Nitel araştırma · 2026
Research on influencing factors and correlation pathways of rural teachers’ retention in China
Okur sorusu
Çin'de kırsal öğretmen tutundurmasını belirleyen temel faktörlerin nesnel ve maddi koşullardan ziyade kültürel, manevi ve psikolojik etkenler olduğu, bu nedenle tek tip finansal teşvikler yerine öğretmenlerin cinsiyet, branş ve aile durumlarına göre farklılaştırılmış, toplumsal statüyü ve mesleki kimliği güçlendiren çok katmanlı müdahale stratejilerinin geliştirilmesi gerektiği sonuçuna varılmıştır.
Öne çıkanlar
Kırsal eğitimde öğretmen tutundurma olgusu, sosyoekonomik açıdan dezavantajlı bölgelerde eğitimde fırsat eşitliğini sağlamanın ve öğrenci başarısını artırmanın en kritik unsurlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Dünya genelinde olduğu gibi Çin bağlamında da kırsal okullardan kent merkezlerine yönelik öğretmen hareketi yüksek bir oran gösterirken, nitelikli eğitmenlerin kırsal bölgelerde uzun süreli kalmasını sağlayan mekanizmaların karmaşıklığı araştırmacıları bütüncül modeller geliştirmeye yöneltmektedir. Literatürde maaş artışları, fiziki imkânlar veya yönetimsel destek gibi münferit etkenler sıklıkla ele alınsa da, bu etkenlerin kendi aralarındaki nedensellik bağları, hangilerinin temel motivasyonel kökleri hangilerinin ise doğrudan yüzeysel tetikleyicileri oluşturduğu konusu belirsizliğini korumaktadır. Bu araştırma, kırsal eğitimdeki öğretmen hareketliliğinin kök ve doğrudan nedenlerini yapısal bir model çerçevesinde açıklama ihtiyacından doğmuştur.
Çalışmada, kırsal öğretmen tutundurmasını etkileyen unsurları belirlemek ve aralarındaki ilişki yollarını çözümlemek amacıyla nitel bir araştırma deseni benimsenmiştir. Kırsal okullarda üç yıldan uzun süredir görev yapan 33 öğretmenle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmelerden elde edilen veriler, ilk aşamada Gömülü Teori (Grounded Theory) yöntemiyle açık, eksenel ve seçici kodlama adımlarından geçirilmiştir. Devam eden aşamada, tespit edilen 17 alt kategori arasındaki hiyerarşik ve nedensel yolları belirlemek için 14 uzman ve okul yöneticisinin değerlendirmelerine dayalı Yorumlayıcı Yapısal Modelleme (ISM) uygulanmıştır. Ulaşılan matrisler ve erişilebilirlik analizleri sonuçunda faktörler doğrudan katman, geçişsel katmanlar ve kök katman olmak üzere dört düzeyli yapısal bir modele dönüştürülmüştür.
Araştırma bulguları, öğretmenlerin meslekte kalma kararlarının yalnızca maddi teşviklerle açıklanamayacağını, aksine kök seviyedeki psikolojik ve manevi faktörlerin doğrudan faktörlerle etkileşim halinde olduğunu göstermektedir. ISM modeline göre sosyal statü, değer arayışı, eğitim sevdası ve kariyer gelişim planı kök seviyede (L4) yer alarak öğretmenlerin temel motivasyon kaynağını oluşturmaktadır. İş stresi, mesleki adanmışlık, öğretmen-öğrenci duygusal bağı, maaş-yan haklar ve öğrenci sayısı geçişsel katmanları (L2 ve L3) şekillendirirken; politika, öğretim yönetim sistemi, okul imkânları ve insani ilgi ile öğretim kaynakları doğrudan katmanda (L1) yer alarak günlük çalışma deneyimini belirlemektedir. Ayrıca branş bazında fen ve ana ders öğretmenlerinin tutunma oranlarının daha yüksek olduğu, sanat ve beden eğitimi öğretmenlerinin ise kaynak yetersizliği nedeniyle daha fazla ayrılma eğilimi gösterdiği saptanmıştır.
