Nicel araştırma makalesi incelemesi
Hizli kentlesme, nüfus artisi ve sosyoekonomik esitsizlikler, küresel ölçekte metropollerin yangin ve acil durum risklerine maruz kalma düzeyini artirmaktadir. Istanbul gibi yangina hassas megakentlerde, sürdürülebilir risk yönetimi ve afet risklerinin azaltilmasi amaciyla acil durum altyapisinin mekansal planlamasi kritiktir.
Hizli kentlesme süreci, artan nüfusal yoğunluk ve kentsel gelisme baskilari, küresel ölçekteki megakentlerde kentsel yangin ve teknolojik afet risklerini ciddi sekilde tırmandırmaktadır. Istanbul gibi karma sik sosyoekonomik ve mekansal dinamiklere sahip metropollerde, kentsel direncliligin sağlanmasi ve yangin riski azaltma stratejilerinin uygulanmasi hayati bir zorunluluk haline gelmistir. Kentsel yangin ve acil durum tesislerinin mekansal planlamasi, toplumsal, yapısal, erisilebilirlik ve güvenlik boyutlarini kapsayan cok disiplinli ve cok kriterli karma sik bir karar verme sürecidir. Bu bağlamda mevcut literatür, acil durum tesislerinin yer seciminde kararlari etkileyen faktörlerin birbiriyle olan karma sik etkileşimlerinin, etki yönlerinin ve nedensellik ilişkilerinin bütüncül bir sekilde modellenmesi gerektigini göstermektedir.
Çalismanin temel amaci, Istanbul genelinde yeni yangin ve acil durum tesislerinin optimum konumlari için belirlenmis kriterler arasindaki karsilikli ilişkileri ve etki derecelerini DEMATEL yöntemiyle nicel olarak analiz etmektir. Araştırmada yüksek nüfus yoğunlugu, ana yollara yakinlik, mevcut yangin istasyonlarina mesafe, tehlikeli madde yoğunlugu, ahsap bina yoğunlugu ve deprem riskine mesafe olmak üzere alti temel planlama kriteri değerlendirilmistir. Afet ve acil durum yönetimi alaninda en az On yillik deneyime sahip 19 uzmandan olusan bir heyetin uzman görüsleri Grup Karar Verme yaklaşimiyla toplanmis; ortalama doğrudan ilişki matrisi, normalize ilişki matrisi ve toplam ilişki matrisi hesaplanarak faktörler sebep ve sonuç gruplarina ayrilmistir.
DEMATEL modeli analiz sonuçları, yüksek nüfus yoğunlugu kriterinin diğer tüm planlama kriterleri üzerinde en yüksek etki gücüne sahip ana nedensel faktör oldugunu ortaya koymustur. Bunu ikinci en etkili nedensel faktör olarak tehlikeli madde yoğunlugu kriteri takip etmektedir; bu iki kriter kentsel acil durum tesisi planlamasinda öncelikli olarak ele alinmasi gereken temel belirleyicilerdir. Ahsap bina yoğunlugu ve deprem riskine mesafe kriterleri de sebep grubunda yer alirken, ana yollara yakinlik ve mevcut istasyonlara mesafe kriterleri diğer faktörlerden en cok etkilenen sonuç grubunda konumlanmistir. Ayrıca deprem riskine mesafe kriterinin diğer kriterler üzerinde belirgin bir etkisinin bulunmadigi ve planlama önceliklendirmesinde ikincil nitelikte kaldigi saptanmistir.
Elde edilen bulgular, daha önce AHP, bulanik AHP, entropi AHP ve BWM gibi farklı CKKA yöntemleriyle yapilmis çalışmalarin sonuçlarıyla karşılaştırilmis ve kriter önem siralamalarinin yüksek korelasyon gösterdiği doğrulanmistir. Bu çalışma, kentsel acil durum tesislerinin planlanmasinda kriterler arasindaki nedensel ilişki agini ve bagimliliklari nedensellik diyagramlari (diygraf) aracıligiyla görsellestirerek literatüre önemli bir metodolojik katkı sunmaktadir. Ortaya konulan nedensel bağlam, sehir planlamacilari, acil durum yöneticileri ve yerel yönetim karar vericileri için veri temelli, bütüncül ve etkin yangin riski azaltma politikalari geliştirilmesine somut bir zemin hazirlamaktadir.
