Nicel araştırma makalesi incelemesi

Kent Yangini ve Acil Durum Tesisleri İçin Cok Kriterli Değerlendirmenin DEMATEL Tabanlı Bir Yaklaşimi: Istanbul Örnegi

Hizli kentlesme, nüfus artisi ve sosyoekonomik esitsizlikler, küresel ölçekte metropollerin yangin ve acil durum risklerine maruz kalma düzeyini artirmaktadir. Istanbul gibi yangina hassas megakentlerde, sürdürülebilir risk yönetimi ve afet risklerinin azaltilmasi amaciyla acil durum altyapisinin mekansal planlamasi kritiktir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Penjani Hopkins Nyimbili et al.
Yayın: Frontiers in Environmental Economics
Tarih: 2023-10-09
DOI: 10.3389/frevc.2023.1198541

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Hizli kentlesme süreci, artan nüfusal yoğunluk ve kentsel gelisme baskilari, küresel ölçekteki megakentlerde kentsel yangin ve teknolojik afet risklerini ciddi sekilde tırmandırmaktadır. Istanbul gibi karma sik sosyoekonomik ve mekansal dinamiklere sahip metropollerde, kentsel direncliligin sağlanmasi ve yangin riski azaltma stratejilerinin uygulanmasi hayati bir zorunluluk haline gelmistir. Kentsel yangin ve acil durum tesislerinin mekansal planlamasi, toplumsal, yapısal, erisilebilirlik ve güvenlik boyutlarini kapsayan cok disiplinli ve cok kriterli karma sik bir karar verme sürecidir. Bu bağlamda mevcut literatür, acil durum tesislerinin yer seciminde kararlari etkileyen faktörlerin birbiriyle olan karma sik etkileşimlerinin, etki yönlerinin ve nedensellik ilişkilerinin bütüncül bir sekilde modellenmesi gerektigini göstermektedir.

Çalismanin temel amaci, Istanbul genelinde yeni yangin ve acil durum tesislerinin optimum konumlari için belirlenmis kriterler arasindaki karsilikli ilişkileri ve etki derecelerini DEMATEL yöntemiyle nicel olarak analiz etmektir. Araştırmada yüksek nüfus yoğunlugu, ana yollara yakinlik, mevcut yangin istasyonlarina mesafe, tehlikeli madde yoğunlugu, ahsap bina yoğunlugu ve deprem riskine mesafe olmak üzere alti temel planlama kriteri değerlendirilmistir. Afet ve acil durum yönetimi alaninda en az On yillik deneyime sahip 19 uzmandan olusan bir heyetin uzman görüsleri Grup Karar Verme yaklaşimiyla toplanmis; ortalama doğrudan ilişki matrisi, normalize ilişki matrisi ve toplam ilişki matrisi hesaplanarak faktörler sebep ve sonuç gruplarina ayrilmistir.

DEMATEL modeli analiz sonuçları, yüksek nüfus yoğunlugu kriterinin diğer tüm planlama kriterleri üzerinde en yüksek etki gücüne sahip ana nedensel faktör oldugunu ortaya koymustur. Bunu ikinci en etkili nedensel faktör olarak tehlikeli madde yoğunlugu kriteri takip etmektedir; bu iki kriter kentsel acil durum tesisi planlamasinda öncelikli olarak ele alinmasi gereken temel belirleyicilerdir. Ahsap bina yoğunlugu ve deprem riskine mesafe kriterleri de sebep grubunda yer alirken, ana yollara yakinlik ve mevcut istasyonlara mesafe kriterleri diğer faktörlerden en cok etkilenen sonuç grubunda konumlanmistir. Ayrıca deprem riskine mesafe kriterinin diğer kriterler üzerinde belirgin bir etkisinin bulunmadigi ve planlama önceliklendirmesinde ikincil nitelikte kaldigi saptanmistir.

