum analizleri gerçekleştirilmiştir.
Analiz bulguları, alandaki bilimsel üretimin 2013'ten itibaren çok yavaş başladığını, ancak özellikle 2018 yılından sonra ivme kazanarak 2021 yılında 195 yayınla zirveye ulaştığını göstermektedir. Coğrafi açıdan en üretken ülkelerin sırasıyla Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve Türkiye olduğu saptanmış ve bu üç ülkenin toplam üretimin yüzde kırk yedisini oluşturduğu belirlenmiştir. Yazar bazında M. D. Griffiths, C. Y. Lin ve A. H. Pakpour en üretken ve en çok atıf alan isimler olarak öne çıkmaktadır. Entelektüel yapı analizi, alanyazının 'Ruh Sağlığı ve Dijital Medya Bağımlılığı' ile 'Sosyal Medya Etkileri ve Siberpsikoloji' şeklinde iki ana tematik küme etrafında şekillendiğini doğrulamaktadır. Ayrıca, incelenen ampirik çalışmaların büyük çoğunluğunun kesitsel yöntemlere dayandığı ve örneklem olarak 19-25 yaş arası üniversite öğrencilerine odaklandığı saptanmıştır.
Ende edilen sonuçlar, sosyal medya bağımlılığı literatürünün metodolojik ve coğrafi açılardan belirli sınırlılıklar içinde sıkıştığını tartışmaya açmaktadır. Özellikle küresel sosyal medya kullanım oranlarının çok yüksek olduğu Asya ve Güney Amerika gibi bölgelerin literatürde yeterince temsil edilmemesi önemli bir boşluk olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca, araştırmaların ağırlıklı olarak Facebook ve Instagram platformları ile sınırlı kalması, TikTok ve YouTube gibi güncel mecraların etkilerinin göz ardı edilmesine yol açmaktadır. Çalışma, gelecekteki araştırmaların boylamsal tasarımlara yönelmesi, algoritmik sistemlerin bağımlılık yapıcı mekanizmalarını incelemesi ve daha yaşlı yaş gruplarını kapsamasını önermektedir. Bu yönüyle çalışma, araştırmacılara ve politika yapıcılara alandaki bilimsel birikimin gelişim yönünü gösteren ve gelecekteki ampirik çalışmalar için somut bir yol haritası sunan değerli bir referans kaynağı teşkil etmektedir.
Çalışma, doğrudan yeni bir kuramsal model test etmek yerine, mevcut literatürün entelektüel yapısını ortaya koymak amacıyla ortak atıf ve kelime eş-oluşum analizlerini temel almaktadır. Yazarlar, davranışsal bağımlılık modellerini ve siberpsikoloji yaklaşımlarını analizlerinin kavramsal arka planı olarak kullanmış, siberpsikoloji ile mental sağlık ve dijital medya bağımlılığı olmak üzere iki temel entelektüel kümenin varlığını bu kuramsal çerçevede tartışmışlardır.
Çalışma, sosyal medya bağımlılığı alanındaki davranışsal bağımlılıklar, kişilik özellikleri (anksiyete, depresyon, dışa dönüklük, narsisizm), problemli sosyal medya kullanımı ve bunun uyku kalitesi, yaşam doyumu gibi psikososyal çıktılar üzerindeki etkilerini ele alan geniş bir literatürü kapsamaktadır. Bu bağlamda, Andreassen, Griffiths ve Lin gibi öncü araştırmacıların çalışmaları ve DSM-5 ölçütlerinin bu alandaki kullanımı eleştirel biçimde değerlendirilerek literatürdeki boşluklar tartışılmıştır.
Bu çalışmanın amacı, 2013-2022 yılları arasında sosyal medya bağımlılığı ve problemli sosyal medya kullanımı alanında küresel düzeyde üretilen akademik yayınları bibliyometrik yöntemlerle analiz ederek araştırma eğilimlerini, öne çıkan yazarları, coğrafi dağılımı ve entelektüel yapıyı ortaya koymaktır (Pellegrino et al., 2022).
Çalışma, 2013-2022 yılları arasında sosyal medya bağımlılığı ve problemli sosyal medya kullanımı alanında yayınlanan akademik çalışmaları performans analizi ve bilim haritalama teknikleri kullanılarak inceleyen nicel bir bibliyometrik analiz yaklaşımı benimsemiştir (Pellegrino et al., 2022).
