Nitel araştırma makalesi incelemesi

Mülteci Öğrencilerin Türk Eğitim Sistemine Uyumunda Eğitimde Kalite Olgusunun İncelenmesi

Gelişmekte olan ülkelerde kitlesel göç hareketleri, eğitim sistemlerinin yapısını ve niteliğini doğrudan etkileyen dinamiklerin başında gelmektedir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Neslihan Babayiğit & İsmail Karsantık
Yayın: Erzincan Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi
Tarih: 2024-01-18
DOI: 10.17556/erziefd.1298109

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küresel düzeyde artan göç hareketleri, eğitim sistemlerinin yapısını ve toplumsal entegrasyon süreçlerini yeniden şekillendiren temel etkenlerden biri haline gelmiştir. Türkiye'de mülteci nüfusun eğitim sistemine dahil edilmesi sürecinde yaşanan akademik, sosyal ve kültürel uyum dinamikleri, okullardaki eğitim kalitesinin sürdürülebilirliği açısından stratejik bir önem taşımaktadır. Bu kapsamda, farklı kademelerde görev yapan öğretmenlerin ve okul yöneticilerinin mülteci öğrencilerin entegrasyon sürecinde karşılaştıkları güçlükleri ve bu durumun eğitim kalitesine yansımalarını nasıl algıladıklarının belirlenmesi, nitelikli eğitim politikalarının geliştirilmesi için kritik bir gerekliliktir.

Bu araştırma, Rize ilinde ilkokul, ortaokul ve lise düzeyindeki okullarda görev yapan öğretmen ve okul yöneticilerinin mülteci öğrencilerin Türk eğitim sistemine entegrasyonu ve bu sürecin eğitimde kaliteye etkilerine ilişkin görüşlerini ortaya koymak amacıyla yürütülmüştür. Merriam'ın temel yorumlayıcı nitel araştırma desenine göre kurgulanan çalışmada, katılımcılar kolayda örnekleme yöntemiyle belirlenmiş; 17 öğretmen ve 4 okul yöneticisi olmak üzere toplam 21 eğitimci araştırmaya dahil edilmiştir. Veriler, uzman görüşleri ve pilot uygulama doğrultusunda geliştirilen yarı yapılandırılmış görüşme formu aracılığıyla yüz yüze toplanmış ve MAXQDA programı kullanılarak tümevarımsal içerik analiziyle çözümlenmiştir.

Araştırma bulguları, mülteci öğrencilerin eğitim sürecinde karşılaştığı en temel ve belirleyici engelin dil eksikliği olduğunu ortaya koymaktadır. Dil yetersizliğinin öğrencilerin akademik başarılarını olumsuz etkilemesinin yanı sıra, kendilerini sınıftan soyutlamalarına ve sosyal uyum sorunları yaşamalarına yol açtığı saptanmıştır. Buna karşın, Türkçe yeterliliğine sahip veya Türkiye'de doğup büyüyen öğrencilerin ders katılımında öne çıktıkları ve akranlarıyla nitelikli ilişkiler geliştirdikleri görülmüştür. Ayrıca öğretmenler, mülteci velilerle yaşanan iletişim sorunlarının temelinde de dil eksikliğinin bulunduğunu vurgulayarak ailelere yönelik dil kurslarının gerekliliğini ifade etmişlerdir.