Bu çalışmanın amaci, Istanbul'da yeni kent yangin ve acil durum tesislerinin optimum konumlari için daha önce belirlenmis planlama kriterleri arasindaki karma sik karsilikli ilişkileri, etki seviyelerini ve nedensellik gruplarini DEMATEL yöntemi kullanarak incelemektir(Nyimbili et al., 2023).
Yeni kentsel yangin istasyonlarinin yer secimi için belirlenen kriterlerin birbiriyle olan karmasik etkileşimlerini ve etki derecelerini DEMATEL yöntemi kullanarak rasyonel bir modelle çözümlemektir(Nyimbili et al., 2023).
Çalısma, Cok Kriterli Karar Analizi (CKKA) kuramsal çerçevesine ve Battelle Memorial Enstitüsü tarafindan geliştirilen Karar Verme Deneme ve Değerlendirme Laboratuvari (DEMATEL) nedensel modelleme yaklaşimina dayanmaktadir. Ayrıca Sendai Afet Risk azaltma Çerçevesi 2015-2030 ve Birlesmis Milletler Sürdürülebilir Kalkinma Amaçlari (Özellikle Amac 11) kentsel direnclilik bağlamini oluşturmaktadir.
Çalisma, AHP, BWM, TOPSIS, VIKOR ve ANP gibi geleneksel CKKA yöntemlerinin kriterler arasindaki karsilikli bagimliligi ve geri beslemeleri görsel olarak ortaya koymaktaki yetersizliklerini ele almaktadir. Yazar, acil durum yönetimi, altyapi yer secimi ve direnclilik analizlerinde DEMATEL yönteminin nedensellik grafikleri sunma üstünlügünü vurgulayan genis bir literatürü incelemektedir.
Yüksek nufus yoğunlugu (HPD) kriteri, yeni kentsel acil durum tesislerinin konumlandirilmasinda diğer planlama değişkenlerini en güçlü sekilde etkileyen ve yonlendiren en kritik nedensel unsur olarak ortaya konmustur(Nyimbili et al., 2023).
Tehlikeli maddelerin yoğunlugu (DHM) değişkeni, nedensel etki grubunda ikinci en onemli kriter olarak yer alarak kentsel yangin risk analizlerinde oncelikli olarak değerlendirilmesi gereken bir diğer onemli faktor olmustur(Nyimbili et al., 2023).
Deprem riskine uzaklik (DER) kriterinin, planlama sistemindeki diğer kriterler üzerinde doğrudan bir etkisinin olmadigi ve bu nedenle karsilikli etkileşim modelinde belirleyici bir rol oynamadigi tespit edilmiştir(Nyimbili et al., 2023).
Ana yollara yakinlik (PMR) ve mevcut itfaiye istasyonlarina olan uzaklik (DEF) kriterleri, diğer değişkenlerden en yüksek duzeyde etkilenen 'sonuç' grubundaki en duyarli parametreler olarak belirlenmistir(Nyimbili et al., 2023).
Yapilan analizler, kentsel yangin istasyonu yer secimi süreçinde yüksek nufus yoğunlugu ile tehlikeli maddelerin varliginin kentin yangin risk haritasini belirleyen en temel iki yonlendirici guc oldugunu acikca ortaya koymaktadir. Bu iki kriterin yüksek seviyedeki nedensel etki gucu, kentsel alanlardaki risk azaltma politikalarinin oncelikle nerede yoğunlasmasi gerektigine dair net bir mekansal gösterge sunmaktadir.
Yazarlar, bu durumu megakentlerdeki plansiz ve yoğun yapilasmanin getirdigi hassasiyetle açıklamaktadir. Endustriyel alanlar ile aşırı kalabalik mahallelerin ic ice gecmesi, yanginin cikma ve hizla yayilma olasiligini artirmakta, bu da acil müdahale tesislerinin konumlandirilmasinda soz konusu iki kriterin diğer tum erisilebilirlik ve altyapi kriterlerinden once değerlendirilmesini zorunlu kilmaktadir.
