Karma yöntem araştırması incelemesi

Eğitim Liderliğinde Kadınların Kariyer Yolları: Yaş, Cinsiyet, Doğum ve Ebeveyn İzinlerinin Etkisinin İncelenmesi

Eğitim yönetiminde kadınların temsili, öğretmen nüfusunun çoğunluğunu oluşturmalarına rağmen liderlik pozisyonlarında erkeklerin orantısız bir şekilde baskın olması nedeniyle küresel düzeyde tartışılan kronik bir sorundur.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Komla Essiomle, Leticia Nadler, Samira ElAtia
Yayın: International Journal of Education Policy and Leadership
Tarih: 2024-11-21
DOI: 10.22230/ijepl.2024v20n2a1383

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Eğitim alanında kadın öğretmenlerin sayısal çoğunluğuna rağmen, yönetim kademelerinde erkeklerin orantısız bir ağırlığa sahip olması küresel bir eşitsizlik sorunu olarak varlığını sürdürmektedir. Kanada'nın Alberta eyaletindeki K-12 eğitim sistemi de bu yapısal dengesizlikten muaf değildir. Kadınların eğitim liderliğine yükselirken karşılaştıkları engeller sadece toplumsal cinsiyet rolleriyle sınırlı kalmamakta, aynı zamanda yaş, annelik, aile içi bakım sorumlulukları ve kurumsal izin politikalarıyla kesişerek karmaşık bir dezavantaj örüntüsü yaratmaktadır. Bu durum, eğitim yönetiminde görünmez bir cam tavanın oluşmasına yol açarak kadınların kariyer yollarında yavaşlamalarına veya üst düzey pozisyonlardan uzaklaşmalarına neden olmaktadır. İncelenen makale, bu kesişimsel bariyerlerin kadın lider adaylarının kariyer dinamiklerini nasıl şekillendirdiğini çözümlerken, eğitim sistemindeki adil olmayan uygulamalara ışık tutmaktadır.

Bu araştırmanın temel amacı, Alberta'daki eğitim liderlerinin kariyer yollarını yaş ve cinsiyet kesişimi çerçevesinde ve doğum ile ebeveynlik izinlerinin kariyer ilerlemesine etkileri açısından retrospektif olarak incelemektir. Araştırmada nicel ve nitel veri toplama tekniklerinin bir arada kullanıldığı açıklayıcı karma yöntem (explanatory mixed-method) tasarımı benimsenmiştir. İlk aşamada, Alberta genelindeki farklı okul yönetimlerinden (kamu, katolik ve frankofon) ulaşılan ve evreni temsil eden 416 eğitim liderine yönelik kapsamlı bir çevrimiçi anket uygulanmıştır. İkinci aşamada ise, anket bulgularını derinlemesine anlamlandırmak ve kadınların yaşadığı deneyimsel engelleri detaylandırmak amacıyla liderlik rollerinde bulunan 20 kadının katılımıyla iki ayrı odak grup görüşmesi gerçekleştirilmiştir. Toplanan nicel veriler SPSS yazılımında Mann-Whitney U testi ve Spearman sıra korelasyonu gibi parametrik olmayan testlerle analiz edilirken, nitel veriler ise kesişimsellik kuramı rehberliğinde tematik kodlama süreçlerine tabi tutulmuştur.

Araştırma bulguları, kadın eğitimcilerin bölüm başkanlığı, müdür yardımcılığı ve okul müdürlüğü gibi kritik liderlik rollerine erkek meslektaşlarına kıyasla istatistiksel olarak anlamlı derecede daha ileri yaşlarda atandıklarını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Yapılan Mann-Whitney U testi sonuçları, kadınların liderlik basamaklarına giriş yaşlarının erkeklerden daha yüksek olduğunu doğrulamıştır. Bu gecikmenin arkasındaki en önemli faktörlerin, kadınların çocuk yetiştirme dönemlerinde aldıkları doğum izinleri ve aile içi birincil bakım üstlenici rolleri olduğu belirlenmiştir. Spearman korelasyon analizleri, doğum izni kullanımının okul bölgesi düzeyindeki direktörlük makamlarına yükselmeyi zorlaştırdığını, çocuk sahibi olmanın ise müfettişlik (superintendent) pozisyonuna terfiyi olumsuz etkilediğini göstermektedir. Ayrıca odak gruplardan elde edilen nitel veriler, okul yönetimlerinde annelik rolüne yönelik örtük bir ayrımcılığın bulunduğunu, yöneticilerin küçük çocuğu olan kadınları liderlik rolleri için daha az istekli veya uygun görme eğiliminde olduklarını doğrulamaktadır.