Elde edilen bulgular, daha önce AHP, bulanik AHP, entropi AHP ve BWM gibi farklı CKKA yöntemleriyle yapilmis çalışmalarin sonuçlarıyla karşılaştırilmis ve kriter önem siralamalarinin yüksek korelasyon gösterdiği doğrulanmistir. Bu çalışma, kentsel acil durum tesislerinin planlanmasinda kriterler arasindaki nedensel ilişki agini ve bagimliliklari nedensellik diyagramlari (diygraf) aracıligiyla görsellestirerek literatüre önemli bir metodolojik katkı sunmaktadir. Ortaya konulan nedensel bağlam, sehir planlamacilari, acil durum yöneticileri ve yerel yönetim karar vericileri için veri temelli, bütüncül ve etkin yangin riski azaltma politikalari geliştirilmesine somut bir zemin hazirlamaktadir.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amaci, Istanbul'da yeni kent yangin ve acil durum tesislerinin optimum konumlari için daha önce belirlenmis planlama kriterleri arasindaki karma sik karsilikli ilişkileri, etki seviyelerini ve nedensellik gruplarini DEMATEL yöntemi kullanarak incelemektir(Nyimbili et al., 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Yeni kentsel yangin istasyonlarinin yer secimi için belirlenen kriterlerin birbiriyle olan karmasik etkileşimlerini ve etki derecelerini DEMATEL yöntemi kullanarak rasyonel bir modelle çözümlemektir(Nyimbili et al., 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalısma, Cok Kriterli Karar Analizi (CKKA) kuramsal çerçevesine ve Battelle Memorial Enstitüsü tarafindan geliştirilen Karar Verme Deneme ve Değerlendirme Laboratuvari (DEMATEL) nedensel modelleme yaklaşimina dayanmaktadir. Ayrıca Sendai Afet Risk azaltma Çerçevesi 2015-2030 ve Birlesmis Milletler Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlari (Özellikle Amac 11) kentsel direnclilik bağlamini oluşturmaktadir.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalisma, AHP, BWM, TOPSIS, VIKOR ve ANP gibi geleneksel CKKA yöntemlerinin kriterler arasindaki karsilikli bagimliligi ve geri beslemeleri görsel olarak ortaya koymaktaki yetersizliklerini ele almaktadir. Yazar, acil durum yönetimi, altyapi yer secimi ve direnclilik analizlerinde DEMATEL yönteminin nedensellik grafikleri sunma üstünlügünü vurgulayan genis bir literatürü incelemektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Istanbul kenti acil durum yönetimi ve itfaiye tesisi yer secimi uzman veri seti
Örneklem veya araştırma materyali: Afet yönetimi, kent planlama, muhendislik ve risk analizi alanlarinda en az on yillik deneyime sahip 19 uzmandan olusan panel
Veri toplama süreci: Uzmanlarin karar kriterleri arasindaki ilişkileri bes noktali dilsel karşılaştırma ölçegi üzerinden değerlendirdigi anket ve danisma süreçi
Veri analiz yöntemi: Kriterlerin karsilikli etkilerini analiz etmek ve neden-sonuç gruplarini ayristirmak amaciyla DEMATEL (Karar Verme Deneme ve Değerlendirme Laboratuvari) matris analizi

Yüksek nufus yoğunlugu (HPD)Tehlikeli maddelerin yoğunlugu (DHM)Ahsap bina yoğunlugu (WBD)Deprem riskine uzaklik (DER)Ana yollara yakinlik (PMR)Mevcut itfaiye istasyonlarina uzaklik (DEF)

Araştırmanın Bulguları

Yüksek nufus yoğunlugu (HPD) kriteri, yeni kentsel acil durum tesislerinin konumlandirilmasinda diğer planlama değişkenlerini en güçlü sekilde etkileyen ve yonlendiren en kritik nedensel unsur olarak ortaya konmustur(Nyimbili et al., 2023).

Tehlikeli maddelerin yoğunlugu (DHM) değişkeni, nedensel etki grubunda ikinci en onemli kriter olarak yer alarak kentsel yangin risk analizlerinde oncelikli olarak değerlendirilmesi gereken bir diğer onemli faktor olmustur(Nyimbili et al., 2023).

