Nitel araştırma makalesi incelemesi

Türkiye'deki İslamcı Dergilerde İslamofobi Gündemi: Bir İçerik Analizi

Küresel ölçekte özellikle Batı medyasında ve toplumsal söylemde ivme kazanan İslamofobi, Müslüman toplulukları ve dini grupları doğrudan hedef alan sistemik bir nefret söylemi ve ayrımcılık biçimine dönüşmüştür.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Mücahit Sami Küçüktığlı
Yayın: Medya ve Din Araştırmaları Dergisi
Tarih: 2024-11-28
DOI: 10.47951/mediad.1524288

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küresel iletişim mecralarında ve Batı medyasında İslam ve Müslüman kimliğinin olumsuz kalıpyargılarla temsil edilmesi, toplumsal düzlemde İslamofobik söylem ve uygulamaların yaygınlaşmasına yol açmıştır. Türkiye bağlamında dini gruplar ve İslami camia, toplumsal ve siyasal alandaki varlıklarını sürdürmek ve kendi söylemlerini yaygınlaştırmak amacıyla tarihsel süreçten itibaren basılı yayın organlarını, özellikle de dergileri stratejik bir propaganda aracı olarak kullanmışlardır. Dijitalleşme süreciyle birlikte dergi yayıncılığının internet ortamına aktarılması, bu grupların küresel ölçekteki Müslüman karşıtı söylemlerle ilişki kurma yeteneklerini ve dijital mecradaki varlıklarını yeniden şekillendirmiştir. Ancak Türkiye'deki İslami gruplara ait süreli yayınların, özellikle Batı merkezli yükselen İslamofobiye karşı geliştirdiği kuramsal ve söylemsel tepkilerin niteliği iletişim sosyolojisi literatüründe ampirik bir açıklığa kavuşturulmayı beklemektedir.

Bu araştırma, Türkiye'deki beş temel dini gruba ait ve dijital arşivleri açık olan Altınoluk (Erenköy Cemaati), Yedi Kıta (Süleyimancılar), Yeni Dünya (Kayseri Yahyalı Cemaati), Ribat (Konya merkezli grup) ve Genç Yorum (Yeni Asya Nur Cemaati) dergilerinin yayınlarındaki İslamofobi gündemini incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma deseninde kurgulanan çalışmada, seçilen dergilerin ilk sayılarından itibaren tüm dijital arşivleri kapsama dahil edilmiş, elde edilen veri kümesi göstergebilimsel analiz ve MAXQDA 2020 nitel veri analizi yazılımı kullanılarak içerik analizine tabi tutulmuştur. İnceleme sürecinde dergi kapaklarının görsel ögeleri Roland Barthes'ın göstergebilim yaklaşımıyla anlamlandırılmış, metinlerdeki kelime ve kavram frekansları ile kod matris ilişkileri kategorik olarak çözümlenmiştir. Veri toplama ve kodlama aşamalarında ön test ve güvenirlik ilkeleri uygulanarak doğrulanabilir bir bulgu seti elde edilmiştir.