Elde edilen sonuçlar, eğitim örgütlerinde kadınların kariyer gelişimini sınırlayan cam tavanın sadece bireysel tercihlerden değil, aynı zamanda esnek olmayan izin politikaları ve toplumsal cinsiyet kalıplarından beslendiğini göstermektedir. Yazarlar, mevcut ebeveyn izni politikalarının adil bir kariyer ilerlemesini destekleyecek şekilde yeniden yapılandırılmasını ve tüm liderlik düzeylerinde hakkaniyet, çeşitlilik ve kapsayıcılık (EDI) eğitimlerinin zorunlu kılınmasını önermektedir. Bu yönüyle çalışma, Kanada'daki kadın eğitim liderliği literatüründeki önemli bir boşluğu doldururken, gelecekteki araştırmalar için de kurumsal izin sistemlerinin dönüştürülmesi ve erkek müttefikliğinin (male allyship) geliştirilmesi noktasında değerli bir zemin sunmaktadır. Eğitim politikası yapıcıları ve okul kurulları için bu bulgular, adil atama süreçlerinin tasarlanmasında somut kanıtlar sağlamaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, Alberta K-12 eğitim sistemindeki eğitim liderlerinin kariyer yollarını, özellikle yaş ve cinsiyet kesişimlerinin yanı sıra doğum ve ebeveynlik izinlerinin liderlik rollerindeki kadınların kariyer ilerlemeleriyle ilişkisine odaklanarak incelemektir(Essiomle et al., 2024).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışmada, Alberta'daki eğitim liderliğinde kadınların kariyer yollarını ve karşılaştıkları engelleri incelemek amacıyla nicel anket ve nitel odak grup görüşmelerini birleştiren açıklayıcı ardışık karma yöntem tasarımı ve kesişimsellik kuramsal çerçevesi benimsenmiştir(Essiomle et al., 2024).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Bu çalışma, Kimberlé Crenshaw tarafından geliştirilen kesişimsellik (intersectionality) kuramsal çerçevesine dayanmaktadır. Araştırma, kadınların kariyer yollarındaki engelleri tek başına cinsiyet değişkeniyle açıklamak yerine; cinsiyet, yaş, aile durumu, ebeveynlik izni kullanımı ve kültürel/dini kimlikler gibi birden fazla sosyal kimliğin ve yapısal faktörün birbiriyle nasıl eklemlendiğini ve kadınlar aleyhine katmerli dezavantajları nasıl ürettiğini analiz etmektedir.

Makalenin ele aldığı literatür

Araştırma, Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri bağlamında kadınların eğitim liderliğindeki yetersiz temsilini ele alan geniş bir alan yazın temelinde yükselmektedir. Çalışmada, eğitim örgütlerinde erkeklerin liderlik rollerinde orantısız bir şekilde temsil edilmesini vurgulayan Bush (2021) ve Moreau vd. (2007) gibi araştırmacıların bulguları ile kadınların doğum izni dönüşünde yaşadıkları duygusal, yapısal ve kariyer engellerini inceleyen Chami (2016) ve Martin (2018) gibi yazarların çalışmaları ele alınarak tartışılmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Alberta eyaletinde kamu, Katolik ve Frankofon okul yönetimlerinde görev yapan yaklaşık 4.400 K-12 eğitim lideri.
Örneklem veya araştırma materyali: Web tabanlı anketi tamamlayan 416 eğitim lideri (yüzde 68 kadın, yüzde 28 erkek) ve Alberta Öğretmenler Birliği Zirvesi kapsamında düzenlenen iki odak gruba katılan 20 kadın lider.
Veri toplama süreci: CASS e-posta listesi, ATA yerel temsilcileri ve ATA genel posta gönderileri aracılığıyla dağıtılan QR kodlu çevrim içi anket ve Edmonton'daki Women in Leadership ATA Zirvesi sırasında gerçekleştirilen iki odak grup görüşmesi.
Veri analiz yöntemi: Anket verilerinin SPSS programında tanımlayıcı ve çıkarımsal istatistikler (Kolmogorov-Smirnov normallik testi, Mann-Whitney U testi ve Spearman sıra korelasyon katsayısı) kullanılarak analizi; odak grup transkripsiyonlarının ise Saldaña kodlama yaklaşımı ve kesişimsellik çerçevesiyle tematik analizi.

