Kentlerde Adil İklim Adaptasyonu İçin Kolektif Eylemlerden Yönetişim Öğrenimi

Kentlerde iklim değişikliğinin tetiklediği aşırı hava olayları, sosyo-ekonomik açıdan dezavantajlı ve kırılgan grupları orantısız şekilde etkileyerek iklim adaleti sorunlarını derinleştirmektedir. Geleneksel ve katı yönetişim yapıları, bu karmaşık sosyo-ekolojik krizlerle mücadelede çoğunlukla yetersiz kalmakta ve yenilikçi, aşağıdan yukarıya bilgi üretim süreçlerine ihtiyaç duymaktadır. Ancak çevre politikası literatürü, resmi kurumsal yapıların tabandan yükselen sivil kolektif eylemlerden ve aktivizmden nasıl beslendiğini, bu dinamiklerin politika entegrasyonuna nasıl yön verdiğini açıklamakta yetersiz kalmaktadır. Çalışma bu boşluğu doldurmak amacıyla, iklim adaleti ve yönetişim öğrenimi kuramlarını birleştirerek sivil toplum eylemlerinin yerel yönetimleri nasıl dönüştürdüğünü sörgülamaktadır.

Araştırmanın temel amacı, iklim risklerine farklı düzeylerde maruz kalan Bergen (Norveç) ve İstanbul (Türkiye) kentlerindeki kolektif eylemlerin resmi yönetim kademelerini adil iklim adaptasyonu yönünde nasıl eğittiğini ortaya koymaktır. Nitel araştırma desenine dayanan bu çalışmada, 2019 ile 2021 yılları arasında her iki şehirde yerel yönetim temsilcileri, sivil toplum aktivistleri, uzmanlar ve mahalle koordinatörleriyle toplamda otuz derinlemesine görüşme gerçekleştirilmiştir. Bergen'deki Şehir Plajı projesi ile İstanbul'daki Gezi Parkı protestoları ve Kuzguncuk Bostanı kolektif savunuculuk süreçleri vaka analizleri olarak seçilmiş ve toplanan nitel veriler NVivo yazılımı kullanılarak kuramsal tipolojiler çerçevesinde tematik olarak çözümlenmiştir.

Elde edilen bulgular, yerel yönetimlerin sivil eylemler karşısındaki öğrenme süreçlerinin üç farklı biçimde gerçekleştiğini göstermektedir. Norveç bağlamında iklim adaptasyonu büyük ölçüde kurumsallaştığı için direnç mekanizması sınırlı kalmış, ancak Şehir Plajı örneğinde yaratıcı katılım mekanizmalarının işletilmesine rağmen nihai kararların uzmanlarca alınması nedeniyle süreç kooptasyon yoluyla öğrenme düzeyinde kalmıştır. Türkiye'de ise 2013 Gezi Parkı eylemleri ulusal düzeyde çevreci söylemlerin taklit edildiği ancak sivil katılımın dışlandığı direnerek öğrenmeyi tetiklemiştir; Kuzguncuk Bostanı örneğinde ise sivil eylemlilik belediyeyi projeyi durdurmaya zorlasa da alanın yönetimi belediyeye geçerek aktivistler aşamalı olarak karar alma süreçlerinden dışlanmış ve kooptasyon süreci pekişmiştir.

Çalışmanın literatürdeki yeri ve katkısı değerlendirildiğinde, yönetişim öğreniminin yalnızca teknik bir uyum süreci değil, iktidar ilişkileri ve güç asimetrileri tarafından şekillendirilen son derece politik bir süreç olduğunu kanıtlaması bakımından değer taşımaktadır. Bergen örneğindeki yüksek kurumsal güven ve istikrarlı katılım kanalları genişleyerek öğrenme için evrimsel bir zemin hazırlarken, İstanbul'daki otoriter siyasi ortam tabandan gelen seslerin sistematik olarak marjinalleştirilmesine yol açmaktadır. Bu durum, sürdürülebilir kent tasarımı ve doğa tabanlı çözümler geliştirilirken usul ve tanınma adaletinin yalnızca katılım göstermekle sınırlı kalmaması, aynı zamanda kırılgan toplulukların karar alma kapasitelerinin de tanınması gerektiğini ortaya koymaktadır.

İncelenen vakalar, yerel ve ulusal kamu otoritelerinin tabandan gelen kolektif eylemlerden bilgi edinme biçimlerinin farklılık gösterdiğini işaret etmektedir. Bergen kentinde resmi katılım kanalları açık tutulsa da teknik ve mali sınırlar nedeniyle vatandaş girdilerinin ana plan kararlarına etkisi kısıtlı kalmaktadır. İstanbul'da ise toplumsal muhalefetin yeşil alan talepleri ulusal düzeyde bir söylem değişimine yol açmış, ancak katılım kanalları kapatılarak tepeden inme yeşil alan projeleri yürütülmüştür.