Tartışma ve sonuç bölümünde yazar, elde edilen bulguları uluslararası literatürle karşılaştırarak yalnız finansal iyileştirmelerin kırsal öğretmen kaybını önlemede yetersiz kalacağını vurgulamaktadır. ABD bağlamında maaş artışının ayrılma oranlarını doğrudan düşürdüğünü savunan çalışmaların aksine, Çin kırsalında aile istikrarı, mesleki saygınlık ve eğitim misyonu hissinin kalıcılık üzerinde daha baskın olduğu gösterilmiştir. Bu durum, eğitim politikası yapıcılarının finansal paketleri tek başına bir çözüm olarak görmekten ziyade, öğretmenlerin sosyal saygınlığını artıran, şeffaf kariyer yolları sunan ve okul içi insani destek mekanizmalarını güçlendiren çok boyutlu stratejiler geliştirmeleri gerektiğini kanıtlamaktadır. Araştırma, kırsal eğitim politikaları için sürdürülebilir bir tutundurma modeli sunarak literatüre kuramsal ve uygulamalı katkı sağlamaktadır.
Çalışma, nitel veri analizi için Gömülü Teori (Grounded Theory) yaklaşımını ve faktörler arası karmaşık nedensel ilişkileri ve hiyerarşik seviyeleri çözümlemek için Yorumlayıcı Yapısal Modelleme (Interpretive Structural Modeling - ISM) kuramsal çerçevesini bütünleştirmektedir. Model; kök (temel), geçişsel ve doğrudan katmanlardan oluşan dört seviyeli bir hiyerarşik etkileşim yapısı sunmaktadır.
Öğretmen kaybı ve tutundurması literatüründe yer alan bireysel özellikler, okul nitelikleri ve işe bağlı unsurlar incelenmiştir. Borman ve Dowling (2008), Nguyen ve Springer (2021), Sutcher vd. (2019) ile Echazarra ve Radinger (2019) gibi çalışmaların sunduğu maaş, liderlik desteği ve çalışma koşulları vurguları ele alınmış; Batı merkezli literatürün Çin ve Asya kırsal bağlamındaki eksiklikleri tartışılmıştır.
Bu çalışmanın temel amacı, Çin'deki kırsal okullarda görev yapan öğretmenlerin meslekte kalma kararlarını etkileyen faktörleri derinlemesine incelemek, bu faktörler arasındaki ilişki yollarını ve hiyerarşik yapıyı gömülü teori ve yorumlayıcı yapısal modelleme (ISM) yaklaşımlarıyla ortaya koymaktır (Chen et al., 2026).
Çalışma, nitel araştırma desenlerinden gömülü teori (grounded theory) ile nitel verilerden elde edilen faktörler arası hiyerarşik ilişkileri çözümleyen yorumlayıcı yapısal modelleme (ISM) tekniklerini nitel bir sentez çerçevesinde birleştirmektedir (Chen et al., 2026).
Kırsal öğretmenlerin meslekte kalma kararları doğrudan (politika, yönetim, altyapı), geçişsel (iş stresi, maaş, öğretmen-öğrenci bağı) ve kök (sosyal statü, değer arayışı, eğitim sevgisi, kariyer planı) olmak üzere dört katmanlı hiyerarşik bir modelle açıklanmaktadır (Chen et al., 2026).
Maaş ve özlük haklarının tek başına artırılması kırsal öğretmen tutundurmasını sağlamada yetersiz kalmakta; toplumsal saygınlık, mesleki kimlik ve eğitim misyonu duygusu meslekte kalmayı sağlayan temel içsel sürücüler olarak öne çıkmaktadır (Chen et al., 2026).
Kadın öğretmenlerin kırsal okullarda kalma kararlarında aile istikrarı ve çocuk bakımı olanakları belirleyici olurken; erkek öğretmenlerin ayrılma eğilimlerinde ekonomik baskılar ve aile geçindirme sorumlulukları baskın rol oynamaktadır (Chen et al., 2026).
Temel ders branşlarındaki öğretmenler okul kaynaklarından daha fazla yararlanıp meslekte kalma eğilimi gösterirken; beden eğitimi, müzik ve resim gibi branş öğretmenleri kaynak yetersizliği ve ilgisizlik nedeniyle daha yüksek ayrılma niyetine sahiptir (Chen et al., 2026).
Bulgular, kırsal öğretmenlerin meslekte kalma kararlarının yalnızca finansal ve maddi imkânlarla değil, toplumsal saygınlık, mesleki kimlik ve içsel eğitim misyonu gibi kök psikolojik ve kültürel etkenlerle şekillendiğini göstermektedir. Doğrudan düzeydeki altyapı ve yönetim imkânları çalışma deneyimini iyileştirirken, kalıcı tutundurma ancak temel düzeydeki değer arayışı ve aidiyet hissinin desteklenmesiyle mümkün olmaktadır.