cinsiyetyaşdoğum izniebeveyn iznikariyer ilerlemesicam tavankesişimsellikaile yükümlülüklerierkek müttefiklerdini okul kurulları

Araştırmanın Bulguları

Mann-Whitney U testi sonuçlarına göre, bölüm başkanlığı pozisyonuna atanma aşamasında kadınların medyan yaş skorları (Md = 2), erkeklerin medyan yaş skorlarına (Md = 1) kıyasla istatistiksel açıdan anlamlı derecede daha yüksek bulunmuştur(Essiomle et al., 2024).

Eğitim yöneticilerinin müdür yardımcılığı rollerine atanma yaşlarında cinsiyetler arasında anlamlı bir fark saptanmış olup, kadınların yaş sıralaması ortalaması (166.44), erkeklerinkine (134.80) kıyasla belirgin şekilde daha büyüktür(Essiomle et al., 2024).

Okul müdürlüğüne atanma yaşlarında yapılan Mann-Whitney U testi, kadınların yaş skorlarının (ortalama sıra = 124.60) erkeklerin yaş skorlarından (ortalama sıra = 97.19) istatistiksel olarak anlamlı düzeyde daha yüksek olduğunu kanıtlamıştır(Essiomle et al., 2024).

Korelasyon analizleri, kadınların doğum izinlerine erişiminin okul bölgesi düzeyinde direktörlük rollerine terfi etme şanslarını sınırlandırdığını (rs = -0.125), çocuk sahibi olmanın ise müsteşarlık/müdürlük pozisyonlarına yükselmeyi zorlaştırdığını göstermektedir(Essiomle et al., 2024).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Çalışmada elde edilen ampirik bulgular, kadın eğitimcilerin liderlik rollerine (bölüm başkanlığı, müdür yardımcılığı ve okul müdürlüğü) erkek meslektaşlarına kıyasla çok daha ileri yaşlarda atandığını net bir biçimde göstermektedir. Bu durum, kadınların kariyer basamaklarını tırmanırken yaş ve cinsiyet kesişiminde dezavantajlı bir konumda kaldıklarına işaret etmektedir.

Yazarlar bu yaş farkını, kadınların doğum ve ebeveynlik izinleri nedeniyle kariyerlerine ara vermek durumunda kalmaları ve çocuk yetiştirme sorumluluklarının yoğun olduğu dönemlerde liderlik rollerine başvurmayı ertelemeleriyle açıklamaktadır. Odak grup tartışmaları da kadınların çocukları okul çağına geldikten sonra terfi talebinde bulunabildiğini teyit etmektedir.

Elde edilen bu sonuçlar, literatürde yer alan ve erkeklerin çok daha erken yaşlarda okul yöneticiliği ve müsteşarlık gibi üst düzey pozisyonlara ulaşabildiğini gösteren çalışmalarla tam bir uyum içerisindedir. Örneğin, Ellerson'ın (2015) çalışması da kadın yöneticilerin erkeklere göre anlamlı düzeyde daha geç yaşlarda bu unvanları elde ettiğini vurgulamaktadır.

Sonuç olarak araştırma, eğitim sistemindeki yapısal izin politikalarının ve toplumsal cinsiyet rollerine dayalı örtük beklentilerin kadınların aleyhine işleyen bir cam tavan yarattığına dikkat çekmektedir. Okul yönetimlerinin, doğum iznindeki kadınları dışarıda bırakmayacak ve kariyer gelişimlerini sekteye uğratmayacak kapsayıcı önlemler alması zorunludur.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Bu çalışmanın bulguları, kadınların liderlik rollerine erkeklerden daha geç yaşta atandığını ortaya koyarak Ellerson'ın (2015) kadın eğitim yöneticilerinin erkek meslektaşlarına kıyasla ortalama olarak daha yaşlı olduğu ve erkeklerin daha genç yaşta yönetici olma olasılığının daha yüksek olduğu yönündeki literatür verileriyle örtüşmektedir(Essiomle et al., 2024).