Elde edilen sonuçlar, mülteci öğrencilerin eğitim sistemine uyumunda ve eğitim kalitesinin korunmasında kapsayıcı dil politikalarının ve veli eğitiminin merkezi bir role sahip olduğunu göstermektedir. Araştırma, mülteci çocukların entegrasyonunun sadece sınıftaki fiziksel varlıklarıyla değil, dil yetkinliği ve sosyo-kültürel uyum mekanizmalarıyla desteklendiğinde nitelikli eğitime katkı sunabileceğini doğrulamaktadır. Literatür taramaları açısından bu çalışma, yerel ölçekte elde edilen ampirik nitel verilerle bölgesel farklılıkların ve öğretmen deneyimlerinin kapsayıcı eğitim politikalarına nasıl girdi sağlayabileceğini göstermesi bakımından önemli bir referans kaynağıdır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, Rize ilinde ilkokul, ortaokul ve lise düzeyindeki okullarda görev yapan öğretmen ve okul yöneticilerinin, mülteci öğrencilerin Türk eğitim sistemine entegrasyonu ve bu sürecin eğitim kalitesine etkileri hakkındaki görüşlerini incelemektir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, mülteci öğrencilerin Türk eğitim sistemine entegrasyonunu ve bu sürecin eğitim kalitesine etkilerini öğretmen ve yönetici görüşlerine dayanarak inceleyen nitel araştırma deseninde temel yorumlayıcı (basic interpretive) bir nitel araştırmadır(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, nitel araştırma geleneği içinde yer alan Merriam (2002) tarafından tanımlanan temel yorumlayıcı nitel araştırma (basic interpretive qualitative study) yaklaşımına dayanmaktadır. Bireylerin belirli bir olgu veya duruma ilişkin anlamlandırma süreçlerini ve bakış açılarını ortaya çıkarmayı amaçlayan bu çerçeve, verilerin tümevarımsal bir mantıkla analiz edilerek ortak temaların ve örüntülerin keşfedilmesine olanak tanımaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışmada eğitimde kalite, göç ve toplumsal entegrasyon, mülteci çocukların eğitim hakları ve Türkçe öğretimi alanındaki ulusal ve uluslararası literatür ele alınmaktadır. Özellikle PIKTES gibi projelerin rolü, öğretmenlerin sınıfta karşılaştığı öğretimsel ve davranışsal sorunlar, dil engelinin akademik başarıya etkisi ve veli katılımı konularında yapılmış önceki ampirik araştırmalarla kuramsal bir bağ kurulmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: 2022-2023 eğitim-öğretim yılında Rize ilinde bulunan ilkokul, ortaokul ve lise düzeyindeki devlet okullarında görev yapan öğretmenler ve okul yöneticileri çalışma evrenini oluşturmaktadır.
Örneklem veya araştırma materyali: Amaçlı örnekleme yöntemlerinden kolay ulaşılabilir örnekleme (convenience sampling) ile seçilen, Rize'de görev yapan 17 öğretmen ve 4 okul yöneticisi olmak üzere toplam 21 eğitimci katılmıştır.
Veri toplama süreci: Veriler, literatür taraması ve alan uzmanlarının görüşleri doğrultusunda hazırlanan, pilot uygulaması yapılmış yarı yapılandırılmış görüşme formu kullanılarak yüz yüze yapılan ve ses kaydına alınan görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır.
Veri analiz yöntemi: Ses kayıtlarının yazıya dökülmesinin ardından elde edilen nitel veriler MAXQDA 11 paket programı kullanılarak tümevarımsal içerik analizi ve eksenel kodlama (axis coding) yaklaşımıyla analiz edilmiştir.

Mülteci ÖğrencilerEğitimde KaliteSosyal ve Akademik UyumDil EngeliEğitim Politikaları ve Uygulamaları

Araştırmanın Bulguları

Eğitimciler, mülteci öğrencilerin öğrenim sürecinde karşılaştıkları en temel sorunun Türkçe dil eksikliği olduğunu belirterek bu durumun akademik başarıyı düşürdüğünü ve öğrencileri sınıfta soyutladığını vurgulamaktadır(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Sınıf içindeki istenmeyen öğrenci davranışları eğitimsel ve sosyal boyutlarda ele alınmakta, ailelerin sosyo-kültürel düzeyi ile ilgisi istenmeyen davranışların devamlılığı üzerinde belirleyici olmaktadır(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Ders materyallerine erişimde mülteci ailelerin ekonomik yetersizlikleri nedeniyle kısıtlılıklar yaşanmakta, öğretmenler ve okul yönetimleri bu sorunu kendi imkânları ve esnafla iletişim kurarak çözmeye çalışmaktadır(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Mülteci öğrencilerin Türkiye'de geçirdikleri süre ve geliş yaşları akademik ile kültürel entegrasyon düzeylerini doğrudan etkilemekte, erken yaşta gelen öğrenciler daha yüksek uyum ve ders katılımı göstermektedir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma bulguları, mülteci öğrencilerin Türk eğitim sistemine entegrasyonunda karşılaşılan en büyük engelin dil eksikliği olduğunu açıkça göstermektedir. Dil yetersizliği, öğrencilerin dersleri anlamasını ve derse aktif katılım sağlamasını kısıtlamakta, akademik başarısızlığın yanı sıra sınıftan soyutlanmalarına ve sosyal uyum problemleri yaşamalarına neden olmaktadır.

