Sürdürülebilir Kent Planlaması ve Afet Risk Yönetimi: Kayseri Deneyimleri

Son yıllarda doğal afetlerin sıklığı ve etkilerindeki artış, kentsel alanlarda kapsamlı risk yönetimi stratejilerine duyulan ihtiyacı derinleştirmiştir. Geleneksel yaklaşımlar, kent planlaması ile afet riskini genellikle bağımsız konular olarak ele almış, bu da afetlere karşı dirençli kent sistemlerinin geliştirilmesinde bütüncül bir bakış açısı eksikliği yaratmıştır. Oysa, şehirlerin fiziksel, ekonomik ve sosyal özelliklerinin birbirini etkilediği sistemik bir anlayışla, kentsel dayanıklılık ve sakınım planlaması gibi entegre yaklaşımlar giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu bağlamda, uluslararası ve ulusal düzeyde afet risk azaltma çabaları hız kazanırken, kent planlama perspektifinden bütünleşik pratik metodolojilerin eksikliği önemli bir araştırma sorununu oluşturmaktadır.

Bu çalışma, Kayseri kenti özelinde afet riskini, kentsel planlama ve afet ilişkisindeki engelleri anlamayı ve olası çözümleri belirlemeyi amaçlamaktadır. Araştırma metodolojisi kapsamında, Kayseri ili için heyelan, kaya düşmesi, sel/su baskını, çığ ve deprem olarak belirlenen doğal afetlere yönelik detaylı bir envanter hazırlanmıştır. Bu envanterden elde edilen noktasal afet verileri, ArcGIS coğrafi bilgi sistemi kullanılarak haritalanmış ve afete maruz bölgelerdeki yoğunluk eğilimleri görselleştirilmiştir. Ayrıca, Kayseri'nin çeşitli planlama dönemleri (1944 öncesi, 1944-1975, 1975-1986, 1986-2006, 2006-günümüz) titizlikle incelenerek, afetlerle ilgili yaklaşımlar, çalışmalar ve uygulanan politikalar arasındaki ilişki değerlendirilmiştir. Bu çok yönlü inceleme, kentin afet geçmişini ve planlama süreçlerinin gelişimini ortaya koymuştur.

Çalışmanın bulguları, Kayseri ilinde toplam 98 afete maruz bölge bulunduğunu ve bu afet türleri arasında kaya düşmelerinin Melikgazi, Kocasinan, Develi, İncesu, Yeşilhisar, Tomarza ve Talas ilçelerinde özellikle yaygın olduğunu göstermektedir. Sel ve su baskını olaylarının da İncesu ilçesinde yoğunlaştığı tespit edilmiştir. Tarihsel planlama süreçleri incelendiğinde, V. Plan dönemine kadar afetlere yönelik detaylı bir hükme rastlanmazken, 1967-2017 yılları arasında yaşanan afetler sonrası toplam 2.072 afet konutu inşa edildiği belirlenmiştir. Ancak, 2006 yılından itibaren hazırlanan 1/25000 ölçekli Nazım İmar Planı raporunda jeolojik ve jeoteknik etütler, acil toplanma alanları ve yol genişlikleri gibi afetlere yönelik spesifik hükümlerin ilk kez yer aldığı bulgulanmıştır.

Bu araştırma, Kayseri örneği üzerinden, afet ve planlama arasındaki karmaşık ilişkiyi bütüncül bir perspektifle analiz ederek, tek bir afete odaklanan veya statik değerlendirmelere dayanan önceki çalışmalardan ayrılmaktadır. Bulgular, afet risk azaltımının sürdürülebilir kentsel gelişme hedefleriyle entegre edilmesi gerektiğini ve entegre kamu politikalarına acil ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır. Türkiye'deki planlama ve uygulama süreçlerindeki parçalanmışlık, koordinasyon eksikliği ve yetki karmaşasının bütüncül planlamayı güçleştirdiği tartışılmış, bu bağlamda uzamsal strateji planlarının ve afet eylem programlarının kritik rolü vurgulanmıştır. Çalışma, metropol alanlara odaklanan çoğu literatürün aksine, orta ölçekli bir Anadolu kentinin dinamiklerini inceleyerek, benzer sosyo-mekânsal özelliklere sahip diğer kentler için karşılaştırmalı analizlere ve kanıta dayalı politika önerilerine değerli ampirik katkılar sağlamaktadır.

Kayseri kenti ozelinde gerceklestirilen bu araştırma, farklı dogal afet turlerinin mekansal dagilimini ve kentsel gelisme dinamikleriyle ilişkisini ArcGIS tabanlı haritalama yöntemleriyle ortaya koymaktadir. Elde edilen bulgular, il genelinde kaya dusmesi ve sel gibi risklerin belirli ilcelerde yoğunlastigini ve düzenli kent kimligi ile afet acikligi arasinda celiskiler bulundugunu göstermektedir.