Makalede, kadınların kariyer yollarındaki cam tavanın varlığı ve aile-iş çatışmasının bu engelleri besleyen en önemli unsurlardan biri olduğu yönündeki bulgular, Bolman ve Deal (2021) tarafından vurgulanan işverenlerin çocuklu kadınları daha az terfi ettirilebilir görme eğilimiyle paralellik göstermektedir(Essiomle et al., 2024).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Bu araştırma, Alberta K-12 eğitim sisteminde kadınların üst düzey liderlik pozisyonlarında yetersiz temsil edilmesini incelemiş ve yaş, cinsiyet ile doğum/ebeveyn izinlerinin kadınların kariyer gelişimi üzerindeki karmaşık etkilerini kesişimsellik kuramı çerçevesinde ortaya koymuştur. Bulgular, resmi ve dini okul kurullarında kadınların ilerlemesini engelleyen görünmez bir cam tavanın varlığını, yaş ayrımcılığını ve toplumsal cinsiyet rollerine dayalı engelleri doğrulamaktadır. Yazar, okul kurullarındaki doğum ve ebeveyn izni politikalarının adil kariyer ilerlemesini ve iş-yaşam dengesini destekleyecek şekilde yeniden yapılandırılmasını, izin dönemlerinde kadınların sistemle bağlarının koparılmamasını ve işe alım süreçlerinde önyargıları kıracak güçlü eşitlik, çeşitlilik ve kapsayıcılık (EDI) politikalarının hayata geçirilmesini önermektedir(Essiomle et al., 2024).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, eğitim yönetimi literatüründe kadınların karşılaştığı engelleri tek boyutlu ele alan geleneksel yaklaşımların ötesine geçerek kesişimsellik kuramını ampirik bir düzleme taşımaktadır. Kadın öğretmenlerin çoğunlukta olduğu eğitim sektöründe, üst düzey liderlik pozisyonlarındaki erkek egemenliğini yaş, cinsiyet ve ailevi sorumluluklar bağlamında inceler. Doğum ve ebeveynlik izinlerinin kariyer yolları üzerindeki doğrudan etkisini nicel ve nitel verilerle birleştirerek ortaya koyması bakımından literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Çalışma, kurumsal izin politikalarının ve toplumsal cinsiyet rollerinin kadınların aleyhine işleyen yapısal bariyerlerini görünür kılmaktadır.

Araştırma, eğitim liderliğinde kadınların eksik temsilini ele alan önceki çalışmaların üzerine inşa edilmiştir. Ancak bu çalışmalardan farklı olarak, yaş ve cinsiyet kesişimini Mann-Whitney U testi gibi non-parametrik analizlerle destekleyerek kadınların terfi yaşlarının erkeklerden anlamlı şekilde daha ileri olduğunu kanıtlar. Ayrıca literatürdeki ebeveyn izinlerinin kariyer üzerindeki olumsuz etkilerini eğitim sektörü özelinde doğrular. Önceki çalışmaların genellikle bireysel engellere odaklandığı yerde, bu araştırma kurumsal ve yapısal politika değişikliklerinin gerekliliğini vurgulayarak önceki alan yazını genişletmektedir.

Bu çalışma, eğitim bilimleri ve toplumsal cinsiyet çalışmaları alanında yapılacak kapsamlı bir literatür taramasına metodolojik ve kuramsal açıdan çok değerli katkılar sunmaktadır. Kesişimsellik teorisinin ampirik çalışmalara nasıl entegre edilebileceğine dair açıklayıcı karma desen kullanımıyla somut bir örnek teşkil eder. Politika yapıcılara ve okul kurullarına yönelik olarak geliştirilen, izin dönemindeki kadınların sistemde tutulması ve işe alım süreçlerinde eşitlik, çeşitlilik ve kapsayıcılık eğitimlerinin zorunlu kılınması gibi önerilerle, kuramsal tartışmaları uygulamalı politika önerilerine dönüştürür.

Kaynakça

Ellerson, N. M. (2015). The American school superintendent: Women and the superintendency. In Q. J. Bauer & E. C. Reilly (Eds.), Women leading education across the continents: Overcoming the barriers (pp. 30–37). Rowman & Littlefield.
Bolman, L. G., & Deal, T. E. (2021). Reframing organizations: Artistry, choice, and leadership (7th ed.). John Wiley & Sons.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Eğitim yönetiminde kadınların çoğunlukta olmasına rağmen üst kademelerde erkeklerin orantısız bir şekilde temsil edilmesi, küresel bir yapısal sorundur.