Analiz sonuçları, dini grupların dergi yayıncılığında dijital dönüşümü başarıyla gerçekleştirdiklerini ve arşivlerini okurlara açtıklarını, ancak küresel İslamofobi gündemine dair yayın içeriklerinde belirgin farklılıklar ve yetersizlikler taşıdıklarını göstermektedir. Arama motorları ve kodlama frekanslarına göre İslamofobi kavramını ve ilgili temaları en yoğun işleyen yayın Altınoluk dergisi olurken, onu Ribat ve Genç Yorum dergileri izlemiş; tarih odaklı Yedi Kıta dergisinde ise İslamofobi kavramına doğrudan hiç yer verilmemiştir. Dergilerde en sık vurgulanan olumsuz kavram 'terör' ve 'suç' olarak öne çıkarken, İslami değerler arasında 'başörtüsü' ve 'Hz. Muhammed' temaları ilk sıralarda yer almıştır. Görsel ve metinsel analizler, dergilerin İslamofobik söylemlere küresel dilde counter-argument (karşı argüman) üretmekten ziyade, yerel okur kitlesine yönelik savunmacı ve bilgilendirici bir içerik sunduklarını ortaya koymaktadır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde, incelenen dergilerin küresel ölçekli yayın adlarına ve uluslararası ağlara sahip olmalarına rağmen Yabancı dilde (özellikle İngilizce) yayın yapmamalarının İslamofobi ile küresel mücadelede ciddi bir sınırlılık oluşturduğu vurgulanmaktadır. Yazar, Batı medyasının İslam ile terör kavramlarını eşleştirme çabasına yanıt olarak dergilerin de İslamofobiyi bir terör eylemi olarak nitelendirdiğini, ancak şiddet ve radikalleşmeye prim vermeden rasyonel cevaplar ürettiklerini tespit etmiştir. Gelecek araştırmalar ve literatür taramaları bakımından bu çalışma, Türkiye'deki dini grupların dijital medya pratiklerini, propaganda tekniklerini ve uluslararası İslami gündemlere verdikleri tepkileri ölçmede yöntemsel ve ampirik bir zemin sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de İslami hassasiyete sahip önde gelen dini grupların dijital yayıncılık yapan dergilerinde Batı merkezli küresel İslamofobi gündemine ne ölçüde yer verdiklerini, bu söylemlere karşı nasıl bir propaganda ve karşı argüman geliştirdiklerini göstergebilimsel ve içerik analizi teknikleriyle ortaya koymaktır(Küçüktığlı, 2024).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Nitel araştırma desenini benimseyen bu çalışmada, Türkiye'deki önde gelen dini grupların dijital dergilerinde yer alan İslamofobi içerikleri göstergebilimsel analiz ve Maxqda 2020 yazılımı kullanılarak içerik analizi tekniğiyle incelenmiştir(Küçüktığlı, 2024).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, Roland Barthes, Ferdinand de Saussure ve Charles Sanders Peirce'ün kavramsallaştırdığı göstergebilimsel analiz yaklaşımı ile kitle iletişiminde propaganda, medya temsili ve dijitalleşme kuramlarına dayanmaktadır. Yayınların kapak tasarımları ve görsel ögeleri göstergebilim ilkeleri doğrultusunda anlamlandırılırken, metinlerin içerik analizi ise medya aracılığıyla dinin temsili ve ötekileştirme söylemlerinin çözümlenmesi çerçevesinde ele alınmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Araştırma, Edward Said'in şarkiyatçılık eleştirisinden hareketle Samuel Huntington ve Bernard Lewis gibi oryantalist figürlerin İslamofobik söylemin entelektüel altyapısını oluşturma biçimlerine dair literatürü ele almaktadır. Ayrıca Runnymede Trust raporu, 11 Eylül sonrası medyadaki İslamofobik temsil, Jyllands-Posten ve Charlie Hebdo karikatür krizleri ile Avrupa'daki başörtüsü yasaklarına ilişkin çalışmaları incelemektedir. Türkiye literatüründe ise dini grupların medya kullanımı, dergicilik tarihi ve İslamcı Dergiler Projesi verileri temelinde konu tartışmaya açılmıştır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Türkiye'de önde gelen beş dini gruba (Erenköy Cemaati, Süleymancılar, Kayseri Yahyalı Cemaati, Konya Ribat Çevresi ve Yeni Asya Nur Cemaati) ait dijital erişime açık beş derginin (Altınoluk, Yedi Kıta, Yeni Dünya, Ribat ve Genç Yorum) tüm yayınlanmış sayıları.
Örneklem veya araştırma materyali: İnternet ortamında açık erişimli veya abonelik usulüyle dijital arşivi sunulan Altınoluk, Yedi Kıta, Yeni Dünya, Ribat ve Genç Yorum dergilerinin ilk sayılarından itibaren yayınlanan makale, kapak görseli ve metinsel içerikleri.
Veri toplama süreci: Dergilerin dijital web sitelerindeki arama motorları ve arşiv sistemleri üzerinden 'İslamofobi', 'İslam düşmanlığı' ve 'İslam karşıtlığı' anahtar kelimeleri taranarak, abonelik ve açık erişim yöntemleriyle tüm dijital içerikler ve kapak görselleri toplanmıştır.
Veri analiz yöntemi: Elde edilen metinsel ve görsel veriler, nitel veri analizi programı Maxqda 2020 aracılığıyla kod matrisleri, frekans tabloları, çakışan kod modelleri ve tekli vaka analizleri üretilerek göstergebilimsel ve içerik analizine tabi tutulmuştur.

