Kentsel toplu taşımada sera gazı emisyonlarının azaltılması için alternatif araç uygulamalarının incelenmesi: Adana ili örneği

Küresel iklim değişikliğiyle mücadelede kentsel alanlar, dünya genelindeki karbondioksit emisyonlarının yaklaşık dörtte üçünden sorumlu olmaları nedeniyle kilit rol oynamaktadır. Türkiye'de Yeşil Mutabakat Eylem Planı ile ivme kazanan karbon nötr hedefleri, yerel yönetimlerin Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planları (SECAP) aracılığıyla somut stratejilere dönüştürülmektedir. Adana ili özelinde ulaşım sektörü, kentsel emisyon envanterinin yüzde 27lik önemli bir kısmını oluşturarak çevresel sürdürülebilirlik açısından kritik bir müdahale alanı olarak öne çıkmaktadır. İncelenen makale, bu bağlamda kentsel toplu taşıma sistemlerinde fosil yakıt bağımlılığını azaltacak teknolojik dönüşümün çevresel etkilerini teknik ve sayısal bir yaklaşımla analiz etmektedir.

Çalışmanın temel amacı, Adana metropol bölgesindeki belediye ve özel toplu taşıma filolarının alternatif enerji sistemlerine geçişinin sera gazı azaltım potansiyelini belirlemektir. Araştırmada metodolojik olarak, 2020 baz yılı verileri üzerinden Kaya Kimliği (Kaya Identity) modeli kullanılarak 2030 yılına kadar uzanan emisyon projeksiyonları geliştirilmiştir. Veri toplama sürecinde Adana Büyükşehir Belediyesi'nin operasyonel istatistikleri, araç türleri ve katedilen mesafe bilgileri kullanılmış; ayrıca ulaşım sektörünün iklim değişikliği kapasitesini ölçmek için kapsamlı bir GZFT (SWOT) analizi uygulanmıştır. Bu yöntem, hem mevcut altyapısal durumu hem de gelecek dönem projeksiyonlarını birleştiren bütüncül bir değerlendirme sunmaktadır.

Analiz bulguları, elektrikli araç teknolojisinin dizel otobüslere kıyasla sera gazı emisyonlarında yüzde 81,93 gibi çarpıcı bir azalma sağladığını kanıtlamaktadır. Hidrojen yakıtlı araçlar yüzde 57,37 oranında bir düşüş sergilerken, Sıkıştırılmış Doğalgaz (CNG) kullanan araçların azaltım potansiyeli yüzde 22,77 ile daha sınırlı kalmaktadır. Araştırma sonuçları, herhangi bir iyileştirme yapılmadığı takdirde Adana'daki toplu taşıma kaynaklı emisyonların 2030 yılında belediye ve özel filolarda sırasıyla 22.859 ve 28.137 tCO2e değerlerine ulaşacağını öngörmektedir. Bu veriler, kentin iklim değişikliği hedeflerine ulaşabilmesi için elektrikli ve hidrojenli araçların stratejik bir gereklilik olduğunu sayısal kanıtlarla ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak çalışma, kentsel ulaşım yönetiminde teknolojik dönüşümün iklim hedefleriyle uyumunu tartışarak yerel yönetimler için uygulamaya yönelik bir yol haritası sunmaktadır. Yazarın tartışması, elektrikli araçların karbon ayak izinin, şarj altyapısının yenilenebilir enerji kaynaklarıyla desteklenmesi durumunda yüzde 100e kadar indirilebileceği üzerinde durmaktadır. Mevcut literatürdeki benzer kentsel çalışmalarla kıyaslandığında bu araştırma, Adana ili özelinde sunduğu sektörel projeksiyonlar ve SWOT analizi ile özgünleşmektedir. Makale, belediyelerin stratejik planlama ve sürdürülebilir mobilite projelerinde veri odaklı karar almalarını sağlayacak teorik bir zemin oluşturarak literatürdeki boşluğu doldurmaktadır.

Hesaplama sonuçları, Adana kentsel toplu taşıma filosunda kullanılan dizel araçların alternatif yakıt teknolojileriyle değiştirilmesinin sera gazı emisyonları üzerinde belirgin bir azaltım etkisi yarattığını göstermektedir. Elektrikli otobüslere geçiş emisyonlarda yüzde 81,93 gibi en yüksek tasarruf oranını sunarken, hidrojenli araçlar yüzde 57,37 ve CNGli araçlar yüzde 22,77 oranında emisyon düşüşü sağlamaktadır.

Yazar, elektrikli araçların sağladığı bu yüksek çevresel avantajı, doğrudan egzoz emisyonunun bulunmaması ve elektrik motorlarının yüksek enerji verimliliği ile açıklamaktadır. Hidrojen ve CNG teknolojilerinin ise büyük boyutlu toplu taşıma araçları için uygun alternatifler sunduğunu, ancak hidrojenin çevresel faydasının üretim yöntemine ve şebekenin karbon yoğunluğuna doğrudan bağlı olduğunu vurgulamaktadır.

