Yeniden Üretilen Devlet Kimliğinin Türk Dış Politikasına Yansımaları: ABD ile Krizler

Uluslararası ilişkiler disiplininde Soğuk Savaş sonrasında yaşanan yapısal dönüşümler, devletlerin dış politika tercihlerini ve ittifak ilişkilerini incelerken yalnızca maddi güç unsurlarına değil, kimlik, algı ve sosyal normlara dayalı yaklaşımlara duyulan ihtiyacı artırmıştır. Tek kutuplu bir sistemde süper güç ile ikincil güçler arasındaki ilişkilerin seyri, tarafların kendilerini ve dış dünyayı nasıl tanımladıklarıyla doğrudan ilintilidir. Bu bağlamda Türk-Amerikan ilişkileri, yetmiş yılı bulan tarihsel geçmişinde Soğuk Savaş'ın iki kutuplu yapısında ortak güvenlik kaygıları etrafında şekillenmişken, Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla birlikte yeni bir nitelik kazanmıştır. İncelenen çalışmada, Türk dış politikasındaki kimlik dönüşümünün ve devlet kimliğinin yeniden üretilmesinin, iki ülke arasındaki stratejik ortaklık söylemine rağmen derin algı ve vizyon farklılıkları doğurduğu; bu durumun ise ikili ilişkileri asimetrik müttefiklikten yapıcı olmayan kriz ortamlarına sürüklediği sorunsalı ele alınmaktadır.

Çalışmanın temel amacı, Soğuk Savaş sonrası dönemde ve özellikle 2010'lu yıllardan itibaren Türkiye'nin yeniden üretilen devlet kimliğinin, ABD ile olan dış politika vizyonlarını, tehdit algılamalarını ve uluslararası hedeflerini nasıl ayrıştırdığını ortaya koymaktır. Yazar bu doğrultuda, Suriye İç Savaşı ve PYD/YPG sorunu, 15 Temmuz darbe girişimi ve FETÖ kriz durumu, S-400 hava savunma sistemleri ile CAATSA yaptırımları ve Doğu Akdeniz'deki enerji/deniz yetki alanları uyuşmazlığından oluşan dört temel vakayı incelemektedir. Çalışmada nitel araştırma desenine uygun olarak literatür taraması, içerik analizi ve söylem analizi yöntemleri bir arada kullanılmıştır. İnceleme sürecinde politika yapıcıların resmi demeçleri, strateji belgeleri, uluslararası raporlar ve basına yansıyan ifadeler algı, söylem ve siyasa boyutlarıyla analiz edilerek metodolojik bir bütünlük sağlanmıştır.

Elde edilen bulgular, Türkiye ile ABD arasındaki temel anlaşmazlıkların ontolojik ve stratejik öncelik farkından kaynaklandığını göstermektedir. Suriye krizinde Türkiye, terör koridorunu engellemeyi ve rejim değişiminden kaynaklanan istikrarsızlığı varoluşsal tehdit görürken, ABD'nin DAEŞ ile mücadele gerekçesiyle PYD/YPG'yi taktiksel müttefik edinmesi güven krizini derinleştirmiştir. 15 Temmuz sonrası FETÖ elebaşının iadesi konusundaki isteksizlik ve ABD'li yetkililerin söylemleri Türk kamuoyundaki olumsuz algıyı pekiştirmiştir. S-400 tedariki sürecinde Türkiye'nin hava savunma ihtiyacının NATO müttefiklerince karşılanmaması ve F-35 projesinden çıkarılarak CAATSA yaptırımlarına maruz bırakılması, ittifak ilişkisini zedelemiştir. Doğu Akdeniz'de ise ABD'nin Türkiye'yi dışlayan bölgesel aktörlerle iş birliğine yönelmesi, Türkiye'nin kendi kıta sahanlığını ve TRNC haklarını korumaya yönelik özerk politikalar izlemesini zorunlu kılmıştır.

Tartışma ve sonuç bölümünde yazar, ikili ilişkilerde yaşanan krizlerin temel nedeninin Soğuk Savaş alışkanlığı olan asimetrik bağımlılık modelinin artık sürdürülemez oluşuyla açıklandığını vurgulamaktadır. Türkiye, uluslararası siyasette otonomisi yüksek, kendi kimlik ve güvenlik önceliklerini merkeze alan dengeli bir karşılıklı bağımlılık ilişkisi talep etmektedir. ABD'nin bölgesel gerçekliklerden uzak makro hedefleri ile Türkiye'nin alan odaklı güvenlik ihtiyaçlarının çelişmesi krizleri kronikleştirmektedir. Çalışma, literatür taramaları açısından devlet kimliğinin yeniden üretiminin dış politikadaki kriz üretme potansiyelini ampirik vakalarla doğrulamakta; Türk-Amerikan ilişkilerinin geleceğine dair kamu diplomasisi, sivil-asker bürokrasi kanallarının kurumsallaştırılması ve risk-fırsat analizine dayalı yapıcı politika önerileri sunarak literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır.

İnceleme, Soğuk Savaş sonrası tek kutuplu sistemde Türkiye'nin yeniden üretilen devlet kimliğinin, sistemin süper gücü olan ABD ile dış politika hedeflerinde ve tehdit algılarında belirgin bir ayrışma yarattığını göstermektedir. Suriye, FETÖ, S-400 ve Doğu Akdeniz krizleri, bu kimliksel ve stratejik farklılaşmanın somut tezahürleridir.

