Türk Diyanet Üzerinde 14 Yıllık Araştırma Trendleri: Bibliyometrik ve Tematik Analizler

Cumhuriyetin kuruluş yıllarında dini hayatı denetlemek ve seküler devlet düzenini korumak amacıyla kurulan Diyanet İşleri Başkanlığı, son yirmi yılda hem bütçe hem de personel kapasitesi bakımından devasa bir büyüme yaşamıştır. Bu dönüşümle birlikte kurum, geleneksel hizmet alanlarının dışına çıkarak diplomasi, cezaevleri, hastaneler ve aile danışmanlığı gibi çok geniş bir kamusal sahada aktif hale gelmiştir. Yaşanan bu yapısal ve işlevsel dönüşüm, akademik dünyada Diyanet'in sivil toplumu İslamlaştırma hedefleri, siyasi iktidarı meşrulaştırma çabaları ya da yurt dışındaki diaspora toplulukları üzerinde bir kültürel diplomasi aracı olarak kullanımı gibi eksenlerde hararetli tartışmalara yol açmıştır. Literatürde kuruma yönelik artan bir ilgi bulunmakla birlikte, bu çalışmaların genel seyrini, yoğunlaştığı alanları ve kavramsal boşlukları bütüncül bir yaklaşımla ortaya koyan sistematik bir incelemenin eksikliği temel araştırma sorunu olarak öne çıkmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, 2008 ile 2021 yılları arasında Diyanet İşleri Başkanlığı'nı konu alan akademik literatürün bütünsel bir haritasını çıkarmaktır. Araştırmada veri kaynağı olarak Web of Science veri tabanı seçilmiş ve titiz bir filtreleme sürecinin ardından doğrudan Diyanet ile ilgili olan 50 adet bilimsel makale inceleme kapsamına alınmıştır. Yöntem olarak nicel bibliyometrik analiz ile nitel tematik analiz yaklaşımlarının bir arada kullanıldığı karma bir metodoloji benimsenmiştir. Elde edilen verilerin bibliyometrik çözümlemeleri RStudio bünyesindeki biblioshiny paketi, Microsoft Excel ve VOSviewer yazılımları kullanılarak gerçekleştirilmiş; makale yazarları, yayın yılları, iş birliği ağları ve atıf oranları niceliksel olarak çözümlenmiştir. Niteliksel boyutta ise seçilen makalelerin özet metinleri üzerinden, tematik içerik analizi uygulanarak literatürün kavramsal haritası şekillendirilmiştir.

Araştırmadan elde edilen bulgular, Diyanet konusundaki akademik ilginin özellikle son yıllarda ivme kazandığını ve yayınların 2019 ile 2021 yıllarında zirve noktasına ulaştığını göstermektedir. Bibliyometrik analizler, en fazla yayının Türkiye merkezli yapıldığını, ancak Avustralya, Hollanda, Fransa ve Almanya gibi ülkelerin de literatüre önemli katkılar sunduğunu ortaya koymuştur. Tematik analiz sonuçları ise literatürün altı ana tema etrafında kümelendiğine işaret etmektedir. Bu temalar; Diyanet'in alternatif bir eğitim kurumu olması, toplumsal dönüşümde aktif bir aktör rolü üstlenmesi, dindar bir nesil yetiştirme çabaları, başörtülü kadınların kamuda istihdamı yoluyla güçlendirilmesi, dış politikada bir yumuşak güç aracı olarak işlev görmesi ve iktidarın otoriter siyasi yönetimini meşrulaştırma aracı olarak kullanılması iddialarından oluşmaktadır. Özellikle 2016 yılındaki darbe girişiminin ardından Diyanet karşıtı eleştirel yayınların sayısında belirgin bir artış yaşandığı gözlenmiştir.

Elde edilen bulgular doğrultusunda çalışma, Diyanet üzerine yapılan akademik yayınların sadece dini bir çerçevede kalmayıp büyük oranda siyaset, devlet yapısı ve sekülerizm tartışmalarıyla iç içe geçtiğini doğrulamaktadır. Literatürde kurumu toplumsal değişimin olumlu bir öznesi olarak değerlendiren yanlı yaklaşımlarla, onu tamamen siyasi otoritenin hegemonyasını pekiştiren bir aygıt olarak gören karşıt yaklaşımlar arasında keskin bir bölünme mevcuttur. Bu makale, Türkiye'de Diyanet konusundaki mevcut akademik üretimi bibliyometrik ve tematik düzeyde sentezleyen ilk çalışma olma özelliğini taşımaktadır. Araştırma, gelecekte bu alanda çalışacak araştırmacılara hangi konuların yoğun şekilde çalışıldığını ve hangi alanlarda (örneğin aile, hayırseverlik ve din ilişkisi gibi) yeni çalışmalara ihtiyaç duyulduğunu gösteren stratejik bir rehber sunması bakımından literatürde son derece kritik ve özgün bir değere sahiptir.