Elde edilen bu sonuçlar, afet ve acil durum yönetimi literatürundeki genel kabullerle ve özellikle kentsel dayaniklilik ile siginak yeri analizi yapan cagdas çalışmalarla tam bir uyum içerisindedir. Diğer yöntemlerin aksine DEMATEL, bu kriterlerin sadece agirliklarini ölçmekle kalmamis, ayni zamanda birbirlerini nasıl beslediklerini mekansal planlama teorisi bağlaminda basarili bir sekilde ortaya koymustur.
Çalışmanın kapsami ve uzman değerlendirmelerine dayalı yapisi, megakent duzeyindeki planlama kararlarinda subjektif yargilarin etkisini rasyonel bir matematiksel modele dönüşturmustur. Gelecekteki çalışmalarda bu nedensel yapinin zaman içerisindeki dinamik nufus hareketleri ve kentsel buyume projeksiyonlari ile entegre edilerek daha dinamik simulasyon modellerine dönüşturulmesi önerilmektedir.
Çalışmada elde edilen DEMATEL sonuçları, afet hazirligi kapsaminda siginak yeri seciminde kriterler arasi karsilikli bagimliliklari analiz eden Trivedi (2018) çalışmaskiyla yöntemsel ve bulgusal acidan buyuk bir uyumluluk göstermektedir. Her iki çalışma da acil durum tesislerinin planlanmasinda karmasik ilişkilerin digraph ile çözümlenmesinin kararlari daha tutarli hale getirdigini savunmaktadir(Nyimbili et al., 2023).
Elde edilen DEMATEL model bulguları, yazarlarin daha önceki GIS tabanlı bulanik AHP ve GDM çalışmalariyla (Nyimbili ve Erden, 2020c) karşılaştırilmis ve doğrulanmistir. Önceki çalışmalarda agirliklandirilan kriter onem siralamalari ile bu çalışmadaki nedensel etki dereceleri arasinda yüksek korelasyon tespit edilmiş, özellikle tehlikeli madde ve nufus yoğunlugunun her iki yaklaşimda da en ust siralarda yer aldigi gorulmustur(Nyimbili et al., 2023).
Bu çalışma, Istanbul gibi hizla buyuyen megakentlerde yangin ve acil durum tesislerinin konumlandirilmasina yonelik cok kriterli karar verme süreçlerinde DEMATEL yönteminin onemli bir yönetimsel arac oldugunu ortaya koymaktadir. Kriterler arasindaki nedensel ilişkilerin belirlenmesi, karar vericilerin kaynaklari rasyonel bir sekilde dagitmasina, imar planlamalarinda veri odakli adimlar atmasina ve disiplinler arasi is birligi kurarak daha direncili kentsel alanlar oluşturmasina olanak sağlamaktadir(Nyimbili et al., 2023).
Bu çalışma, literatürde kentsel acil durum tesislerinin yer seçimi süreçlerinde kriterlerin sadece göreceli ağırlıklarını değil, aynı zamanda birbirleri üzerindeki karşılıklı etkileşimlerini ve nedensellik yapılarını çözümleme işlevini üstlenmektedir. Mevcut çalışmalar genellikle AHP gibi hiyerarşik ve bağımsızlık varsayımına dayalı yöntemlere odaklanırken, bu araştırma DEMATEL tekniğini kullanarak kriterler arasındaki geri besleme mekanizmalarını ve bağımlılıkları ortaya koymaktadır. Özellikle megakent ölçeğinde yangın riskini etkileyen sosyal ve yapısal faktörlerin karmaşıklığını görsel bir matris ve yönlü grafiklerle (digraph) analiz ederek, stratejik karar verme süreçleri için daha derinlikli bir metodolojik çerçeve sunmaktadır.
Araştırma, yazarların daha önceki çalışmalarında kullandığı AHP, Bulanık AHP ve Entegre AHP gibi yöntemlerin kısıtlamalarını aşmak üzere kurgulanmıştır. Önceki çalışmalar kriterlerin önem sıralamasını belirlemiş olsa da, kriterler arası etkileşimleri göz ardı etmiştir. Bu çalışma, Gabus ve Fontela tarafından geliştirilen klasik DEMATEL teorisini afet yönetimi disiplinine entegre ederek, Nyimbili ve Erden tarafından daha önce önerilen altı temel kriterin (nüfus yoğunluğu, ana yollara yakınlık, mevcut istasyonlara uzaklık, tehlikeli madde yoğunluğu, ahşap bina yoğunluğu ve deprem riski) bir sistem içindeki dinamik rollerini tanımlayarak literatürü genişletmektedir.
