Sınırları Aşan Süreklilikler ve Kopuşlar: Assos ve Molyvos'ta Kültür, Mekân ve Üretim Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Kuzey Ege'nin coğrafi yakınlığına rağmen ulus-devlet sınırlarıyla birbirinden ayrılan Assos ve Molyvos yerleşimleri, tarih boyunca paylaşılan ortak bir kültürel ekosistemin parçaları olarak gelişmiştir. Antik Dönem'den Osmanlı'ya uzanan süreçte benzer üretim pratikleri, liman odaklı ticaret ağları ve savunma temelli yerleşim stratejileriyle birbirine eklemlenen bu iki kıyı yerleşimi, 20. yüzyıldaki nüfus mübadelesi ve sınır rejimlerinin katılaşmasıyla fiziksel ve simgesel bir kopuş yaşamıştır. Bu çalışma, söz konusu kopuşların yarattığı parçalanmışlığa rağmen, iki yerleşim arasında hâlâ canlılığını koruyan kültürel sürekliliklerin ve ortak mekânsal hafızanın, sınırın geçirgen bir eşik olarak yeniden düşünülmesi yoluyla nasıl birleştirilebileceğini sorunsallaştırmaktadır.

Araştırma, biçimsel kentsel analizlerin ötesine geçerek mekânsal çözümleme, tarihsel arşiv araştırması ve yerinde gözleme dayalı çok katmanlı bir veri setine yaslanan nitel bir yöntemle yapılandırılmıştır. CAD ve GIS tabanlı çizim tekniklerinin yanı sıra 'tasarımsal haritalama' yönteminin kullanıldığı çalışmada, morfolojik yapı, kıyı kullanımı ve üretim peyzajı temel karşılaştırma ölçütleri olarak belirlenmiştir. Sistematik mülakatlar yerine, saha çalışmalarında gerçekleştirilen enformel karşılaşmalar ve yerel hafıza anlatıları üzerinden etnografik bir okuma benimsenmiş; böylece maddi kültürel unsurlar ile maddi olmayan miras ögeleri arasındaki ilişkisel bağlar, iki yerleşimin güncel sosyo-mekânsal dokusu içinde katmanlı bir biçimde çözümlenmiştir.

Bulgular, her iki yerleşimin de topoğrafyaya uyumlu taş mimari, dar sokak dokusu ve zeytincilik temelli kırsal üretim peyzajı bakımından güçlü tarihsel benzerlikler taşıdığını ortaya koymaktadır. Ancak modern dönemde Assos'un arkeoloji odaklı katı bir sit rejimi nedeniyle durağanlaşırken, Molyvos'un kültürel mirasın gündelik yaşam ve agroturizmle bütünleştirildiği daha esnek bir yönetişim modeli geliştirdiği saptanmıştır. Özellikle zeytin hasadı etrafında örülen mevsimsel ritüeller ve kadın emeğinin belirleyici rolü, iki yaka arasında maddi olmayan bir süreklilik kanalı oluşturmaktadır. Çalışma, kıyı kullanımının Assos'ta turistik bir fona dönüşmesine karşın, Molyvos'ta yerel üretim ve balıkçılıkla ilişkisini hâlâ koruduğunu belgeleyerek yönetimsel kopuşların mekânsal etkilerini görünür kılmaktadır.

Tartışma ve sonuç bölümünde, sınır mekânları birer 'ekoton' ve 'palimpsest' alanı olarak tanımlayan yazar, iki yerleşim arasındaki asimetrik gelişimin mikro-diplomatik ve yerel tabanlı stratejilerle aşılabileceğini savunmaktadır. Assos ve Molyvos arasındaki altı deniz millik mesafenin yarattığı coğrafi yakınlık, Babakale-Molyvos hattında mevsimsel deniz bağlantıları, ortak kültürel peyzaj rotaları ve UNESCO çerçevesinde sınır-aşan miras tescili gibi önerilerle desteklenmektedir. Literatürde sınırların sadece birer ayrım çizgisi olarak görülmesine karşı çıkan bu çalışma, Ege'nin müşterek kültürel hafızasını yeniden işler hâle getirerek, sınır mekânlarda ilişkisel bir kavrayış geliştirme yönünde özgün bir kuramsal ve pratik katkı sunmaktadır.