Bu iddia, çalışmanın giriş kısmında sunulan Kanada ve ABD genelindeki istatistiki veriler ve literatür atıfları kullanılarak desteklenecektir(Essiomle et al., 2024).

Türkiye K-12 Eğitim Sisteminde Kadın Okul Yöneticilerinin Doğum İzinleri Sonrası Kariyer Engelleri

Araştırma sorusu: Türkiye'de doğum izninden dönen kadın öğretmenlerin okul yöneticiliğine terfi etme süreçlerindeki kurumsal ve toplumsal engeller nelerdir?
Yöntem taslağı: Açıklayıcı karma desen kullanılacaktır. Nicel boyutta, kadın öğretmenlerin kariyer engelleri algısını ölçen geçerli bir ölçek uygulanacak; örneklem boyutu güç analiziyle belirlenecektir. Nitel boyutta ise veri doygunluğuna ulaşılana kadar doğum izni kullanmış kadın yöneticilerle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılacak ve içerik analizi uygulanacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın doğum izinlerinin kadınların kariyer gelişimi üzerindeki sınırlayıcı etkilerine dair bulgularından ve nitel odak grup bulgularından yola çıkılarak tasarlanmıştır(Essiomle et al., 2024).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Doğum ve ebeveynlik izinleri, kadınların okul yönetiminde bölüm başkanlığı, müdür yardımcılığı ve müdürlük gibi rollere atanma yaşlarını erkeklere kıyasla anlamlı derecede geciktirmektedir.

Çalışmanın Mann-Whitney U testi analiz sonuçları ve odak grup görüşmelerinden elde edilen çocukların okul çağına gelmesini bekleme teması kanıt olarak sunulacaktır(Essiomle et al., 2024).

Eğitim Yönetiminde Yaş ve Cinsiyet Kesişimselliği: Atanma Yaşlarının Karşılaştırmalı Analizi

Araştırma sorusu: Türkiye'deki resmi ve özel okullarda kadın ve erkek yöneticilerin ilk yöneticilik rollerine (müdür yardımcılığı, okul müdürlüğü) atanma yaşları arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark var mıdır?
Yöntem taslağı: İlişkisel tarama modeli benimsenecektir. Türkiye genelindeki okul yöneticilerinden anket yoluyla demografik ve kariyer geçmişi verileri toplanacaktır. Verilerin normallik dağılımına göre Mann-Whitney U veya bağımsız örneklemler t-testi ile analiz yapılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın Alberta'da kadınların her kademede erkeklere kıyasla daha geç yaşlarda terfi aldığını gösteren Mann-Whitney U testi bulgularına dayanmaktadır(Essiomle et al., 2024).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Eğitim liderlerinin kariyer engelleri incelenirken tek boyutlu cinsiyet analizleri yetersiz kalmakta; yaş, aile statüsü ve izin hakları gibi kesişimsel kimliklerin birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

Yazarın Crenshaw'un kesişimsellik teorisini temel alarak kurduğu metodolojik çerçeve ve analiz yaklaşımı referans gösterilecektir(Essiomle et al., 2024).

Okul Yöneticilerinin Seçiminde Eşitlik, Çeşitlilik ve Kapsayıcılık (EDI) Politikalarının Etkinliği

Araştırma sorusu: Milli Eğitim Bakanlığı bünyesindeki okul yöneticisi seçme ve atama yönergelerinde eşitlik ve kapsayıcılık ilkeleri nasıl yapılandırılmıştır ve uygulamadaki yansımaları nelerdir?
Yöntem taslağı: Nitel durum çalışması deseni uygulanacaktır. Yönetici atama yönetmelikleri doküman analizi yöntemiyle incelenecek; ardından mülakat komisyonu üyeleri ve adaylarla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilerek tematik analiz yapılacaktır. Örneklem veri doygunluğu ilkesine göre belirlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın sonuç bölümünde okul kurullarına yönelik olarak yaptığı EDI politikaları geliştirme ve işe alım süreçlerinde önyargıları önleme çağrısından türetilmiştir(Essiomle et al., 2024).