Yazarlar, kamu kurumlarının kolektif eylemler karşısında geliştirdiği tutumları üç ana tipoloji altında açıklamaktadır. Direnerek öğrenmede yetkililer toplumsal eylemlerin fikirlerini alıp aktörlerini dışlarken; kooptasyon yoluyla öğrenmede katılım süreçleri meşrulaştırma aracına dönüştürülmektedir. Genişleyerek öğrenme ise ancak toplumsal grupların hem bilgisinin tanındığı hem de karar alma yetkisinin paylaşıldığı durumlarda gerçekleşebilmektedir.

Tartışma bölümünde bu bulgular, politika öğrenimi ve çevresel adalet literatürüyle doğrudan ilişkilendirilmektedir. Schlosberg'in tanınma ve usul adaleti kavramlarına atıfta bulunularak, katılımın nicel varlığının adaleti sağlamaya yetmediği, karar süreçlerindeki asimetrik güç ilişkilerinin kırılması gerektiği vurgulanmaktadır. Kurumsal yapılar, toplumsal öğrenmeyi katı bürokratik kalıplara sığdırdığı sürece adil iklim adaptasyonu hedefi engellenmektedir.

Sonuç olarak, kentsel iklim dirençliliği projelerinde yerel bilginin ve sivil katılımın entegrasyonu için yönetişim yapılarının esnekleştirilmesi zorunludur. Bergen ve İstanbul örnekleri, farklı siyasal ve kurumsal iklimlerde dahi benzer kooptasyon ve direnç dinamiklerinin ortaya çıkabildiğini göstermektedir. İklim adaletinin sağlanması, kolektif eylemlerin yalnızca bir kriz tepkisi olarak değil, sürekli bir yönetişim öğrenimi kaynağı olarak kabul edilmesine bağlıdır.

Yazarlar Engestrom tarafından ortaya konulan genişleyen öğrenme kuramını kentsel iklim yönetişimine uyarlamakta ve toplumsal hareketlerden elde edilen bilginin kurumsallaşarak karar alma süreçlerine tam olarak entegre edilmesinin genişleyerek öğrenme sağladığını savunmaktadır (Yazar et al., 2022).

Çalışmada Schlosberg'in çevresel adalet çerçevesinde vurguladığı usul adaleti ve tanınma adaleti boyutları kullanılmakta, resmi yönetişim yapılarının katılımı sağlamada ve hassas grupların bilgisini tanımadaki yetersizlikleri bu kuramsal zemin üzerinden eleştirilmektedir (Yazar et al., 2022).

Bu çalışma, iklim değişikliği ve kentsel yönetişim literatüründe geleneksel yukarıdan aşağıya karar alma mekanizmalarının yetersizliğini ele alarak tabandan gelen sivil eylemlerin yönetişim yapılarını nasıl etkilediğini açıklamaktadır. Literatürde politika öğrenimi genellikle resmi kurumlar ve uzman ağları çerçevesinde incelenirken, çalışma kolektif eylemleri öğrenme sürecinin temel bir kaynağı olarak konumlandırmaktadır. Çevresel adaletin usulsel ve tanınma boyutlarını politika öğrenimi literatürüne entegre eden bu eser, iklim uyumu politikalarının kentsel düzeyde neden adil olmayan sonuçlar üretebildiğini açıklayan yeni bir kavramsallaştırma sunmaktadır.

Çalışma, politika öğrenimi ve iklim adaleti alanlarındaki önceki literatürü doğrudan genişletmektedir. Schlosberg'in çevresel adalet kuramındaki üçlü adalet yaklaşımına (dağıtımsal, usulsel ve tanınma) dayanmakta, ancak bu boyutları karar vericilerin direnç, kooptasyon ve genişleme mekanizmalarıyla ilişkilendirerek ilerletmektedir. Wolfram ve diğerlerinin yönetişim öğrenimi tanımını benimserken, öğrenme süreçlerinin yalnızca resmi kurum içi aktörler arasında gerçekleşmediğini, sivil toplum ve aktivizm ağlarının ürettiği pratik bilginin resmi yapılara nasıl dayatıldığını veya araçsallaştırıldığını açıklayarak önceki çalışmalardan ayrışmaktadır.

Literatür taramaları bakımından bu eser, iklim adaleti ile politika öğrenimi arasındaki teorik köprüyü kurması açısından kritik bir işlev görür. Kentsel adaptasyon çalışmalarında sıkça karşılaşılan katılım söylemleri ile uygulamadaki güç asimetrileri arasındaki çelişkiyi sistematik bir tipoloji üzerinden analiz imkânı sağlar. Araştırmacılar, farklı siyasal rejimlerde ve kent ölçeklerinde taban hareketlerinin resmi politikaları nasıl şekillendirdiğini veya meşrulaştırma aracına dönüştürüldüğünü incelerken bu çalışmanın sunduğu üçlü yönetişim öğrenimi modelini kuramsal bir anahtar olarak kullanabilirler.