İslamofobiİslam Düşmanlığıİslam KarşıtlığıPropagandaDijital DergicilikGöstergebilimsel Analizİçerik AnaliziDini Gruplar

Araştırmanın Bulguları

Dergilerin dijital arşivlerinde yapılan anahtar kelime aramalarında İslamofobi kavramına en fazla yer veren yayın 102 frekans ile Altınoluk dergisi olurken; bunu Ribat (42), Yeni Dünya (9) ve Genç Yorum (5) izlemiş, Yedi Kıta dergisinde ise bu kavrama doğrudan hiç rastlanmamıştır(Küçüktığlı, 2024).

İslamofobik davranış kodları arasında en yüksek frekansa sahip kavram 323 kullanım ile terör olmuş, bunu suç (139), karikatür (84), hakaret (35), yasaklama (19) ve küçük düşürme (6) kodları takip etmiş; dergiler Batı'nın İslam'ı terörle özdeşleştirme söylemine İslamofobiyi terör eylemi olarak nitelendirerek yanıt vermiştir(Küçüktığlı, 2024).

Dergilerdeki İslamofobi içeriklerinin nesil ve cinsiyet kod matrisi incelendiğinde, yayınların ağırlıklı olarak kadınlara yönelik ele alındığı, nesiller arasında ise en çok çocuk vurgusunun öne çıktığı; bu durumun başörtüsü yasakları ve gelecek nesillerin inançsızlaşma riski kaygısıyla şekillendiği saptanmıştır(Küçüktığlı, 2024).

Genç Yorum dergisi kapağında İslamofobi ifadesini büyük puntolarla taşıyan tek yayın organı olarak öne çıkmış, gerçek İslam anlayışını ve doğru bilginin paylaşımını bu küresel fenomene karşı temel bir çözüm yolu olarak sunmuştur(Küçüktığlı, 2024).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma bulguları, Türkiye'de köklü kurumsal yapılara sahip dini grupların dijital yayıncılık imkânlarından yararlanmalarına karşın, dergilerinde küresel İslamofobi gündemine ayırdıkları payın oldukça değişken ve genel olarak sınırlı olduğunu göstermektedir. Özellikle Altınoluk dergisi 102 içerik ile bu konuyu en yoğun işleyen yayın organı olarak öne çıkarken, Yedi Kıta dergisinde doğrudan bu kavrama yer verilmemiştir.

Yazar bu durumu, dini grupların dergicilik geleneklerinin daha çok içe dönük cemaat eğitimi, tarih bilinci ve tasavvufi irşat odaklı yayın çizgilerinden kaynaklandığı şeklinde açıklamaktadır. Dergilerin çoğunluğunun isimlerinde küresel iddialar taşımasına rağmen, yayın dilinin Türkçe ile sınırlı kalması ve uluslararası kamuoyuna seslenme kaygısının ikincil planda tutulması bu içerik yetersizliğini derinleştirmektedir.

Elde edilen bulgular literatür bağlamında değerlendirildiğinde, Batı medyasının İslam'ı şiddetle ilişkilendiren söylemlerine karşı dergilerin İslamofobiyi bir terör suçu olarak yeniden kodladığı görülmektedir. Bu tutum, Inman ve arkadaşlarının (2012) çocuk ve kadınların mağduriyetine ilişkin saptamalarıyla örtüşürken; Widiawati'nin (2020) medyadaki radikalleşme tezinin aksine İslami dergilerin şiddeti reddeden rasyonel bir yayın çizgisi izlediğini doğrulamaktadır.

Sonuç olarak çalışma, dini grupların dijital dergicilik kapasitelerini küresel İslamofobi ile mücadelede daha etkin kılabilmeleri için İngilizce başta olmak üzere küresel dillerde yayın yapmaları ve yeni medya mecralarındaki nefret söylemlerine karşı proaktif stratejiler geliştirmeleri gerektiğini ortaya koymaktadır. Dergilerin uluslararası okur kitlelerine ulaşacak stratejik içerikler üretmesi literatürde ve sahada belirleyici olacaktır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

İncelenen dergilerdeki İslamofobi karşıtı yayınların medya aracılığıyla küresel radikalleşmeyi beslediği yönündeki iddiaların aksine, yazar çalışmasında Widiawati'nin (2020) küresel radikalleşme kavramsallaştırmasını destekleyen herhangi bir bulguya rastlamadığını, dergilerde şiddet, terör veya vandalizm teşvikine dair hiçbir kanıt bulunmadığını ve yayınların rasyonel söylemler ürettiğini vurgulamaktadır(Küçüktığlı, 2024).