Çalışmanın literatür taramalarına sağladığı temel katkı, kentsel risk yönetimi kriterlerini 'neden' (cause) ve 'sonuç' (effect) gruplarına ayırarak yapılandırmasıdır. Yüksek nüfus yoğunluğu ve tehlikeli madde yoğunluğunun sistemin temel yönlendiricileri olduğunu, buna karşın deprem riskinin incelenen etkileşim ağında diğer kriterleri doğrudan etkilemediğini kanıtlamaktadır. Bu ayrım, literatürde yangın istasyonu yer seçimi için kullanılan statik modellerin ötesine geçilmesini sağlamakta ve kaynak tahsisinde hangi parametrelerin öncelikli olarak müdahale edilmesi gerektiğini bilimsel bir temele oturtmaktadır. Ayrıca, farklı MCDM yöntemlerinden elde edilen sonuçların tutarlılığını doğrulayarak yöntemsel bir geçerlilik sunmaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · Metodoloji
Karmaşık kentsel karar verme problemlerinde kriterler arası bağımlılıklar geleneksel yöntemlerle değil, nedensellik analiziyle ölçülmelidir.
Araştırmacı, yer seçimi çalışmalarında kriterlerin bağımsız olduğu varsayımının eksikliklerini açıklarken bu makalenin sunduğu DEMATEL yaklaşımını temel metodolojik gerekçe olarak kullanabilir(Nyimbili et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin 'HPD' ve 'WBD' kriterlerinin sistemin yönlendiricileri olduğu bulgusundan yola çıkarak, bu yönlendiricilerin kentsel yenileme ile nasıl dönüştüğünü ölçmeyi hedefler(Nyimbili et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Yüksek nüfus yoğunluğu, kentsel yangın riski yönetiminde diğer tüm altyapı ve erişilebilirlik faktörlerini etkileyen temel belirleyicidir.
Bulgular bölümünde elde edilen nüfus yoğunluğunun en yüksek 'causer' (neden) olduğu verisi, megakentlerdeki yangın güvenliği stratejilerinin neden nüfus odaklı olması gerektiğini desteklemek için kullanılır(Nyimbili et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin sınırlılıklar bölümünde belirtilen uzman yargılarındaki öznelliği (subjectivity) metodolojik olarak gidermek için önerilmiştir(Nyimbili et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal Çerçeve
Deprem riski, kentsel yangın istasyonu planlamasındaki içsel kriter etkileşimlerinde doğrudan bir yönlendirici grupta yer almayabilir.
Kentsel risk faktörlerinin hiyerarşisi kurgulanırken, deprem riskinin diğer planlama kriterleri üzerindeki düşük etkisi makalenin özgün bulgusu üzerinden teorize edilebilir(Nyimbili et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin 'DHM' kriterinin sistemdeki ikinci en önemli neden olduğu ve bulguların İstanbul özelinde sınırlı kalabileceği uyarısından türetilmiştir(Nyimbili et al., 2023).
Türkiye genelinde deprem riski altındaki mevcut yapı stoğunun can ve mal güvenliği açısından yenilenmesi hayati bir zorunluluk taşımaktadır. Kentsel dönüşüm süreçlerinde alan bazlı risk önceliklendirmesi yapılırken, detaylı statik…
Modern ağ güvenlik altyapılarında makine öğrenmesi tabanlı saldırı tespit sistemleri, karmaşık siber tehditlerin ve daha önce karşılaşılmamış anormal trafik desenlerinin yakalanmasında kritik bir rol oynamaktadır. Buna karşın derin…
Nükleer teknolojilerin tıp, endüstri, tarım ve savunma sanayisindeki yaygın kullanımı, X ışınları, gama ışınları ve nötronlar gibi iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalan personelin korunmasını kritik bir zorunluluk haline getirmiştir.…