İlkokul Öğretmenlerinde Öz Yetkinlik, Örgütsel Bağlılık ve İş Yükünün Yaşam Memnuniyetinin Yordayıcıları Olarak İncelenmesi: İş Memnuniyetinin Aracı Rolü

Öğretmenlerin refahı, hem bireysel yaşam kaliteleri hem de eğitim çıktılarının niteliği açısından eleştirel bir öneme sahiptir. Son yıllarda, öğretmenlerin iş ve yaşam memnuniyetleri ile karşılaştıkları stres ve tükenmişlik düzeylerine artan bir dikkat gösterilmektedir. Öğretmenler, mesleki gelişim, istihdam koşulları, statü ve çalışma ortamı gibi çeşitli zorluklarla yüzleşirken, iş memnuniyetlerinin kişisel eğilimler ve işle ilgili faktörlerle nasıl ilişkilendiği önemli bir araştırma alanını oluşturmaktadır. Bu bağlamda, öz yetkinlik, örgütsel bağlılık ve iş yükü gibi unsurların öğretmenlerin iş ve yaşam memnuniyetleri üzerindeki etkileşimi, sosyal bilişsel teori çerçevesinde kapsamlı bir şekilde incelenmeyi gerektiren temel bir sorunsalı temsil etmektedir. Mevcut çalışma, bu faktörlerin öğretmenlerin yaşam memnuniyetini nasıl yordadığını ve iş memnuniyetinin bu ilişkide aracı bir rol oynayıp oynamadığını araştırmaktadır.

Bu çalışma, ilkokul öğretmenlerinde öz yetkinlik, örgütsel bağlılık ve iş yükünün yaşam memnuniyetini yordayıcı faktörler olarak iş memnuniyetinin aracı rolüyle değerlendirildiği bir modelin test edilmesini amaçlamıştır. Araştırma, Peru'nun sahil, yayla ve orman bölgelerinden rastgele seçilen dört eğitim kurumundan 300 ilkokul öğretmeni ile kesitsel ve açıklayıcı bir tasarımla yürütülmüştür. Katılımcılar, Genel Öz Yetkinlik Ölçeği, Yaşam Memnuniyeti Ölçeği (SWLS), İş Yükü Ölçeği (ECT), Jenerik İş Memnuniyeti Ölçeği ve Örgütsel Bağlılık Anketi (OCQ) gibi standartlaştırılmış araçlarla değerlendirilmiştir. Verilerin analizi, değişkenler arasındaki doğrudan ve aracı etkileri incelemek amacıyla yapısal eşitlik modellemesi (SEM) kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Çalışma, etik ilkeler gözetilerek ve katılımcıların bilgilendirilmiş onamları alınarak yürütülmüştür.

Yapısal eşitlik modellemesi analizleri, öz yetkinlik (β = 0.22, p < 0.001) ve örgütsel bağlılığın (β = 0.70, p < 0.001) iş memnuniyetinin pozitif yordayıcıları olduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte, iş yükünün (β = -0.14, p < 0.001) iş memnuniyetinin negatif bir yordayıcısı olduğu bulunmuştur. İş memnuniyetinin yaşam memnuniyeti üzerindeki etkisi ise pozitif ve anlamlı (β = 0.66, p < 0.001) olarak belirlenmiştir. Ayrıca, iş memnuniyetinin öz yetkinlik (β = 0.13, p = 0.02), örgütsel bağlılık (β = 0.57, p < 0.01) ve iş yükü (β = -0.11, p = 0.01) ile yaşam memnuniyeti arasındaki ilişkilerde aracı bir rol oynadığı doğrulanmıştır. Model, yaşam memnuniyetinin toplam varyansının %49'unu açıklamaktadır ve bu sonuçlar, modelin yüksek bir açıklayıcı kapasiteye sahip olduğunu göstermektedir.

Bu bulgular, Duffy ve Lent'in entegre iş memnuniyeti modelini desteklemekte ve ilkokul öğretmenlerinin iş memnuniyetinin kişisel özellikleri ve örgütsel faktörlerle yakından ilişkili olduğunu vurgulamaktadır. Öz yetkinliğin iş memnuniyetini artırıcı etkisi, öğretmenlerin sınıftaki performansını ve motivasyonunu iyileştirmesiyle açıklanırken, örgütsel bağlılık, çalışanların görevlerine olan istekliliklerini ve organizasyonda kalma eğilimlerini artırarak iş memnuniyetine katkıda bulunmaktadır. İş yükünün negatif etkisi ise, aşırı iş yükünün stres ve tükenmişlik yaratma potansiyeliyle ilişkilendirilmiştir. İş memnuniyetinin yaşam memnuniyeti üzerindeki pozitif doğrudan ve aracı etkisi, öğretmenlerin genel refahı için mesleki tatminin kritik önemini göstermektedir. Bu sonuçlar, öğretmenlerin iş yükünü azaltmaya, öz yetkinliklerini ve örgütsel bağlılıklarını artırmaya yönelik politikaların geliştirilmesinin önemine işaret etmekte ve gelecekteki araştırmalar için öğretmenlerin refahını artıracak stratejilerin derinlemesine incelenmesi gerektiğinin altını çizmektedir.