Yazar, ABD'nin ikili ilişkileri Soğuk Savaş dönemindeki asimetrik bağımlılık yapısında sürdürme arzusuna karşılık, Türkiye'nin uluslararası siyasette daha yüksek özerklik arayışına girdiğini vurgulamaktadır. Bu durum, ABD'nin Türkiye'nin hayati güvenlik çıkarlarını göz ardı etmesiyle birleştiğinde derin bir güven bunalımına ve kronikleşen krizlere yol açmıştır.

Çalışmada kuramsal boyutta Alexander Wendt ve Maja Zehfuss'un kurgusal yaklaşım literatüründeki kimlik ve yapı tartışmalarına başvurulmaktadır. Devlet kimliğinin sabit olmadığı ve konjonktürel etkileşimlerle yeniden inşa edildiği tezi, Türk dış politikasındaki normatif ve söylemsel eksen değişimlerini açıklamakta kullanılmıştır.

Sonuç olarak makale, Türk-Amerikan ilişkilerinin sürdürülebilir bir zemine oturabilmesi için tarafların risk ve fırsat analizleri çerçevesinde asgari müştereklerde buluşması gerektiğini savunmaktadır. Asimetrik dayatmalar yerine karşılıklı bağımlılık ve özerkliğe saygı ilkesinin benimsenmesi, krizlerin aşılmasında temel şart olarak öne sürülmektedir.

Çalışma, Wendt'in tekil ve katı devlet kimliği varsayımına karşı Zehfuss'un kimliğin sürekli yeniden üretildiği ve dönüştüğü yönündeki eleştirisini benimsemekte; Türkiye'nin Soğuk Savaş sonrası dönemde dönüşen devlet kimliğinin ABD ile dış politika vizyonunu ve kriz dinamiklerini nasıl şekillendirdiğini bu dinamik kurgusal çerçeve üzerinden açıklamaktadır (Ercoşkun, 2021).

Makalede Wendt'in uluslararası sistemdeki anarşik yapının sabit olmadığı ve aktörlerin etkileşimiyle kimlik kalıplarının konjonktürel olarak değiştiği tezi merkeze alınarak, Türkiye ile ABD arasındaki ittifak ilişkisinin Soğuk Savaş sonrasında dost/müttefik algısından farklılaşan tehdit algılarına ve krizlere evrilmesi kurgusal kuramın ilkeleriyle karşılaştırılmaktadır (Ercoşkun, 2021).

Bu çalışma, uluslararası ilişkiler yazınında Türk-Amerikan ilişkilerini yalnız reelpolitik güç dengeleri ve güvenlik temelli yaklaşım üzerinden değil, kurgusal (konstrüktivist) teorinin sunduğu sosyal inşa, kimlik ve algı parametreleriyle çözümleme işlevini üstlenmektedir. Soğuk Savaş sonrası tek kutuplu uluslararası sistemde Türkiye'nin devlet kimliğini yeniden üretme sürecinin, sistemin lideri olan ABD ile olan dış politika vizyonunu, tehdit algılamalarını ve uluslararası hedeflerini nasıl farklılaştırdığını sistematik biçimde ortaya koymaktadır. Yazında ikili ilişkilerde yaşanan Suriye, FETÖ, S-400 ve Doğu Akdeniz krizlerini tekil olaylar olarak ele almak yerine, bu krizleri altlarında yatan kimliksel ve yapısal ayrışmanın tezahürleri olarak bütünüyle sentezleyen açıklayıcı bir kuramsal model sunmaktadır.

Çalışma, Alexander Wendt'in kurgusal teorisindeki kimlik, çıkar ve anarşi kültürü kavramsallaştırmalarını temel alarak prior çalışmalardan ayrışmaktadır. Wendt'in aktörlerin önce kimliklerini tanımladığı ve çıkarlarını bu kimlik üzerinden kurguladığı tezini ampirik kriz durumlarına uygulamaktadır. İkili ilişkileri anlatırken klasik realist anlayışın asimetrik bağımlılık vurgusunun ötesine geçerek, Maja Zehfuss'un kimliğin sürekli yeniden inşa edildiği eleştirisini ve Charles Kupchan'ın egemen devletler arasında istikrarlı barış modelini literatürle ilişkilendirmektedir. Böylece Türk dış politikasında yaşanan eksen tartışmalarını ve müttefiklik krizlerini kuramsal bir zemin üzerinde önceki çalışmalarla diyalektik bir ilişki kurarak çözümlemektedir.

Literatür taraması açısından çalışma, Türk-Amerikan ilişkilerindeki son on yılda yaşanan kronikleşmiş krizleri algı, söylem ve siyasa boyutlarıyla bütüncül bir tipolojiye kavuşturmaktadır. Dış politika araştırmalarında krizlerin analizi yapılırken tarafların risk ve fırsat algılarını gösteren sistematik tablolar sunarak metodolojik bir düzen kazandırmaktadır. Araştırmacıların ikili ilişkilerdeki tıkanma noktalarını yalnızca dönemsel hükümet politikalarına bağlamak yerine, yapısal ve kimliksel faktörlerin uzun erimli etkilerini kavramalarına olanak tanıyan kapsamlı bir literatür birikimi ve analitik çerçeve sağlamaktadır.