Yazarlar bu durumu, kırsal bölgelerdeki ekonomik ve altyapı yetersizliklerinin kısa sürede tamamen ortadan kaldırılamayacağı gerçeğiyle açıklamaktadır. Bireysel beklentiler ile çevresel imkânlar arasındaki dengenin kurulabilmesi için maddi iyileştirmelerin yanı sıra öğretmenlerin manevi tatmin düzeylerinin, ailevi uyumlarının ve toplumsal prestijlerinin yükseltilmesi zorunlu görülmektedir.
Tartışma bölümünde elde edilen sonuçlar uluslararası literatürle karşılaştırılmış; ABD bağlamındaki maaş odaklı yaklaşımı öne çıkaran çalışmaların aksine, Çin kırsalında finansal artışların tek başına yeterli olmadığı vurgulanmıştır. Bununla birlikte, Nguyen ve Springer (2021) ile Hudson ve Hudson (2019) çalışmalarındaki çalışma koşulları ve bölgesel faktör vurgusu doğrulanarak literatüre Doğu Asya bağlamından hiyerarşik bir model katkısı sunulmuştur.
Sonuç olarak çalışma, kırsal öğretmen tutundurma politikalarının genelgeçer finansal teşviklerden sıyrılarak cinsiyete, branşa ve ailevi durumlara duyarlı farklılaştırılmış stratejilere dönüştürülmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Öğretmenlerin manevi ihtiyaçlarını ve mesleki saygınlıklarını merkeze alan bütüncül yaklaşımlar, kırsal eğitimde sürdürülebilir bir kadro istikrarı sağlamanın temel anahtarıdır.
Amerika Birleşik Devletleri bağlamında yürütülen Sutcher ve arkadaşları (2019) çalışmasında maaş artışlarının öğretmen devir hızını doğrudan ve belirgin şekilde düşürdüğü vurgulanırken, bu araştırmada Çin kırsalı bağlamında yalnızca maaş artışının tutundurma sorununu çözmediği, aile sorumlulukları ve mesleki gelişim olanaklarının da eş değer derecede kritik olduğu tespit edilmiştir (Chen et al., 2026).
Maaş ödemeleri, çalışma koşulları ve sosyal refah olanaklarının öğretmen tutundurmasındaki kritik rolünü ortaya koyan Nguyen ve Springer (2021) literatürü ile bu çalışmanın bulguları paralellik göstermekte, ancak bu araştırma söz konusu faktörlerin cinsiyet ve branş türüne göre farklılaşan özgün etkilerini hiyerarşik bir modelle genişletmektedir (Chen et al., 2026).
Uzak ve kırsal bölgelerde öğretmen tutundurmanın zorluklarını ve bölgesel faktörlerin etkisini inceleyen Hudson ve Hudson (2019) araştırması ile uyumlu olarak, bu çalışmada da fiziki altyapı ve ulaşım kolaylıklarının öğretmenlerin kırsal yaşama uyum sağlamasındaki destekleyici rolü doğrulanmıştır (Chen et al., 2026).
Bu çalışma, kırsal eğitimde öğretmen hareketliliği ve meslekte kalma dinamiklerini Doğu Asya bağlamında iki aşamalı nitel ve yapısal bir yöntemle çözümleyerek literatürde kuramsal bir köprü işlevi görmektedir. Batı merkezli araştırmaların finansal teşvikler ve nesnel çalışma koşullarına odaklanan tek boyutlu yaklaşımlarını aşarak, kırsal öğretmen tutundurmasının arkasındaki temel, geçişsel ve doğrudan faktörleri hiyerarşik bir model çerçevesinde konumlandırmaktadır. Nitel gömülü teori verilerini yorumlayıcı yapısal modelleme (ISM) tekniğiyle birleştiren araştırma, öğretmenlerin meslekte kalma kararlarında maddi tazminatlar ile psikolojik ve kültürel ihtiyaçların (sosyal saygınlık, değer arayışı, eğitim misyonu) karmaşık etkileşimini açıklığa kavuşturmaktadır.