Araştırma bulguları, öğretmenlerin öz yetkinlik düzeylerinin iş memnuniyetini artırmada önemli bir içsel kaynak olduğunu göstermektedir. Sınıf içi başarı algısı ve mesleki yeterlilik inancı yüksek olan eğitimciler, görevlerini daha istekli yerine getirmekte ve genel mesleki tatmin düzeylerini yükseltmektedir.

Örgütsel bağlılık ve iş yükü faktörlerinin iş memnuniyeti üzerindeki doğrulanan etkileri, kuramsal modellerin işlevselliğini ortaya koymaktadır. Okulun amaçlarına uyum sağlama ve aidiyet hissetme iş memnuniyetini desteklerken, aşırı iş yükü tükenmişliğe zemin hazırlayarak tatmini düşürmektedir.

Elde edilen sonuçlar, Lent ve Brown tarafından geliştirilen sosyal bilişsel kariyer teorisi ve bütünleştirici modellerle uyumludur. İş memnuniyetinin öz yetkinlik, bağlılık ve iş yükü ile yaşam memnuniyeti arasında köprü kurduğu, dolaylı etkilerin model tarafından açıklandığı görülmektedir.

Sonuç bölümünde yazarlar, öğretmenlerin refahını artırmak için iş yükünün azaltılması, mesleki bağlılığın teşvik edilmesi ve destekleyici okul iklimlerinin oluşturulması gerektiğini vurgulayarak kurumsal düzeyde atılması gereken adımlara dikkat çekmektedir.

Yazarlar, öz yetkinliğin iş memnuniyeti üzerindeki pozitif etkisinin önceki araştırma bulgularıyla tutarlı olduğunu vurgulayarak, düşük öz yetkinliğe sahip öğretmenlerin daha fazla stres yaşayabileceğini ve sınıfta zorluklarla karşılaşabileceğini belirtmektedir (Cayupe et al., 2023).

Örgütsel bağlılığın iş memnuniyeti üzerindeki pozitif rolü ele alınırken, bu bulgunun literatürdeki diğer çalışmalarla uyumlu olduğu ve bağlılığı yüksek öğretmenlerin görevlerini yerine getirmede daha istekli oldukları vurgulanmıştır (Cayupe et al., 2023).

Bu çalışma, eğitim psikolojisi ve örgütsel davranış literatüründe öğretmenlerin iş ve yaşam memnuniyetlerini şekillendiren faktörleri bütüncül bir yapıda bir araya getirerek önemli bir işlev üstlenmektedir. Sosyal bilişsel kariyer teorisi temelinde geliştirilen model; öz yetkinlik, örgütsel bağlılık ve iş yükü değişkenlerinin öğretmenlerin genel yaşam memnuniyeti üzerindeki etkilerini iş memnuniyeti aracılığıyla açıklamaktadır. Gelişmekte olan ülke bağlamında, özellikle Peru daki temel eğitim öğretmenlerinden elde edilen verilerle kuramsal modellerin kültürler arası geçerliliğine katkı sağlamaktadır. Ayrıca, eğitimcilerin ruh sağlığı ve mesleki tatmin süreçlerinin yalnız bireysel niteliklere değil, kurumsal şartlar ve iş yükü taleplerine de bağlı olduğunu nicel yöntemlerle ortaya koymaktadır.

Çalışma, Lent ve Brown tarafından önerilen sosyal bilişsel iş memnuniyeti modelini ve Bandura nın öz yetkinlik kuramını temel alarak önceki literatürün üzerine inşa edilmiştir. Önceki araştırmalarda öz yetkinlik ve örgütsel bağlılığın iş memnuniyetiyle pozitif, iş yükünün ise negatif ilişkili olduğu parçalı olarak gösterilmişken; bu araştırma söz konusu üç ana değişkeni aynı yapısal modelde birleştirerek doğrudan ve dolaylı etkilerini eş zamanlı test etmiştir. Skaalvik ve Skaalvik ile Marcionetti ve Castelli nin öğretmen well-being alanındaki çalışmalarını doğrulamakta ve genişletmektedir. Bu yönüyle, tekil değişken analizlerinin ötesine geçerek öğretmenlerin iş dünyası ile genel yaşam tatminleri arasındaki nedensel ve aracı yolları netleştirmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu yayın, öğretmen refahı ve mesleki tatmini alanındaki değişkenlerin etkileşim haritasını sunan derleyici ve doğrulayıcı bir kaynak niteliğindedir. İş memnuniyetinin tam veya kısmi aracı rolünü ampirik verilerle kanıtlayarak, iş ve yaşam memnuniyeti arasındaki ilişkinin yapısına dair kuramsal tartışmalara somut kanıtlar kazandırmaktadır. Eğitim kurumlarında çalışan personelin motivasyonunu ve elde tutulmasını hedefleyen müdahale programları tasarlanırken hangi kaldıraç noktalarının (öz yetkinlik artırımı, bağlılık güçlendirme, iş yükü hafifletme) önceliklendirileceğini açıkça göstermektedir. Böylece eğitim yönetimi ve psikolojik danışmanlık yazınına metodolojik ve kuramsal bir derinlik katmaktadır.