Yazarlar, mülteci öğrencilerin okul ortamında sergiledikleri tutum ve davranışların ailelerin sosyo-kültürel yapısı, ekonomik durumları ve Türkiye'ye geliş zamanlarıyla doğrudan ilişkili olduğunu belirtmektedir. Erken yaşta Türkiye'ye gelen ve Türkçe dil yeterliliği kazanan öğrencilerin uyum düzeylerinin daha yüksek olduğu, buna karşın yeni gelen öğrencilerin iletişim kısıtlılığı nedeniyle derse uyum sağlamakta zorlandığı ifade edilmektedir.

Elde edilen sonuçlar literatürdeki mevcut araştırmalarla karşılaştırıldığında, dil engelinin aşılması için yürütülen Türkçe öğretimi projelerinin ve Halk Eğitimi Merkezleri aracılığıyla ailelere sunulacak dil kurslarının kritik önemi teyit edilmektedir. Ayrıca mülteci öğrencilerin Arapça derslerinde gösterdikleri yüksek katılım, literatürde vurgulanan kendi ana dillerindeki başarı eğilimiyle tam bir paralellik göstermektedir.

Sonuç olarak yazar tartışması, mülteci eğitiminde kalitenin artırılmasının yalnızca okulla sınırlı kalmayıp ailelerin de sürece dahil edildiği bütüncül kapsayıcı politikalarla mümkün olacağını vurgulamaktadır. Öğretmenlerin bireysel özverileriyle yürütülen materyal ve iletişim desteğinin, sistemli yönlendirme, öğretmen seminerleri ve aile dil eğitimleriyle desteklenmesi entegrasyon sürecini hızlandıracaktır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Mülteci öğrencilere sağlanan finansal ve eğitsel yardımların gerekliliğini vurgulayan Nayir ve Kuru Çetin'in bulguları ile bu çalışmadaki öğretmenlerin devlet desteklerini olumlu değerlendiren görüşleri benzerlik göstermektedir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Mülteci öğrencilerin bulunduğu bölgelerde yoğun Türkçe kurslarının açılması gerektiğini savunan Yenen ve Ulucan'ın önerileri, araştırmada öğretmenlerin hem öğrenciler hem de veliler için dil eğitimi verilmesi yönündeki talepleriyle örtüşmektedir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Mülteci öğrencilerin ezbere dayalı ve Arapça derslerinde daha başarılı olduğunu tespit eden Tunga ve arkadaşlarının literatür taraması, bu araştırmadaki öğretmenlerin mülteci öğrencilerin Arapça derslerinde derse katılım ve başarılarının arttığı yönündeki tespitiyle paralellik taşımaktadır(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazarlar, Türkiye'deki mülteci öğrencilerin eğitiminde karşılaşılan en temel engelin Türkçe dil yetersizliği olduğu sonuçuna varmıştır. Dil engeli öğrencilerin akademik başarılarını, derse katılımlarını ve arkadaşlık ilişkilerini olumsuz etkilerken, velilerin de Türkçe bilmemesi okul-aile iletişimini zorlaştırmaktadır. Eğitimde kalitenin korunması ve artırılması için öğrencilere ve ailelerine yönelik kapsamlı dil eğitimi kurslarının açılması, entegrasyon politikalarının kararlılıkla sürdürülmesi gerekmektedir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu makale, mülteci öğrencilerin Türk eğitim sistemine entegrasyonu konusunu eğitimde kalite boyutunu merkeze alarak ele almaktadır. Literatürde mülteci eğitimi genellikle sadece uyum sorunları veya nicel istatistikler üzerinden tartışılırken, bu çalışma Rize özelinde ilkokul, ortaokul ve lise kademelerinde görev yapan öğretmen ve yöneticilerin deneyimleri üzerinden eğitimsel çıktılara ve sınıf içi süreçlerin kalitesine odaklanmaktadır. Böylece mülteci göçünün eğitim sisteminin sürdürülebilir kalitesi üzerindeki etkilerini bütüncül bir bakış açısıyla ortaya koyarak literatürde kapsayıcı eğitim uygulamalarının kalitatif boyutunun derinlemesine analiz edilmesine katkı sunar.

