Sürdürülebilir Kent Planlaması ve Afet Risk Yönetimi: Kayseri Deneyimleri

Son yıllarda doğal afetlerin sıklığı ve etkilerindeki artış, kentsel alanlarda kapsamlı risk yönetimi stratejilerine duyulan ihtiyacı derinleştirmiştir. Geleneksel yaklaşımlar, kent planlaması ile afet riskini genellikle bağımsız konular olarak ele almış, bu da afetlere karşı dirençli kent sistemlerinin geliştirilmesinde bütüncül bir bakış açısı eksikliği yaratmıştır. Oysa, şehirlerin fiziksel, ekonomik ve sosyal özelliklerinin birbirini etkilediği sistemik bir anlayışla, kentsel dayanıklılık ve sakınım planlaması gibi entegre yaklaşımlar giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu bağlamda, uluslararası ve ulusal düzeyde afet risk azaltma çabaları hız kazanırken, kent planlama perspektifinden bütünleşik pratik metodolojilerin eksikliği önemli bir araştırma sorununu oluşturmaktadır.

Bu çalışma, Kayseri kenti özelinde afet riskini, kentsel planlama ve afet ilişkisindeki engelleri anlamayı ve olası çözümleri belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırma metodolojisi kapsamında, Kayseri ili için heyelan, kaya düşmesi, sel/su baskını, çığ ve deprem olarak belirlenen doğal afetlere yönelik detaylı bir envanter hazırlanmıştır. Bu envanterden elde edilen noktasal afet verileri, ArcGIS coğrafi bilgi sistemi kullanılarak haritalanmış ve afete maruz bölgelerdeki yoğunluk eğilimleri görselleştirilmiştir. Ayrıca, Kayseri'nin çeşitli planlama dönemleri (1944 öncesi, 1944-1975, 1975-1986, 1986-2006, 2006-günümüz) titizlikle incelenerek, afetlerle ilgili yaklaşımlar, çalışmalar ve uygulanan politikalar arasındaki ilişki değerlendirilmiştir. Bu çok yönlü inceleme, kentin afet geçmişini ve planlama süreçlerinin gelişimini ortaya koymuştur.

Çalışmanın bulguları, Kayseri ilinde toplam 98 afete maruz bölge bulunduğunu ve bu afet türleri arasında kaya düşmelerinin Melikgazi, Kocasinan, Develi, İncesu, Yeşilhisar, Tomarza ve Talas ilçelerinde özellikle yaygın olduğunu göstermektedir. Sel ve su baskını olaylarının da İncesu ilçesinde yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Tarihsel planlama süreçleri incelendiğinde, V. Plan dönemine kadar afetlere yönelik detaylı bir hükme rastlanmazken, 1967-2017 yılları arasında yaşanan afetler sonrası toplam 2.072 afet konutu inşa edildiği belirlenmiştir. Ancak, 2006 yılından itibaren hazırlanan 1/25000 ölçekli Nazım İmar Planı raporunda jeolojik ve jeoteknik etütler, acil toplanma alanları ve yol genişlikleri gibi afetlere yönelik spesifik hükümlerin ilk kez yer aldığı bulgulanmıştır.

Bu araştırma, Kayseri örneği üzerinden, afet ve planlama arasındaki karmaşık ilişkiyi bütüncül bir perspektifle analiz ederek, tek bir afete odaklanan veya statik değerlendirmelere dayanan önceki çalışmalardan ayrılmaktadır. Bulgular, afet risk azaltımının sürdürülebilir kentsel gelişme hedefleriyle entegre edilmesi gerektiğini ve entegre kamu politikalarına acil ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır. Türkiye'deki planlama ve uygulama süreçlerindeki parçalanmışlık, koordinasyon eksikliği ve yetki karmaşasının bütüncül planlamayı güçleştirdiği tartışılmış, bu bağlamda uzamsal strateji planlarının ve afet eylem programlarının kritik rolü vurgulanmıştır. Çalışma, metropol alanlara odaklanan çoğu literatürün aksine, orta ölçekli bir Anadolu kentinin dinamiklerini inceleyerek, benzer sosyo-mekânsal özelliklere sahip diğer kentler için karşılaştırmalı analizlere ve kanıta dayalı politika önerilerine değerli ampirik katkılar sağlamaktadır.

Kayseri kenti özelinde gerçekleştirilen bu araştırma, farklı doğal afet türlerinin mekansal dağılımını ve kentsel gelişme dinamikleriyle ilişkisini ArcGIS tabanlı haritalama yöntemleriyle ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, il genelinde kaya düşmesi ve sel gibi risklerin belirli ilçelerde yoğunlaştığını ve düzenli kent kimliği ile afet açıklığı arasında çelişkiler bulunduğunu göstermektedir.