Sosyal medya bağımlılığı alanındaki akademik yayın üretimi 2013-2021 yılları arasında katlanarak artmış ve 2021 yılında 195 yayın ile zirve noktasına ulaşmıştır (Pellegrino et al., 2022).
Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve Türkiye, alandaki toplam akademik üretimin yüzde 47'sini gerçekleştirerek en verimli üç ülke olarak öne çıkmıştır (Pellegrino et al., 2022).
Alandaki en çok atıf alan yayınlar arasında Andreassen ve arkadaşlarının çalışması 405 atıf ile ilk sırada yer alırken, en üretken yazarlar MD Griffiths, CY Lin ve AH Pakpour olmuştur (Pellegrino et al., 2022).
Anahtar kelime eş-oluşum analizine göre 'sosyal medya bağımlılığı' 178 frekans ile en sık tekrarlanan kavram olurken, bunu 'problemli sosyal medya kullanımı' ve 'internet bağımlılığı' takip etmiştir (Pellegrino et al., 2022).
Bibliyometrik bulgular, sosyal medya bağımlılığı ve problemli sosyal medya kullanımı konularındaki akademik ilginin son on yılda ivme kazanarak özellikle 2018 yılından itibaren büyük bir ivmeyle büyüdüğünü göstermektedir. Bu durum, mobil teknolojilerin yaygınlaşması ve sosyal ağların günlük yaşamın ayrılmaz bir parçası haline gelmesiyle açıklanmaktadır.
Yazarlar, yayınların coğrafi dağılımındaki dengesizliğe dikkat çekerek en yüksek sosyal medya kullanıcı sayısına sahip olan Asya ülkelerinin akademik üretimde henüz ön sıralarda yer almadığını belirtmektedir. Bu tablonun temel nedeni, bu bölgelerde sosyal medyanın ruh sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerine yönelik farkındalık ve araştırma altyapısının henüz yeterli düzeye ulaşmamış olmasıdır.
Tartışma bölümünde, mevcut literatürün ağırlıklı olarak 19-25 yaş arası lisans öğrencilerine, Facebook ve Instagram platformlarına ve kesitsel nicel tasarımlara sıkıştığı tespiti yapılmaktadır. Yazarlar, bu durumun nedensellik ilişkilerini açıklamada yetersiz kaldığını ve genel nüfusa genelleme yapmayı zorlaştırdığını dile getirmektedir.
Sonuç olarak, gelecekteki araştırmaların DSM-5 temelli tanı araçlarının geliştirilmesine, öneri algoritmalarının alışkanlık oluşturmadaki rolüne ve gençlerin yanı sıra yaşlı nüfusu da içeren farklı yaş gruplarına odaklanması gerektiği ifade edilmektedir.
Yazarlar, akıllı telefon veya dijital oyun bağımlılığı üzerine yapılan önceki bibliyometrik çalışmaların genellikle tek bir ekran etkinliğine veya tek bir platforma odaklandığını, mevcut çalışmanın ise tüm sosyal medya platformlarını kapsayarak daha geniş bir entelektüel harita sunduğunu belirtmektedir (Pellegrino et al., 2022).
Bu çalışma, 2013-2022 yılları arasında sosyal medya bağımlılığı ve problemli sosyal medya kullanımı konularında üretilen akademik çalışmaları sistematik ve kantitatif bir çerçevede haritalandıran makro düzeyde bir fener görevi görmektedir. Alanyazındaki yayınların tarihsel gelişimini, coğrafi dağılımını, en verimli yayınevlerini ve en üretken yazarları sınıflandırarak araştırmacılara alanın genel bir portresini sunar. Çalışma, iki farklı entelektüel kümenin (dijital medya bağımlılığı/psikiyatri odaklı klinik yaklaşım ile siber-psikoloji/kullanıcı iyi oluşu odaklı davranışsal yaklaşım) sınırlarını çizerek, literatürdeki kavramsal ayrışmayı netleştirmektedir.
