Okul İkliminin Öğretmenlerin İş Doyumuna Etkisi: Öğretmen Öz Yeterliğinin Aracı Rolü

Mesleki eğitim sistemlerinin kalitesini artırmak ve nitelikli insan kaynağı yetiştirmek, büyük ölçüde bu süreçte görev yapan öğretmenlerin mesleki bağlılıklarına ve iş doyumlarına bağlıdır. Ancak toplumsal yapıdaki bazı önyargılar ve bölgesel ekonomik eşitsizlikler nedeniyle mesleki eğitim öğretmenleri diğer branşlardaki meslektaşlarına kıyasla sıklıkla dezavantajlı konumlarda kalmaktadır. Bu durum, özellikle ekonomik açıdan gelişmemiş bölgelerde çalışan öğretmenlerin motivasyonunu olumsuz etkilemekte ve mesleki doyum problemlerini derinleştirmektedir. Yazında daha önceki araştırmalar genellikle tekil faktörlere odaklanmış, okul iklimi gibi dışsal örgütsel koşullar ile öğretmen öz yeterliği gibi içsel psikolojik unsurların etkileşimini yeterince kapsamlı bir şekilde incelememiştir. Bu eksiklikten hareketle bu çalışma, mesleki eğitim öğretmenlerinin çalışma yaşamındaki deneyimlerini çok boyutlu bir perspektiften ele alarak önemli bir teorik ve pratik boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Araştırmanın metodolojik tasarımında, Çin'in batısındaki on iki farklı ilden tabakalı ve kolayda örnekleme yöntemleriyle seçilen mesleki eğitim kurumlarında görev yapan 1035 öğretmen dahil edilmiştir. Veri toplama sürecinde, ön test uygulamalarıyla güvenirlik ve geçerliği test edilerek revize edilen ve beşli Likert derecelendirmesine sahip anketler COVID-19 salgını koşulları nedeniyle çevrim içi ortamda dağıtılmıştır. Toplanan verilerin analizinde açıklayıcı ve doğrulayıcı faktör analizi, korelasyon analizi ile değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı ilişkileri test etmek amacıyla yapısal eşitlik modellemesi ve Bootstrap yöntemi kullanılmıştır. Araştırmada kullanılan ölçeklerin iç tutarlılık katsayıları ve yapı geçerliği endeksleri, verilerin analiz için yüksek düzeyde güvenilir ve elverişli olduğunu kanıtlamıştır.

Elde edilen ampirik bulgular, öğretmenler tarafından algılanan okul ikliminin iş doyumunu doğrudan pozitif yönde yordadığını ortaya koymaktadır. Benzer şekilde, algılanan okul iklimi öğretmen öz yeterliğini de anlamlı ve pozitif bir şekilde etkilemektedir. Öz yeterlik inançlarının iş doyumunu doğrudan yordadığı ve okul iklimi ile iş doyumu arasındaki ilişkide kısmi bir aracı rol üstlendiği tespit edilmiştir. Demografik ve mesleki değişkenler açısından yapılan incelemelerde ise yaş, mesleki kıdem, okul konumu, okul türü, kadro durumu ve hiyerarşik niteliklerin iş doyumunu anlamlı düzeyde farklılaştırdığı görülmüştür. Özellikle kırsal kesimde çalışan, sözleşmeli statüde bulunan veya mesleki kıdeminin son yıllarında olan öğretmenlerin doyum düzeylerinin diğer gruplara göre daha düşük olduğu belirlenmiştir.

Bu sonuçlar, okul ikliminin ve öz yeterlik inançlarının mesleki eğitim öğretmenlerinin kurumsal bağlamdaki deneyimlerini şekillendirmede kritik birer mekanizma olduğunu göstermektedir. Araştırmada elde edilen bulgular, Sosyal Bilişsel Kuram'ın öngörüleri ile tam bir uyum sergilemekte ve dışsal çevre ile içsel psikolojik süreçlerin ortak etkisini doğrulamaktadır. Yazarın sonuç ve tartışma bölümlerinde vurguladığı üzere, ekonomik olarak dezavantajlı bölgelerdeki okullarda demokratik karar alma süreçlerinin desteklenmesi, iş birliğine dayalı bir okul ikliminin inşası ve öğretmenlerin öz yeterlik algılarının güçlendirilmesi iş doyumunu artırmada hayati önem taşımaktadır. Bu doğrultuda çalışma, hem okul yöneticilerine pratik yönetim stratejileri sunmakta hem de ilgili devlet kurumlarına mesleki eğitim politikalarını iyileştirmede ampirik temel sağlamaktadır.