Deprem riskine uzaklik (DER) kriterinin, planlama sistemindeki diğer kriterler üzerinde doğrudan bir etkisinin olmadigi ve bu nedenle karsilikli etkileşim modelinde belirleyici bir rol oynamadigi tespit edilmiştir(Nyimbili et al., 2023).

Ana yollara yakinlik (PMR) ve mevcut itfaiye istasyonlarina olan uzaklik (DEF) kriterleri, diğer değişkenlerden en yüksek duzeyde etkilenen 'sonuç' grubundaki en duyarli parametreler olarak belirlenmistir(Nyimbili et al., 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Yapilan analizler, kentsel yangin istasyonu yer secimi süreçinde yüksek nufus yoğunlugu ile tehlikeli maddelerin varliginin kentin yangin risk haritasini belirleyen en temel iki yonlendirici guc oldugunu acikca ortaya koymaktadir. Bu iki kriterin yüksek seviyedeki nedensel etki gucu, kentsel alanlardaki risk azaltma politikalarinin oncelikle nerede yoğunlasmasi gerektigine dair net bir mekansal gösterge sunmaktadir.

Yazarlar, bu durumu megakentlerdeki plansiz ve yoğun yapilasmanin getirdigi hassasiyetle açıklamaktadir. Endustriyel alanlar ile aşırı kalabalik mahallelerin ic ice gecmesi, yanginin cikma ve hizla yayilma olasiligini artirmakta, bu da acil müdahale tesislerinin konumlandirilmasinda soz konusu iki kriterin diğer tum erisilebilirlik ve altyapi kriterlerinden once değerlendirilmesini zorunlu kilmaktadir.

Elde edilen bu sonuçlar, afet ve acil durum yönetimi literatürundeki genel kabullerle ve özellikle kentsel dayaniklilik ile siginak yeri analizi yapan cagdas çalışmalarla tam bir uyum içerisindedir. Diğer yöntemlerin aksine DEMATEL, bu kriterlerin sadece agirliklarini ölçmekle kalmamis, ayni zamanda birbirlerini nasıl beslediklerini mekansal planlama teorisi bağlaminda basarili bir sekilde ortaya koymustur.

Çalışmanın kapsami ve uzman değerlendirmelerine dayalı yapisi, megakent duzeyindeki planlama kararlarinda subjektif yargilarin etkisini rasyonel bir matematiksel modele dönüşturmustur. Gelecekteki çalışmalarda bu nedensel yapinin zaman içerisindeki dinamik nufus hareketleri ve kentsel buyume projeksiyonlari ile entegre edilerek daha dinamik simulasyon modellerine dönüşturulmesi önerilmektedir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Çalışmada elde edilen DEMATEL sonuçları, afet hazirligi kapsaminda siginak yeri seciminde kriterler arasi karsilikli bagimliliklari analiz eden Trivedi (2018) çalışmaskiyla yöntemsel ve bulgusal acidan buyuk bir uyumluluk göstermektedir. Her iki çalışma da acil durum tesislerinin planlanmasinda karmasik ilişkilerin digraph ile çözümlenmesinin kararlari daha tutarli hale getirdigini savunmaktadir(Nyimbili et al., 2023).