Önceki bibliyometrik ve sistematik derleme çalışmaları genellikle tek bir sosyal medya platformuna (yalnızca Facebook veya Instagram gibi) ya da ekran başında gerçekleştirilen tekil bir etkinliğe (yalnızca dijital oyun veya mesajlaşma gibi) odaklanmıştır. Bu çalışma ise tüm sosyal medya ağlarını ve tüm ekran süresi faaliyetlerini analiz kapsamına dahil ederek daha bütüncül ve genişletilmiş bir perspektif sunmaktadır. Geçmiş çalışmalarda sıklıkla ele alınan 'Facebook depresyonu', 'gelişmeleri kaçırma korkusu' (FOMO) ve 'sosyal karşılaştırma eğilimi' (SCO) gibi kavramların alanyazında nasıl bir ağ oluşturduğunu somut verilerle ortaya koyarak önceki birikimi ileriye taşımaktadır.
Çalışma, Scopus veri tabanından süzülen 501 nitelikli yayını VOSviewer yazılımı kullanarak citation, co-citation ve anahtar kelime eş-oluşum analizine tabi tutmuş ve literatürdeki metodolojik tıkanıklıkları gün yüzüne çıkarmıştır. Mevcut araştırmaların çok büyük bir kısmının 19-25 yaş aralığındaki üniversite öğrencilerine sıkıştığını, ampirik çalışmaların neredeyse tamamının kesitsel nicel tasarımlarla yürütüldüğünü ve nedensellik bağlamının zayıf kaldığını ortaya koyarak gelecekteki derleme ve birincil araştırmalar için kritik bir metodolojik yol haritası sunmuştur.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Araştırmacı, kendi tez çalışmasında mevcut literatürün ağırlıklı olarak kesitsel çalışmalara dayandığını ve 19-25 yaş aralığındaki üniversite öğrencilerine sıkıştığını bu çalışmanın bibliyometrik bulgularıyla kanıtlayabilir (Pellegrino et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların, mevcut literatürün kesitsel tasarımlara sıkıştığı ve algoritmaların (engagement-based ranking) bağımlılık süreçlerindeki etkisinin araştırılması gerektiği yönündeki gelecek araştırma çağrısından türetilmiştir (Pellegrino et al., 2022).
Kullanıcı sayısının çok yüksek olduğu Asya ülkelerinin aksine, akademik üretimin yüzde 47 gibi ezici bir oranla ABD, İngiltere ve Türkiye'de yoğunlaştığını tartışmak için bu makalenin coğrafi haritalama verilerine başvurulabilir (Pellegrino et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Makalede sunulan, mevcut literatürün neredeyse tamamen 19-25 yaş arası lisans öğrencilerine odaklanmış olması ve yaşlı nüfusun ihmal edilmiş olması yönündeki metodolojik kısıtlılıktan hareketle tasarlanmıştır (Pellegrino et al., 2022).
Tez yazarı, kendi yerel çalışmasının literatürdeki coğrafi boşluğu doldurma yönündeki özgün değerini, makaledeki az temsil edilen bölgelere yönelik küresel araştırma çağrısıyla temellendirebilir (Pellegrino et al., 2022).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların gelecek araştırma önerilerinde ısrarla belirttiği, literatürdeki tarama araçlarının ve klinik tanı kriterlerinin (screening instruments/diagnostic criteria) yetersizliği ve standardizasyon eksikliği problemine odaklanır (Pellegrino et al., 2022).
Öz saygı düzeyi ile psikolojik iyi oluş arasında pozitif yönlü doğrudan bir yordayıcı ilişki bulunmaktadır ve bu durum bireylerin kendilerini olumlu değerlendirmesinin psikolojik dayanıklılığı tetiklediğini göstermektedir.
Era Mutiara Pertiwi ve 2 yazar · Indigenous: Jurnal Ilmiah Psikologi · Sosyal Bilimler
Yıllık bilimsel üretim trendine göre, Diyanet üzerine yapılan çalışmalar 2008 yılından itibaren artış göstermiş ve en yüksek zirve noktasına 2019 ile 2021 yıllarında ulaşmıştır; bu durum konuya yönelik akademik ilginin son dönemde belirgin şekilde ivme kazandığını göstermektedir.
Muhammed Tarık İSLAM ve 2 yazar · Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi · Sosyal Bilimler
CitNetExplorer ile gerçekleştirilen kümeleme analizleri, eğitimde kullanılan yapay zeka etiğinin felsefi özünün deontolojik, faydacı ve erdem etiği olmak üzere üç temel boyuta dayandığını ve bu kuramsal yaklaşımların birbirini tamamladığını göstermektedir.
Liheng Yu ve Zhonggen Yu · Frontiers in Psychology · Sosyal Bilimler