Yazarlar, batı Çin'deki mesleki eğitim öğretmenlerinin yaş, okul konumu, mesleki kıdem, okul türü ve kadro durumu gibi değişkenlerin iş doyumu üzerinde belirgin farklılıklar yarattığını, özellikle kırsal alanda çalışan veya özel okullarda görev yapan eğitimcilerin daha düşük doyum sergilediğini ortaya koymuştur.

Okul ikliminin karar alma süreçlerine katılım ve meslektaş ilişkileri boyutlarının iş doyumuyla güçlü bir korelasyon gösterdiğini vurgulayan yazarlar, demokratik ve paylaşımcı yönetim anlayışının öğretmenlerin örgütsel aidiyetini ve moralini doğrudan güçlendirdiğini açıklamaktadır.

Öğretmen öz yeterliğinin okul iklimi ile iş doyumu arasındaki köprü işlevine dikkat çeken yazarlar, bu içsel psikolojik faktörün bireylerin olumsuz çevre koşullarında dahi mesleki bağlılıklarını korumalarında kilit bir rol oynadığını uluslararası çalışmalarla ilişkilendirerek tartışmaktadır.

Sonuç bölümünde yazarlar, ekonomik olarak az gelişmiş bölgelerdeki mesleki eğitim kalitesini artırmak için merkezi yönetimlerin ve okul yöneticilerinin okul iklimini iyileştirmeye yönelik yapısal adımlar atması ve öğretmenlerin öz yeterliklerini desteklemesi gerektiği çağrısında bulunmaktadır.

Yazarlar elde ettikleri bulguları önceki literatürle karşılaştırarak, okul ikliminin öğretmenlerin iş doyumuna etkisinin Skaalvik ve Skaalvik gibi araştırmacıların vurguladığı okul bağlamı ve aidiyet ilişkileriyle uyumlu olduğunu, ancak çalışmanın mesleki eğitim öğretmenlerine odaklanarak literatürdeki eksikliği kapattığını belirtmiştir (Fang & Zhan-yong, 2023).

Bu çalışma, eğitim yönetimi ve örgütsel davranış yazınında sıklıkla göz ardı edilen mesleki eğitim öğretmenleri grubuna odaklanarak literatürdeki önemli bir ampirik boşluğu doldurmaktadır. Özellikle gelişmekte olan veya ekonomik açıdan dezavantajlı bölgelerde görev yapan öğretmenlerin karşılaştığı örgütsel ve psikolojik dinamikleri bütüncül bir model çerçevesinde ele almaktadır. Çalışma, dışsal bir çevresel faktör olan okul iklimi ile içsel bir psikolojik yapı olan öğretmen öz yeterliğini aynı modelde birleştirerek iş doyumu üzerindeki doğrudan ve dolaylı mekanizmaları ampirik verilerle açıklamaktadır. Böylece hem örgüt teorisine hem de eğitim politikaları literatürüne nitelikli bir katkı sunmaktadır.

Çalışma, Bandura tarafından geliştirilen Sosyal Bilişsel Kuramın üçlü etkileşimsel karar sistemini temel alarak önceki literatürü genişletmektedir. Geçmiş araştırmalar genellikle okul ikliminin iş doyumuna etkisini veya öz yeterliğin doyum üzerindeki rolünü tekil boyutlarda incelemişken, bu araştırma içsel ve dışsal etkenlerin eş zamanlı etkileşimini yapısal eşitlik modellemesiyle doğrulamıştır. Ajzen ve Fishbein'in algı-tutum-davranış kuramıyla da uyumlu biçimde, çevresel algıların bireysel yeterlik inançları aracılığıyla mesleki tutumlara nasıl dönüştüğünü kanıtlayarak önceki ampirik bulguları sentezlemekte ve derinleştirmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, mesleki eğitim alanındaki öğretmen doyumu ve kurumsal iklim ilişkilerini inceleyen metodolojik ve kuramsal bir referans niteliğindedir. Çin'in batı bölgesindeki 1035 mesleki eğitim öğretmeninden elde edilen geniş örneklem verisi, araştırma sonuçlarının temsil gücünü ve güvenirliğini artırmaktadır. Ayrıca okul ikliminin kişilerarası ilişkiler iklimi ve karar paylaşımı iklimi boyutları ile iş doyumunun kariyer ve çalışma ortamı boyutları arasındaki spesifik korelasyonları sunarak, gelecekte yapılacak sistematik derleme ve meta-analiz çalışmalarına veri sağlamaktadır.