Elde edilen DEMATEL model bulguları, yazarlarin daha önceki GIS tabanlı bulanik AHP ve GDM çalışmalariyla (Nyimbili ve Erden, 2020c) karşılaştırilmis ve doğrulanmistir. Önceki çalışmalarda agirliklandirilan kriter onem siralamalari ile bu çalışmadaki nedensel etki dereceleri arasinda yüksek korelasyon tespit edilmiş, özellikle tehlikeli madde ve nufus yoğunlugunun her iki yaklaşimda da en ust siralarda yer aldigi gorulmustur(Nyimbili et al., 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Bu çalışma, Istanbul gibi hizla buyuyen megakentlerde yangin ve acil durum tesislerinin konumlandirilmasina yonelik cok kriterli karar verme süreçlerinde DEMATEL yönteminin onemli bir yönetimsel arac oldugunu ortaya koymaktadir. Kriterler arasindaki nedensel ilişkilerin belirlenmesi, karar vericilerin kaynaklari rasyonel bir sekilde dagitmasina, imar planlamalarinda veri odakli adimlar atmasina ve disiplinler arasi is birligi kurarak daha direncili kentsel alanlar oluşturmasina olanak sağlamaktadir(Nyimbili et al., 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, literatürde kentsel acil durum tesislerinin yer seçimi süreçlerinde kriterlerin sadece göreceli ağırlıklarını değil, aynı zamanda birbirleri üzerindeki karşılıklı etkileşimlerini ve nedensellik yapılarını çözümleme işlevini üstlenmektedir. Mevcut çalışmalar genellikle AHP gibi hiyerarşik ve bağımsızlık varsayımına dayalı yöntemlere odaklanırken, bu araştırma DEMATEL tekniğini kullanarak kriterler arasındaki geri besleme mekanizmalarını ve bağımlılıkları ortaya koymaktadır. Özellikle megakent ölçeğinde yangın riskini etkileyen sosyal ve yapısal faktörlerin karmaşıklığını görsel bir matris ve yönlü grafiklerle (digraph) analiz ederek, stratejik karar verme süreçleri için daha derinlikli bir metodolojik çerçeve sunmaktadır.

Araştırma, yazarların daha önceki çalışmalarında kullandığı AHP, Bulanık AHP ve Entegre AHP gibi yöntemlerin kısıtlamalarını aşmak üzere kurgulanmıştır. Önceki çalışmalar kriterlerin önem sıralamasını belirlemiş olsa da, kriterler arası etkileşimleri göz ardı etmiştir. Bu çalışma, Gabus ve Fontela tarafından geliştirilen klasik DEMATEL teorisini afet yönetimi disiplinine entegre ederek, Nyimbili ve Erden tarafından daha önce önerilen altı temel kriterin (nüfus yoğunluğu, ana yollara yakınlık, mevcut istasyonlara uzaklık, tehlikeli madde yoğunluğu, ahşap bina yoğunluğu ve deprem riski) bir sistem içindeki dinamik rollerini tanımlayarak literatürü genişletmektedir.

Çalışmanın literatür taramalarına sağladığı temel katkı, kentsel risk yönetimi kriterlerini 'neden' (cause) ve 'sonuç' (effect) gruplarına ayırarak yapılandırmasıdır. Yüksek nüfus yoğunluğu ve tehlikeli madde yoğunluğunun sistemin temel yönlendiricileri olduğunu, buna karşın deprem riskinin incelenen etkileşim ağında diğer kriterleri doğrudan etkilemediğini kanıtlamaktadır. Bu ayrım, literatürde yangın istasyonu yer seçimi için kullanılan statik modellerin ötesine geçilmesini sağlamakta ve kaynak tahsisinde hangi parametrelerin öncelikli olarak müdahale edilmesi gerektiğini bilimsel bir temele oturtmaktadır. Ayrıca, farklı MCDM yöntemlerinden elde edilen sonuçların tutarlılığını doğrulayarak yöntemsel bir geçerlilik sunmaktadır.

Kaynakça

Trivedi, A. (2018). A multi-criteria decision approach based on DEMATEL to assess determinants of shelter site selection in disaster response. International Journal of Disaster Risk Reduction, 31, 722-728. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2018.07.019
Nyimbili, P. H., Erden, T. (2020c). GIS-based fuzzy multi-criteria approach for optimal site selection of fire stations in Istanbul, Turkey. Socio-Economic Planning Sciences, 71, 100860. https://doi.org/10.1016/j.seps.2020.100860

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · Metodoloji

Karmaşık kentsel karar verme problemlerinde kriterler arası bağımlılıklar geleneksel yöntemlerle değil, nedensellik analiziyle ölçülmelidir.