Saha incelemeleri ve mekânsal analizler, Assos ve Molyvos yerleşimlerinin Antik Dönem'den bu yana liman işlevleri, topoğrafyaya uyumlu savunma odaklı morfolojileri ve zeytin temelli üretim altyapılarıyla ortak bir kültürel ekosistem oluşturduğunu göstermektedir.

Yazarlar, 20. yüzyıldaki ulus-devlet sınırlarının katılaşması ve nüfus mübadelesi gibi siyasal eşiklerin bu tarihsel bütünlüğü kopardığını; günümüzde ise Assos'ta katı arkeolojik sit rejiminin, Molyvos'ta ise esnek turizm yönetişiminin farklılaşan mekânsal dinamikler ürettiğini açıklamaktadır.

Elde edilen bulgular literatürde yer alan sınır sosyolojisi ve ilişkisel coğrafya tartışmalarıyla buluşturulmakta; alanın tekil bir sınır çizgisi olarak değil, geçişli etkileşimlerin yoğunlaştığı bir ekoton ve katmanlı hafızayı taşıyan bir palimpsest olarak kavramsallaştırılması gerektiği savunulmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, mevcut idari ve siyasal ayrışmalara rağmen, yerel diplomasi, zeytin kültürü rotaları ve somut olmayan miras tescilleri gibi mikro ölçekli adımlarla Ege'nin iki yakası arasında sürdürülebilir ve bütüncül bir bağ kurulabileceğini ortaya koymaktadır.

Yazarlar, sınırın yalnızca ulus-devlet hatlarıyla tanımlanan ayrıştırıcı bir çizgi olmadığını, Balibar'ın vurguladığı gibi toplumsal pratikler ve kültürel dolaşımlar aracılığıyla sürekli müzakere edilen ilişkisel bir eşik olduğunu savunmaktadır (Çılgın & OLGUN, 2025).

Yazarlar, sınır mekânları ele alırken Agnew'in teritoryal tuzak uyarısını dikkate alarak, mekânı katı devlet sınırlarına hapsetmek yerine kıyıdan kıyıya kurulan temaslar ve ekoton yapısı üzerinden okumayı önermektedir (Çılgın & OLGUN, 2025).

Bu çalışma, beşerî coğrafya ve kent planlama literatüründe sınır kavramının ikili karşıtlıklar üzerinden okunan ulus-devlet çizgisi olma niteliğini sörgülayarak, sınırı ilişkisel, geçirgen ve üretken bir ekoton eşiği olarak kavramsallaştırma işlevi görür. Kuzey Ege havzasında Assos ve Molyvos ölçeğinde yürütülen karşılaştırmalı analiz, siyasal ve idari kopuşlara rağmen tarihsel üretim pratiklerinin, taş mimari morfolojisinin ve kolektif bellek katmanlarının nasıl bir süreklilik sergilediğini özgün bir metodolojik yaklaşımla ortaya koymaktadır.

Çalışma, Paasi, Newman ve Balibar gibi sınır sosyolojisi ile eleştirel coğrafya alanındaki teorisyenlerin sınırın toplumsal ve ilişkisel inşasına dair yaklaşımlarını temel almaktadır. Önceki literatürün sınır bölgelerini çoğunlukla güvenlik, ayrışma ve vesayet rejimleri üzerinden inceleyen yaklaşımından ayrılarak, ekoloji ve peyzaj biliminden ödünç alınan ekoton ve palimpsest kavramlarını beşerî coğrafyaya uyarlamakta ve sınırı bir temas, melezlik ve çoklu aidiyet alanı olarak yeniden konumlandırmaktadır.

Literatür taramaları açısından bu eser, Ege havzasındaki karşı kıyı ilişkilerini sadece tarihsel göç ve mübadele anlatılarıyla sınırlamayıp, zeytin odaklı kır-kıyı üretim sistemleri, mekânsal morfoloji ve koruma rejimleri üzerinden bütüncül bir ekoton modeli sunmaktadır. Araştırmacılara, ulus-devlet sınırlarıyla parçalanmış coğrafyalarda ortak mirasın ve somut olmayan kültürün mikro diplomatik ve yerel tabanlı stratejilerle nasıl yeniden ilişkilendirilebileceğine dair kuramsal ve pratik bir yöntem rehberi sağlamaktadır.