Yazarlar, kent planlama ve afet yönetimi arasindaki ilişkinin gecmis planlama donemlerinde yeterince ele alinmadigini, ancak 2006 yilindan itibaren hazirlanan nazim imar planlarinda jeolojik etut zorunluluklari ve sakinim kararlarinin yer almaya basladigini açıklamaktadir. Bu süreçte uretilen afet konutlari ve yasal düzenlemeler, yerel yönetimlerin afetlere uyum sağlama cabalarini somutlastirmaktadir.

Tartisma bolumunde ulusal ve uluslararasi literatürle kurulan ilişkiler çerçevesinde, afet risk azaltma çalışmalarının cogu zaman muhendislik çözümleri ve yapi denetimi duzeyinde kaldigi, sehir planlama perspektifinden butuncul metodolojilerin eksik oldugu vurgulanmaktadir. Mevcut planlama sistemindeki kurumlar arasi yetki daginikligi ve koordinasyon eksikligi, sakinim planlamasinin etkinliğini sınırlayan temel faktorler olarak değerlendirilmektedir.

Sonuç olarak yazarlar, stratejik plan kademelenmesinin guclendirilmesi, entegre afet haritalari ve eylem programlarinin oluşturulmasi gerektigini belirtmektedir. Kentsel genislemenin riskli alanlardan uzaklastirilmasi ve toplumsal katılımin sağlanmasi, orta ölçekli Anadolu kentlerinde dayanikli yapilar insa etmek için kritik bir zorunluluk olarak ortaya konulmaktadir.

Yazarlar, literatürde afet ve kentsel direnklilik çalışmalarının genis bir kategori içerdigini ancak Xie ve diğerlerinin (2016) belirttigi gibi bu çalışmalarin sehir planlama perspektifinden butuncul ve pratik bir metodoloji sunmadigini vurgulamaktadir (Şahin & Bakır, 2026).

Araştırmada kaliforniya Planlama Yasasi değişiklikleri ve Northridge depremi üzerinden yapilan incelemeler referans alinarak, ara kullanim planlarinda sismik azatim bilesenlerine yer verilmesinin onemine isaret edilmiştir (Şahin & Bakır, 2026).

Bu çalışma, sehir planlama disiplini ile afet yönetimi arasindaki kopuklugu gidermeye yonelik kuramsal ve pratik bir çerçeve sunmaktadir. Özellikle orta ölçekli Anadolu kentlerinde afet risklerinin mekansal planlama süreçlerine entegrasyonu konusundaki eksiklikleri, Kayseri ozelinde tarihsel bir perspektifle analiz etmektedir. Literatürde genellikle muhendislik odakli ele alinan afet yönetimini, 1944 Oelsner-Aru planindan gunumuze kadar olan imar süreçleriyle ilişkilendirerek planlama odakli bir yaklaşima dönüşturmektedir. Makale, sakinim planlamasinin (mitigation planning) sadece yapi denetimi degil, ayni zamanda arazi kullanim kararlari ve kentsel makroform yönetimi oldugunu kanıtlarla ortaya koyan onemli bir kaynak islevi gormektedir.

Metin, Nelson ve French (2002) tarafindan ortaya konulan plan kalitesinin afet zararlarini azaltmadaki etkisi ile Balamir (2007) tarafindan geliştirilen sakinim planlamasi kavramsal altyapisini temel almaktadir. Uluslararasi literatürde UNISDR terminolojisi ve ISDR stratejileri ile kurulan bağlantilar, Turkiye'deki yerel planlama hiyerarsisiyle (1/100.000, 1/25.000 ve 1/1.000) sentezlenmektedir. Önceki çalışmalarin genellikle tekil afet turlerine odaklanmasina karsin, bu çalışma Kayseri'deki kaya dusmesi, sel ve deprem gibi coklu tehlikeleri ArcGIS tabanlı Density Estimation yöntemiyle bir arada değerlendirerek metodolojik bir genisleme sağlamaktadir.

Çalışmanın literatür taramalarina en buyuk katkısi, 1960-2017 yillari arasini kapsayan 57 yillik bir afet envanterini ve bu süreçte uretilen 2.072 afet konutunun verisini sunmasidir. Kayseri'nin Turkiye genelinde kaya dusmesi afetleri acisindan ilk sirada yer aldigina dair somut veriler, bölgesel risk analizleri için kritik bir veri seti sağlamaktadir. Ayrıca, imar planlarinda afet hukumlerinin ilk kez 2006 yilinda yer almaya basladigina dair tarihsel tespitiyle, Turkiye'deki planlama mevzuatinin gelişimini donemsel bazda kanıtlarla belgelemektedir. Bu veriler, benzer sosyo-mekansal özelliklere sahip diğer Anadolu kentleri için karşılaştırmali bir model oluşturmaktadir.