Çalışmada elde edilen İslamofobi yayınlarının nesiller arası aktarımında çocuk vurgusunun ve mağduriyet alanlarında çocuk temsilinin öne çıkması bulgusu, Inman ve arkadaşlarının (2012) İslamofobi, çatışma ve vatandaşlık bağlamında çocukların küresel nefret söylemlerinden ve ayrımcılıktan nasıl etkilendiğini ortaya koyan araştırma sonuçlarıyla paralellik göstermektedir(Küçüktığlı, 2024).

Türkiye'de dini grupların ve dergilerin küresel İslamofobi gündemine verdikleri yanıtların literatürdeki yerini değerlendiren yazar, Dereli ve Eken (2024) tarafından sunulan medya ve İslamofobi bibliyografyasına atıfla, İslami hassasiyete sahip grupların dergilerindeki karşı propaganda stratejilerini inceleyen ampirik çalışmaların eksikliğine dikkat çekerek araştırmasının bu boşluğu doldurduğunu belirtmektedir(Küçüktığlı, 2024).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazar, Türkiye'deki dini gruplara ait dergilerin dijital yayıncılığa başarıyla uyum sağlamalarına rağmen, küresel ölçekte tırmanan İslamofobiyle mücadelede yeterli düzeyde nitelikli karşı argüman ve kapsayıcı yayın üretemedikleri sonuçuna ulaşmıştır. Özellikle küresel iddialara sahip dergilerin yabancı dil yayın yapmamaları ve sosyal medyadaki İslamofobik söylemlere karşı sistematik bir yayın politikası geliştirememeleri temel bir eksiklik olarak öne sürülmektedir(Küçüktığlı, 2024).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Metin, Türkiye'deki dini cemaat ve grupların dijital dergi yayıncılığındaki kurumsal varlıkları ile küresel İslamofobi gündemine verdikleri yanıtlar arasındaki ilişkiyi ampirik olarak çözümleyerek medya ve din sosyolojisi literatüründe özgün bir işlev üstlenmektedir. Mevcut çalışmalar genellikle Batı medyasındaki İslam karşıtı söylemlere veya dini grupların iç iletişim dinamiklerine odaklanırken, bu çalışma Türkiye merkezli İslami dergilerin küresel ölçekte üretilen nefret söylemlerine karşı geliştirdiği argüman yetersizliğini göstergebilimsel ve içerik analizi teknikleriyle ortaya koymaktadır.

Yazar, Türkiye'de dini grupların medya kullanımı ve dergicilik geleneklerini ele alan tarihsel literatürü temele alarak bu birikimi dijitalleşme süreciyle ilişkilendirmektedir. Önceki araştırmalarda dini dergilerin daha çok iç toplumsallaşma ve ideolojik inşa süreçleri incelenmişken, bu çalışma dergilerin küresel İslamofobi karşısındaki söylemsel pozisyonlarını sınayarak literatürdeki tarihsel çizgiyi dijital iletişim ve küresel medya etiği tartışmalarına doğru genişletmektedir.

Çalışmanın literatür taramalarına temel katkısı, Türkiye'deki İslami grupların küresel iddialarla çıkardıkları yayın organlarının dijital arşivlerini bütüncül bir şekilde tarayarak ampirik bir haritalama sunmasında yatmaktadır. Dergi isimlerindeki küresel iddialara karşın içeriklerin Türkçe ile sınırlı kalması ve uluslararası kamuoyuna dönük söylem üretememesi tespiti, medya politikaları ve stratejik iletişim alanındaki taramalarda İslami medyanın küresel etki sınırlarını gösteren somut bir referans noktası sağlamaktadır.