Çalışma, mülteci öğrencilerle ilgili akademik başarı, dil engeli ve sosyal kabul konularında yapılmış önceki araştırmaları desteklemekte ve derinleştirmektedir. Önceki çalışmaların sıklıkla vurguladığı devamsızlık, dil engeli ve altyapı yetersizliği gibi bulguları doğrulamakla kalmayıp, mülteci ailelerin sosyo-ekonomik düzeyleri ile okul içi disiplin ve istenmeyen davranış kalıpları arasındaki nedensel ilişkileri tartışarak literatüre eklektik bir perspektif kazandırmaktadır. Ayrıca, dil engelinin sadece öğrenciler için değil, veliler düzeyinde de kurumsal entegrasyonun önündeki en büyük yapısal engel olduğunu önceki çalışmalara paralel şekilde ortaya koymaktadır.

Bir literatür taraması bağlamında bu makale, yerel düzeyde uygulanan eğitim politikalarının sahadaki yansımalarını ampirik verilerle sentezlemek için değerli bir kaynak sunmaktadır. Özellikle, bölgesel düzeyde ve farklı okul türlerini içeren heterojen katılımcı grubu sayesinde, entegrasyon süreçlerinin kademeler arasındaki farklılıklarını karşılaştırmalı olarak incelemek isteyen derleme yazarlarına zengin bir veri tabanı sağlamaktadır. Eğitimde kalite standardının korunması, öğretmenlerin ek yükleri ve malzeme yetersizliklerine yerel çözümler bulma pratikleri gibi konularda sunduğu kavramsallaştırmalar, makaleyi mülteci eğitimi literatüründe politika-uygulama boşluğunu gösteren kritik bir sentez noktası haline getirmektedir.

Kaynakça

Nayir, F., & Kuru Çetin, S. (2019). Öğretmen adaylarının mültecilere yapılan eğitim yardımlarına ilişkin görüşleri. Uluslararası Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 7(12), 62-76. https://doi.org/10.46778/goputeb.510400
Yenen, E. T., & Ulucan, P. (2020). Uzman görüşleri doğrultusunda Türkiye'de yaşayan mülteci çocukların sorunlarına yönelik çözüm önerileri. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 10(1), 292-305. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.632175
Tunga, Y., Engin, G., & Cagiltay, K. (2020). A literature review on the issues encountered in educating Syrian children in Turkey. Inonu University Journal of the Faculty of Education, 21(1), 317-333. https://doi.org/10.17679/inuefd.535845

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Mülteci öğrencilerin akademik başarılarının önündeki en büyük yapısal ve pedagojik engel, Türkçe dil yeterliliklerinin yetersiz olmasıdır.

Bu iddia, mülteci eğitimi alanındaki tezlerde dil bariyerinin akademik ve sosyal çıktıları nasıl baltaladığını ampirik olarak göstermek amacıyla bu çalışmanın öğretmen görüşlerine dayalı bulgularıyla desteklenebilir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Mülteci Velilere Yönelik Yapılandırılmış Türkçe Kurslarının Öğrencilerin Sosyal Uyumuna Etkisi