Yazarlar, kent planlama ve afet yönetimi arasındaki ilişkinin geçmiş planlama dönemlerinde yeterince ele alınmadığını, ancak 2006 yılından itibaren hazırlanan nazim imar planlarında jeolojik etüt zorunlulukları ve sakinim kararlarının yer almaya başladığını açıklamaktadır. Bu süreçte üretilen afet konutları ve yasal düzenlemeler, yerel yönetimlerin afetlere uyum sağlama çabalarını somutlaştırmaktadır.

Tartışma bölümünde ulusal ve uluslararası literatürle kurulan ilişkiler çerçevesinde, afet risk azaltma çalışmalarının çoğu zaman mühendislik çözümleri ve yapı denetimi düzeyinde kaldığı, şehir planlama perspektifinden bütüncül metodolojilerin eksik olduğu vurgulanmaktadır. Mevcut planlama sistemindeki kurumlar arası yetki dağınıklığı ve koordinasyon eksikliği, sakinim planlamasının etkinliğini sınırlayan temel faktörler olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak yazarlar, stratejik plan kademelenmesinin güçlendirilmesi, entegre afet haritaları ve eylem programlarının oluşturulması gerektiğini belirtmektedir. Kentsel genişlemenin riskli alanlardan uzaklaştırılması ve toplumsal katılımın sağlanması, orta ölçekli Anadolu kentlerinde dayanıklı yapılar inşa etmek için kritik bir zorunluluk olarak ortaya konulmaktadır.

Yazarlar, literatürde afet ve kentsel direnklilik çalışmalarının geniş bir kategori içerdiğini ancak Xie ve diğerlerinin (2016) belirttiği gibi bu çalışmaların şehir planlama perspektifinden bütüncül ve pratik bir metodoloji sunmadığını vurgulamaktadır (Şahin & Bakır, 2026).

Araştırmada kaliforniya Planlama Yasası değişiklikleri ve Northridge depremi üzerinden yapılan incelemeler referans alınarak, ara kullanım planlarında sismik azatim bileşenlerine yer verilmesinin önemine işaret edilmiştir (Şahin & Bakır, 2026).

Bu çalışma, şehir planlama disiplini ile afet yönetimi arasındaki kopukluğu gidermeye yönelik kuramsal ve pratik bir çerçeve sunmaktadır. Özellikle orta ölçekli Anadolu kentlerinde afet risklerinin mekansal planlama süreçlerine entegrasyonu konusundaki eksiklikleri, Kayseri özelinde tarihsel bir perspektifle analiz etmektedir. Literatürde genellikle mühendislik odaklı ele alınan afet yönetimini, 1944 Oelsner-Aru planından günümüze kadar olan imar süreçleriyle ilişkilendirerek planlama odaklı bir yaklaşıma dönüştürmektedir. Makale, sakinim planlamasının (mitigation planning) sadece yapı denetimi değil, aynı zamanda arazi kullanım kararları ve kentsel makroform yönetimi olduğunu kanıtlarla ortaya koyan önemli bir kaynak işlevi görmektedir.

Metin, Nelson ve French (2002) tarafından ortaya konulan plan kalitesinin afet zararlarını azaltmadaki etkisi ile Balamir (2007) tarafından geliştirilen sakinim planlaması kavramsal altyapısını temel almaktadır. Uluslararası literatürde UNISDR terminolojisi ve ISDR stratejileri ile kurulan bağlantılar, Türkiye'deki yerel planlama hiyerarşisiyle (1/100.000, 1/25.000 ve 1/1.000) sentezlenmektedir. Önceki çalışmaların genellikle tekil afet türlerine odaklanmasına karşın, bu çalışma Kayseri'deki kaya düşmesi, sel ve deprem gibi çoklu tehlikeleri ArcGIS tabanlı Density Estimation yöntemiyle bir arada değerlendirerek metodolojik bir genişleme sağlamaktadır.

Çalışmanın literatür taramalarına en büyük katkısı, 1960-2017 yılları arasını kapsayan 57 yıllık bir afet envanterini ve bu süreçte üretilen 2.072 afet konutunun verisini sunmasıdır. Kayseri'nin Türkiye genelinde kaya düşmesi afetleri açısından ilk sırada yer aldigina dair somut veriler, bölgesel risk analizleri için kritik bir veri seti sağlamaktadır. Ayrıca, imar planlarında afet hükümlerinin ilk kez 2006 yılında yer almaya başladığına dair tarihsel tespitiyle, Türkiye'deki planlama mevzuatının gelişimini dönemsel bazda kanıtlarla belgelemektedir. Bu veriler, benzer sosyo-mekansal özelliklere sahip diğer Anadolu kentleri için karşılaştırmalı bir model oluşturmaktadır.