Elde edilen bulgular literatürdeki diğer çalışmalarla karşılaştırıldığında uyumluluk göstermektedir. Hidrojen emisyon katsayılarında Hensher ve arkadaşlarının (2022) kilometre başına 850-71 gram CO2 aralığındaki verileri ve CNG performansında Topal ve Nakirin (2018) kilometre başına 0,833 kg CO2e katsayısı referans alınarak bölgesel projeksiyonlar güçlendirilmiştir.

Sonuç olarak, kentsel toplu taşıma filosunun elektrikli otobüslere dönüştürülmesi Adana kentinin iklim hedeflerine ulaşmasında en etkili strateji olarak öne çıkmaktadır. Elektrik şebekesinin yenilenebilir kaynaklarla beslenmesi halinde bu dönüşüm tam sıfır emisyon hedefine ulaşılmasına imkân tanıyacaktır.

Yazar, hidrojen teknolojisinin çevresel etkisini değerlendirirken Hensher ve arkadaşlarının (2022) çalışmasında belirtilen kilometre başına 850 ila 71 gram CO2 aralığındaki karbon yeğinliği değerlerini esas almış ve Adana projeksiyonlarında bu değerlerin ortalaması olan 0,460 kg CO2/km emisyon katsayısını kullanmıştır (Ün, 2023).

Yazar, sıkıştırılmış doğal gaz (CNG) ile çalışan otobüslerin emisyon performansını değerlendirirken Topal ve Nakir (2018) tarafından İstanbul toplu taşıması üzerine yapılan çalışmadaki kilometre başına 0,833 kg CO2 emisyon değerini referans almış ve Adana filosunun CNG dönüşümünde bu birim emisyon katsayısını kullanmıştır (Ün, 2023).

Bu çalışma, Türkiye'deki yerel yönetimlerin iklim değişikliği ile mücadele stratejilerini teknik ve ampirik bir düzleme taşıyan model bir uygulama sunmaktadır. Yerel düzeydeki Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planı (SECAP) taahhütlerine ulaşmak için kentsel ulaşım sektöründeki teknolojik dönüşümün potansiyel etkilerini somut verilerle ortaya koymaktadır. Özellikle kentsel ölçekte sera gazı emisyon envanteri oluşturulması ve gelecek on yıl için bilimsel projeksiyonlar yapılması konusunda metodolojik bir rehber niteliği taşımaktadır. Dizel yakıtlı geleneksel toplu taşıma araçlarının elektrikli, hidrojenli ve CNG'li alternatiflerle karşılaştırılması, literatürdeki teorik tartışmaları uygulama düzeyine indirmektedir.

Çalışma, temellerini IPCC'nin 2006 Ulusal Sera Gazı Envanteri Kılavuzu ve GPC gibi uluslararası kabul görmüş standartlara dayandırarak küresel iklim metodolojileriyle tam uyum sağlamaktadır. Türkiye özelinde TURKSTAT'ın nüfus ve GSYH verilerini Kaya Özdeşliği modeliyle birleştirerek bölgesel bir analiz çerçevesi çizmektedir. Literatürde daha önce Hensher ve arkadaşları (2022) tarafından yapılan hidrojen ve elektrikli otobüs değerlendirmeleri ile Topal ve Nakir (2018) tarafından İstanbul için sunulan maliyet odaklı analizleri, Adana'nın yerel verileri üzerinden genişletmektedir. Bu yönüyle mevcut çalışmaları yerel yönetimlerin karar verme süreçlerine entegre ederek bölgesel vaka literatürünü zenginleştirmektedir.

Makale, kentsel ulaşım politikalarının çevresel etkilerini değerlendiren araştırmacılar için kapsamlı bir analiz çerçevesi ve karşılaştırmalı veri seti sunmaktadır. Türkiye'deki bir büyükşehir belediyesinin emisyon azaltım hedeflerini gerçekleştirmede hangi araç teknolojisinin ne oranda katkı sağlayacağını somut yüzdelerle kanıtlaması, literatürdeki düşük karbonlu kent tartışmalarına veri odaklı bir derinlik kazandırmaktadır. Ayrıca ulaşım sektöründeki emisyonların toplam kent envanterindeki payını belirleyerek, iklim eylem planlarında müdahale edilmesi gereken birincil alanları hiyerarşik olarak sıralamaktadır. Bu çalışma, sadece emisyon hesaplaması yapmakla kalmayıp, teknoloji seçiminin stratejik sonuçlarını da karşılaştırmalı olarak tartışmaktadır.