Çalışma, literatürdeki öğretmen ayrılma ve meslekte kalma nedenlerini bireysel, okul seviyesi ve işle ilgili öznitelikler olarak sınıflandıran önceki birikimi doğrudan temel almaktadır. Nguyen ve Springer (2021) ile Hudson ve Hudson (2019) tarafından vurgulanan çalışma koşulları, sosyal refah ve bölgesel dezavantajların öğretmen kararları üzerindeki etkilerini doğrulamaktadır. Buna karşın, Sutcher ve arkadaşları (2019) gibi ABD bağlamında maaş artışlarının öğretmen ayrılışlarını tek başına önemli ölçüde azalttığı yönündeki tespitlerle farklılaşmakta; Çin kırsalında yalnızca finansal iyileştirmelerin özellikle erkek öğretmenler için yetersiz kaldığını göstermektedir. Böylece önceki literatürün sunduğu bağımsız değişken listelerini mantıksal bir nedensellik ve hiyerarşi zincirine oturtmaktadır.
Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, kırsal öğretmen tutundurma konusunu sadece bir ücret politikası meselesi olmaktan çıkarıp, çok katmanlı bir sosyo-psikolojik ve kurumsal yönetim problematiği olarak yeniden tanımlama imkânı sunmaktadır. Doğrudan etkili katman (politikalar, altyapı, yönetim), geçiş katmanı (iş stresi, maaş, öğretmen-öğrenci bağı) ve kök katman (sosyal statü, eğitim sevgisi, kariyer planı) arasındaki ilişki yollarını somutlaştırarak gelecek sentez çalışmalarına analitik bir çerçeve sağlamaktadır. Ayrıca kadın öğretmenlerin aile istikrarı beklentileri ile branş öğretmenlerinin yaşadığı imkân eşitsizliklerini sistematik hale getirerek alandaki tematik derinliği artırmaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Kırsal eğitimde öğretmen tutundurma literatürü incelenirken, finansal teşviklerin tek başına yeterli olmadığını ve öğretmenlerin manevi tatmin ile toplumsal kabul ihtiyaçlarının hiyerarşik modeldeki kök etkenler olduğunu vurgulamak için kullanılır (Chen et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: Makalede kadın öğretmenlerin kırsal okullarda kalmasında aile istikrarı, çocuk bakımı ve esnek zaman yönetiminin belirleyici bir geçişsel etken olarak saptanmış olmasından türetilmiştir (Chen et al., 2026).
Tezin kuramsal çerçeve bölümünde öğretmen hareketliliğini ve tutundurmasını açıklayan çok düzeyli (doğrudan, geçişsel ve kök katmanlar) analitik bir model inşa edilirken referans olarak kullanılır (Chen et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: Makale metninde temel ders öğretmenlerinin aksine müzik, resim ve beden eğitimi öğretmenlerinin altyapı yetersizliği ve ilgisizlik nedeniyle yüksek ayrılma eğilimi gösterdiğinin saptanmasından türetilmiştir (Chen et al., 2026).
Tartışma bölümünde elde edilen ampirik bulgular uluslararası yazınla karşılaştırılırken, Batı merkezli ücret odaklı yaklaşımların sınırlılıklarını ve Doğu Asya kırsalındaki farklılaşan dinamikleri açıklamak amacıyla kullanılır (Chen et al., 2026).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların politika destekli sözleşmeli öğretmenlerin ceza ödememek için kaldığı ancak uzun vadeli kalıcılığın manevi ve psikolojik faktörlere bağlı olduğu yönündeki bulgusundan türetilmiştir (Chen et al., 2026).
Mesleki eğitim öğretmenlerinin algıladıkları okul iklimi, iş doyumlarını doğrudan ve pozitif yönde yordamakta; okul iklimi iyileştikçe çalışanların iş doyumu düzeyleri de anlamlı biçimde artmaktadır.
Jie Fang ve QI Zhan-yong · PLoS ONE · Sosyal Bilimler
Duygusal tükenme, hem alan içi hem de alan dışı kırsal bölge İngilizce öğretmenlerinin tükenmişlik ağlarında en merkezi boyuttur ve süreci tetikleyen ana unsur işlevini görmektedir.
Ming Huo · Sosyal Bilimler
Yapay zeka destekli öğretim teknolojilerinin kullanımı, kentsel ve kırsal okulların her ikisinde de öğretim kalitesini ve öğrenme çıktılarını geleneksel yöntemlere kıyasla anlamlı derecede artırmaktadır.
Ronghui Chen ve 3 yazar · Frontiers in Psychology · Sosyal Bilimler