Kaynakça

Widiawati, N. (2020). Glocal radicalism: The phenomenon of local Islamic radicalism in the structure of global radicalism. Islam Realitas: Journal of Islamic and Social Studies, 6(2), 167-180. https://doi.org/10.30983/islam_realitas.v6i2.3423
Inman, S., Cormack, P. M., & Walker, S. (2012). Islamophobia, conflict and citizenship. International Journal of Progressive Education, 8(3), 81-96.
Dereli, M. D., & Eken, M. (2024). Medya ve İslamofobi araştırmalarına yönelik seçilmiş bir bibliyografya denemesi. H. Aydın, M. Eken, M. D. Dereli (Ed.), Medya ve İslamofobi içinde (s. 323-361). Nobel Yayınları.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Türkiye'deki dini gruplar geleneksel dergicilik birikimlerini dijital platformlara taşımış ve yayın arşivlerini okuyuculara açmıştır.

Bu kullanım, Türkiye'de cemaat yayıncılığının dijitalleşme sürecini ampirik verilerle desteklemek için yazılacak altyapı paragraflarında doğrudan referans verilebilir(Küçüktığlı, 2024).

Diyanet Dergisi ve Sivil Cemaat Dergilerinde Küresel Nefret Söylemlerinin Karşılaştırmalı İçerik Analizi

Araştırma sorusu: Diyanet Dergisi ile cemaat dergilerinin küresel İslamofobi eylemlerine ilişkin söylemsel yaklaşımları içerik ve tema bakımından nasıl farklılaşmaktadır?
Yöntem taslağı: 2015-2024 yılları arasında yayımlanan Diyanet Dergisi ile beş cemaat dergisinin dijital sayıları veri seti olarak belirlenir. Maxqda programında kategorik içerik analizi uygulanır. Örneklem doygunluk ilkesine göre taranır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın sonuç kısmında belirttiği 'Diyanet Dergisi'nin İslamofobi konusuna ne kadar yer ayırdığının incelenmesi gerektiği' yönündeki gelecek araştırma çağrısından doğrudan türetilmiştir(Küçüktığlı, 2024).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

İslami dergiler küresel provokasyonlara ve nefret söylemlerine rağmen şiddeti teşvik eden radikal bir dil kullanmamaktadır.

Medyada radikalleşme tezlerine karşı Türkiye'deki dini yayın organlarının rasyonel ve barışçıl duruşunu kanıtlamak amacıyla tartışma bölümünde kullanılabilir(Küçüktığlı, 2024).

Avrupa'daki Müslüman Sivil Toplum Örgütlerinin Dijital Yayınlarında İslamofobi ile Mücadele Stratejileri

Araştırma sorusu: Avrupa merkezli Müslüman STK'ların İngilizce dijital dergilerinde üretilen karşı argümanlar hangi temalar etrafında şekillenmektedir?
Yöntem taslağı: Almanya, Fransa ve İngiltere'de faaliyet gösteren üç büyük Müslüman STK'nın son 5 yıla ait İngilizce e-dergileri metin analiziyle incelenir. Nitel veri seti tematik kodlama ve göstergebilimsel çözümlemeye tabi tutulur.

Makaleyle bağlantısı: Makalede tespit edilen 'Türkiye'deki dergilerin İngilizce yayın yapmaması ve küresel dil kullanamaması yüzünden uluslararası yanıt verememeleri' sınırlılığından türetilmiştir(Küçüktığlı, 2024).

Tez veya makalede kullanım · introduction

Genç Yorum dergisi kapağında İslamofobi kavramını doğrudan vurgulayan tek yayın organı olarak öne çıkmaktadır.

İslami gençlik dergilerinin küresel sosyo-politik sorunlara olan duyarlılığını ve kapak tasarım tercihlerini örneklendirmek için giriş kısmında yer verilebilir(Küçüktığlı, 2024).

İslami Cemaatlerin Sosyal Medya Hesaplarında İslamofobi Gündemi: Çoklu Mecra Analizi

Araştırma sorusu: Dini grupların resmi X (Twitter) ve Instagram hesaplarındaki İslamofobi paylaşımları ile dergi içerikleri arasında söylemsel paralellik var mıdır?
Yöntem taslağı: Beş dini grubun resmi sosyal medya hesaplarından 2020-2024 yılları arasında atılan İslamofobi temalı iletiler veri madenciliği yöntemleriyle çekilir. Nitel duygu analizi ve frekans analizi birlikte uygulanır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın yöntemsel sınırlılık olarak belirttiği 'çalışmanın yalnızca dergilerle sınırlı olduğu, grupların sosyal medya hesaplarının incelenmesi gerektiği' tespitine dayanmaktadır(Küçüktığlı, 2024).