Araştırma sorusu: Halk Eğitimi Merkezleri bünyesinde mülteci velilere verilen Türkçe kursları, çocuklarının okul uyumu ve sosyal ilişkileri üzerinde nasıl bir değişim yaratmaktadır?
Yöntem taslağı: Yakınsak paralel karma desen kullanılacaktır. Nicel boyutta velilerin dil gelişim düzeyleri ölçeklendirilecek ve çocuklarının akran ilişkileri sosyal kabul ölçekleriyle ölçülecektir. Nitel boyutta ise veri doygunluğuna ulaşana kadar (yaklaşık 15 veli ve öğretmenle) yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılacaktır. Nicel veriler t-testi ile, nitel veriler ise içerik analiziyle çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin sonuç bölümünde, ailelerin Türkçe öğrenmesinin öğrencilerin okul başarısını ve sosyal entegrasyonunu artıracağı, bu nedenle ailelere yönelik dil eğitimi kurslarının açılması gerektiği yönündeki açık çağrısına dayanmaktadır(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Mülteci entegrasyonu sürecinde velilerin dil öğrenimi, öğrencilerin okul başarısını ve sosyal uyumunu doğrudan artıran kritik bir katalizördür.

Eğitim politikaları ve aile katılımı modellerinde, mülteci ailelerin dil eğitimine alınmasının öğrenci başarısı üzerindeki çarpan etkisini kuramsallaştırmak amacıyla bu çalışmanın önerileri referans gösterilebilir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Mülteci Öğrencilerin Entegrasyon Sürecinde Erken ve Geç Yaşta Geliş Faktörünün Karşılaştırmalı Analizi

Araştırma sorusu: Türkiye'de doğan veya erken yaşta göç eden mülteci öğrenciler ile okul çağında göç eden öğrencilerin ders katılımı ve akademik benlik algıları arasında nasıl bir farklılık bulunmaktadır?
Yöntem taslağı: Çoklu durum çalışması deseni uygulanacaktır. Erken ve geç yaşta göç etmiş mülteci öğrencilerden oluşan iki ayrı odak grupta (veri doygunluğuna ulaşana kadar, tahmini 12'şer öğrenci ve sınıf öğretmenleri) gözlem ve yarı yapılandırılmış mülakatlar gerçekleştirilecektir. Elde edilen veriler betimsel analiz ve karşılaştırmalı durum analizi yaklaşımlarıyla çözümlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma kısmında, Türkiye'ye küçük yaşta gelen veya burada doğan öğrencilerin dil yeterliliği kazanarak ders katılımında öne çıktığı, geç yaşta gelenlerin ise kendilerini soyutladığı yönündeki ampirik bulgusundan türetilmiştir(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Mülteci ailelerin dil yetersizlikleri, ev sahibi topluluklarla ve okul yönetimiyle sağlıklı sosyal köprüler kurmalarını ve toplumsal kabul süreçlerini engellemektedir.

Bu makaledeki bulgular, göçmen ailelerin sosyal uyum ve entegrasyon süreçlerindeki dil engelinin toplumsal yalıtıma yol açtığı yönündeki tartışmaları ampirik olarak temellendirmek ve tartışmak için kullanılacaktır(Babayiğit & Karsantık, 2024).

Entegrasyon Politikalarının Okul Kademelerine Göre Yönetici ve Öğretmen Rolleri Açısından İncelenmesi

Araştırma sorusu: İlkokul, ortaokul ve lise düzeyindeki okul yöneticilerinin mülteci eğitiminde karşılaştıkları kurumsal ve mevzuatsal sorunlar kademeler arasında nasıl farklılaşmaktadır?
Yöntem taslağı: Temel yorumlayıcı nitel araştırma deseni benimsenecektir. Üç farklı okul kademesinden amaçlı örnekleme ile seçilen ve veri doygunluğu kriterini sağlayan (tahmini 18 okul yöneticisi) katılımcılarla derinlemesine görüşmeler yapılacaktır. Veriler MAXQDA programı kullanılarak tümevarımsal içerik analiziyle kodlanacak ve kademeler arası matris analizleriyle sunulacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin bulgularında mülteci öğrencilerin uyum durumlarının ilkokul, ortaokul ve lise düzeyinde farklılaştığının ve okul yöneticilerinin mevzuat boşlukları ile kayıt/devamsızlık takibinde yaşadıkları sistemsel zorlukların vurgulanmasına dayanmaktadır(Babayiğit & Karsantık, 2024).