Araştırmacı, yer seçimi çalışmalarında kriterlerin bağımsız olduğu varsayımının eksikliklerini açıklarken bu makalenin sunduğu DEMATEL yaklaşımını temel metodolojik gerekçe olarak kullanabilir(Nyimbili et al., 2023).

Kentsel Dönüşüm Alanlarında Yangın Güvenliği Kriterlerinin Zamansal Değişimi: İstanbul Fikirtepe Örneği

Araştırma sorusu: Kentsel dönüşüm süreçleri, nüfus yoğunluğu ve yapı stoğu kriterleri arasındaki nedensellik bağlarını son 10 yılda nasıl değiştirmiştir?
Yöntem taslağı: Makaledeki 6 kriter temel alınarak, 2013 ve 2023 yılları için iki ayrı DEMATEL analizi yapılır. Uzman paneli kentsel dönüşüm uzmanlarından oluşturulur. Kriter etkileşimlerindeki kaymalar digraph karşılaştırmasıyla analiz edilir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin 'HPD' ve 'WBD' kriterlerinin sistemin yönlendiricileri olduğu bulgusundan yola çıkarak, bu yönlendiricilerin kentsel yenileme ile nasıl dönüştüğünü ölçmeyi hedefler(Nyimbili et al., 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Yüksek nüfus yoğunluğu, kentsel yangın riski yönetiminde diğer tüm altyapı ve erişilebilirlik faktörlerini etkileyen temel belirleyicidir.

Bulgular bölümünde elde edilen nüfus yoğunluğunun en yüksek 'causer' (neden) olduğu verisi, megakentlerdeki yangın güvenliği stratejilerinin neden nüfus odaklı olması gerektiğini desteklemek için kullanılır(Nyimbili et al., 2023).

Bulanık Uzman Yargıları ile Acil Durum Tesisi Yer Seçimi: Belirsizlik Altında Bir DEMATEL Analizi

Araştırma sorusu: Uzman görüşlerindeki öznellik ve belirsizlik, nüfus yoğunluğunun nedensel etkisi üzerindeki baskınlığını değiştirmekte midir?
Yöntem taslağı: Makalede belirtilen 19 uzmanlık veri toplama süreci bulanık sayılar (triangular fuzzy numbers) kullanılarak tekrarlanır. Karar verici grubunun görüş ayrılıkları bulanık mantık ile yumuşatılır. Örneklem büyüklüğü güç analizi ile belirlenir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin sınırlılıklar bölümünde belirtilen uzman yargılarındaki öznelliği (subjectivity) metodolojik olarak gidermek için önerilmiştir(Nyimbili et al., 2023).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal Çerçeve

Deprem riski, kentsel yangın istasyonu planlamasındaki içsel kriter etkileşimlerinde doğrudan bir yönlendirici grupta yer almayabilir.

Kentsel risk faktörlerinin hiyerarşisi kurgulanırken, deprem riskinin diğer planlama kriterleri üzerindeki düşük etkisi makalenin özgün bulgusu üzerinden teorize edilebilir(Nyimbili et al., 2023).

Megakentlerde Endüstriyel Yangın Riski ve Acil Durum Planlaması: Kahire ve İstanbul Karşılaştırması

Araştırma sorusu: Farklı sosyoekonomik ve coğrafi özelliklere sahip megakentlerde, tehlikeli madde yoğunluğu (DHM) benzer bir nedensel etki göstermekte midir?
Yöntem taslağı: Karşılaştırmalı vaka analizi tasarımı. Her iki şehir için aynı 6 kriter kullanılarak yerel uzmanlarla DEMATEL matrisleri oluşturulur. Şehirlerin yapısal farklılıklarının kriter etkileşimlerine yansıması tartışılır.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin 'DHM' kriterinin sistemdeki ikinci en önemli neden olduğu ve bulguların İstanbul özelinde sınırlı kalabileceği uyarısından türetilmiştir(Nyimbili et al., 2023).